वर्तमान समयमा कथा के हो? भनेर सोध्ने र कथाको परिभाषा दिइरहनुपर्ने आवश्यक्ता पर्छ जस्तो मलाई लाग्दैन। पाठकहरू राम्रा कथालाई मनमा लिएर सदाका लागि हृदयमा बचाइराख्दछन् । जस्तो अलेक्सेइ तोल्सतोय, मेक्सिम गोर्की, मुन्सी प्रेमचन्द, शरदचन्द, ओ हेनरी, गुरुप्रसाद मैनाली, विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, रूपनारायण सिंह, गोविन्दबहादुर मल्ल ‘गोठाले’, भवनी भिक्षु, इन्द्रबहादुर राई, शिवकुमार राई, भाइचन्द्र प्रधान, सानु लामा, गुप्त प्रधान, शरद् छेत्री, वीणा हाङ्खिम, साङ्मू लेप्चा, सूरज धड्कन, सञ्जीव छेत्री, प्रकाश हाङिङ्खम, सन्ध्या आचार्य आदि। यी बाहेक पनि अनगिन्ती राम्रा कथाकारहरूका कथा छन्, जसका कथाहरू हाम्रा मानसपटमा र स्मृतिमा सदा अल्झेर बसिरहन्छन् । कथा सर्जकहरू कथालाई जिवन्त दिन कथाका देश काल परिस्थिति, सामाजिक औ राजनैतिक स्थिति आदि अनुसार श्रेष्ठ कथा सृजनातर्फ लागे अवश्य कथाले कथाकारलाई चिरकालसम्म बचाएर राख्दछ। कथा लेखनको सत्य यही हो कि ! भन्ने मलाई लाग्छ।
कथाको विषयवस्तु टिप्न धेरै टाडा जान पर्दैन तर हाम्रै वरिपरि दिन प्रतिदिन घटिरहने घटनाहरूबाट नै कथा बनाउन सकिन्छ भन्ने धेरैको धारणा छ। हुन पनि यस्तै आफ्नो वरिपरि घटिरहेका घटनाहरूप्रति पाठकको जिज्ञासा रहिरहनाले यस्ता कथाहरू समयअनुकुल र पाठकको हृदयग्राही पनि बन्न सक्छन्। तर कथा उत्कृष्ट हुनु नहुनु कथाकारको शिल्पकारिता, इमानदारिता, शैली र भाव पक्ष औ कौतूहलतामा निर्भर पर्दछ। हुन त कथा हिजोआज पुरानै ढाँचामा मात्र नलेखिएर कति नयाँ-नयाँ ढङ्गमा र छोटोमा पनि लेख्न थालिएको छ। यसको कारण शायद कथाकारका आफ्ना आफ्नै प्रयोग र ढाँचा मान्न सकिएला तर यस्ता कथामा कथाकारका मनसायचाहिँ प्रष्ट नभई कथा लेखनको उद्देश्य तथा मर्मदेखि पाठक अनभिज्ञ पनि रहन सक्छन् । यसैले कथाकारले सबै दृष्टिले सचेत भएर कथा लेख्नु जरूरी हुन्छ।
कथा धेरै प्रकारका हुन्छन्। सामाजिक, राजनैतिक, ऐतिहासिक, मनोवैज्ञानिक आदि। कथाको क्षेत्र पनि दिन प्रतिदिन फराकिलो हुँदै जाँदैछ। फेरि विश्व पनि एक सूत्रमा बाँधिएर सञ्जालमार्फत् संसारका कुना कुना पनि घरको आँगनजस्तो भएर आउँदा संसारका विभिन्न कथाहरू जान्न र बुझ्न सकिन्छ। यसै सन्दर्भमा भनौँ नेपाली साहित्यमा पनि कथाहरू डायस्पोरिक समुदायबाट पनि नयाँ-नयाँ र विभिन्न अनुभूतिबाट निर्माण भएका कथाहरू पढ्न पाउँछौं। अन्य भाषाका पनि उत्तिकै श्रेष्ठ कथाहरू पढ्न पाउँछौं। यी भए कथाका कुरा।
यसरी कथा एउटा व्यापक विषय हो। हाम्रा लेखक-लेखिकाहरू सर्वप्रथम कविता, कथाबाट नै जन्मेर अघि बढ्छन् र पछि ठूला-ठूला साहित्यकार बन्न पुग्छन्। यो सत्य पनि हो। यसैले कथाकारहरू हामी हाम्रो समाजमा ठूलै हाँचमा पाउँछौं। कथाले हामीलाई जुन अन्तरङ्ग तृष्णा मेट्दछ र आनन्द भर्दछ त्यसको वर्णन गरेर साध्य छैन। नेपाली साहित्यमा यस्ता धेरै कथाकारहरू छन् जो कथा लेखेर प्रसिद्ध भएका छन्। उनीहरूलाई हामी सदैव श्रद्धाका दृष्टिले हेर्ने गर्दछौं।
अब हामी कथाकै हाँचको कुरा गर्दा यस ‘दोछाया’ कथा सङ्ग्रह र यसका कथाकार मुक्तिनाथ शर्मा ‘शोषित’ को कथाकारिताप्रति चर्चामा आऊँ। मुक्तिनाथ शर्मा ‘शोषित’ मूलतः कवि, गजलकार र निबन्धकार हुन्। यसैले उनी प्रबुद्ध साहित्यकार हुन् । उनका साहित्य यात्रा दीर्घकालदेखिको छ र उत्तिकै चासो र सेवाभाव पनि। साहित्यमा पनि उनको लगन, उनको मिहिनेत र योगदान कम आकलन गर्न सकिँदैन। समसामायिक निकै स्तरीय पत्र-पत्रिकाहरूमा उनका कथाहरू अघिदेखि नै प्रकाशित हुँदै आएका हुन्। यसपल्ट भने उनले साहित्यलाई भेरी नै चढाउन कथाको सँगालो पुस्तकको रूपमा लिएर आएका हुन्। यस सङ्ग्रहमा जम्मा २० वटा कथाहरू समावेश गरिएको छ भने यो ११२ पृष्ठको छ। सङ्ग्रहका प्रायः सबै नै कथाहरू सामाजिक पृष्ठभूमिमा लेखिएको छ। एकाध कथा भने दार्जीलिङको आन्दोलनकालमा नेपाल पसेर बिताएका दिनहरूबारे लेखिएका छन्। उनका कथा सरल छन्, सरस छन्, विषयवस्तु पनि सामान्य ग्रामिण जीवनकै अधिकांश छ र समाजले भोग्न परिरहेका दुःख-कष्ट, पीर-कर्मा नै देखाउँदै आफ्ना कथा शिल्पलाई झल्काउने काम गरेका छन्। कथाहरू छोटा-छोटा छन्, कथाको विषयवस्तुमा कति ठाउँ लाक्षणिक शब्द र वाक्य प्रयोग गर्दै कथालाई उठान गरेर अन्त्य पनि गराएका छन् । यसलाई उनको नवीन शिल्प र कला मान्नुपर्छ।
कथाको विषयवस्तु कतिको गहन छ र त्यस कथाले समाजलाई के सन्देश दिन चाहन्छ भन्ने परिपाटीतिर नसोचेर कथाको बुनोटको मात्र कुरा गर्नु हो भने कथाहरू आफ्नै ढङ्गमा शुरू र अन्त भएको छ। जसमा पाठकलाई पढ्दा कहीँ पनि पट्टाइ लाग्दैन बरू मीठो लाग्दा लाग्दै कथा किन यति छोटो ? भनेर प्रश्न गर्न मन लाग्छ।
मुक्तिनाथ शर्मा ‘शोषित’ का यी कथाहरू सामाजिक यथार्थवादमा लेखिए तापनि कहीं रूमानी भावको प्रदर्शन पनि भएको पाइन्छ। जस्तो ‘व्यथा अल्झिएको कथा’, ‘रमा’ आदि। रमाले लामो यात्रामा कथाकारको काखमा निदाएको एक यौवन स्ॉर्शी कथाले तन्देरी मनको सम्झना गराउँछ साथै अर्की नारी सरिताको सौन्दर्यले ‘आँखा लोभी मन पापी बुझ्दैन मेरो दिल’ भनेझैँ कथाकार “अझ पनि तिमी मेरो मुटुमा बसिरहनु है भनी विगतलाई सम्झन्छन्। यस सङ्ग्रहभित्र कुनै कथाले सामाजिक मान्यता र विश्वास जस्तै मन्दिर, झाँक्री आदिको पनि कुरा गरेका छन् भने ‘दोछाया’ शीर्षक बनेको कथा सङ्ग्रहभित्रका ‘दोछाया’ कथाले उग्रवादीहरूले सिमानामा आतङ्क फैलाउँदा र उनीहरूसँग लडेर मरेका जवानहरूको कारणले घर परिवार र गाउँ कसरी दोछायामा पर्दछ? त्यसको उल्लेख गरेका छन्। “परिश्रम नै भविष्यको प्रतीक हो” भन्ने उनको कथाचाहिँ शीर्षक देख्दा निबन्ध नै लाग्दछ। तर फेरि यो एउटा कथा नै हो। कथामा शुरूमा कथाकारले विदेशमा नारीहरूप्रति उत्पीडनको कुरा हरीमायालाई सोधे फरक पर्दैन भनेका छन्। तर उत्पीड्नको कुनै घटना भने लेखेका छैनन् । यसरी कुनै-कुनै कथा भने विषयवस्तुदेखि घरिघरि टाढा राखेजस्तो पनि देखिन्छ।
उनको अर्को ‘थुक्क बुद्धि’ कथाले हाम्रो कस्तो बुद्धिका कारणले अधोगतिपटि लाग्छौं त्यो दर्शाएको छ भने एउटी आमा शीर्षक कथामा कमानका एउटा गरीब मजदुरको घर कसरी चल्छ ? दुःख त दुःख भइगयो सुखको खबर पनि कति असहनीय भएर मुटुको धड्कन अचानक बन्द भएर मृत्युको मुखमा पर्छन् भन्ने दृष्टान्त प्रस्तुत गर्न सक्षम बनेका छन्। यस सङ्ग्रहभित्रका मलाई खुबै मन परेको कथाहरूमध्ये ‘मिरिना’ र ‘तर उसको कालो मलाई सरेन’ कथा हुन्। ‘मिरिना’ कथा बाल हृदयको पवित्र कथा हो र मिरिनाको अचानक मृत्युले उसको बाल सखाको हृदयमा जस्तो असर पर्छ त्यो पाठकलाई पनि दुःखेको बोध हुँदछ। उसरी ‘तर उसको कालो मलाई सरेन’ कथाले अहिलेसम्म चलिआएको रङ्गभेदको भावना नबोकेर उत्तरआधुनिक विचारधारा बोकेर छुवाछुत तथा रङ्गभेदको भावनादेखि अलग्गै एउटा सुन्दर विचार सृजेको पाइन्छ। अब उप्रान्त लेखिने साहित्यमा पनि विशेष गरी रङ्गभेदको निवारण, पर्यावरण, नारी उत्थान, तेस्रो लिङ्गीको समस्या किनारीकृतवर्गको समस्या आदिमा केन्द्र गरेर लेख्नु नै संसारको जल्दो बल्दो विषय हो भन्ने ठहराइन्छ साथै उत्तरआधुनिक साहित्य लेखनको दिशा हुन् भनेर मान्न सकिन्छ।
अब छोटकारीमा भन्नपर्दा कथाकार मुक्तिनाथ शर्मा 'शोषित'-मा लामा-लामा कुरालाई एउटै दाम्लोमा बाटेर चट्ट मिलाउने शिप छ। यसले गर्दा कथा गनथन पटक्कै लाग्दैन। रोटीसँग चटनी चाटेजस्तो एकपछि अर्को कथा मिलिक-मिलिकमा पढ्न पाइन्छ र कुनै गाडीमा चढ्दा रमाइलो दृश्य मिलिक-मिलिक हेर्दै यात्रा गरेजस्तो लाग्छ। तर जसरी यात्रीलाई कुनै दृश्य हृदयको स्थायी भावमा रहँदैन उसरी यिनका एकाध कथाबाहेक अन्य कथाले दीर्घकालसम्म मनमा हलचल नगराउन पनि सक्छ। अब उसो जन्मने कथाहरू अझ प्रभावी हुन्, अझ तेजस्वी हुन् र अमर कथाहरू जन्मुन् भन्दै अनेक हार्दिक शुभेच्छा प्रकट गदर्छु। यी कथाहरूमा आउँदा दिनहरूमा पारखी नजर परून्, समीक्षाहरू लेखिउन् भन्ने शुभेच्छा प्रकट गर्दै म आफ्नो भूमिका लेख्ने दायित्व पूरा भएको सम्झंदै बिदा लिँदछु।
ॐ शान्ति !
— एम पथिक, पुलबजार · १८.०४.२०२३
What is a story in the present time? I do not feel there is a need to ask and define the short story. Good readers carry fine stories in their hearts and keep them there forever — writers like Alexei Tolstoy, Maxim Gorky, Munshi Premchand, Sharatchandra, O. Henry, Guruprasad Mainali, Bishweshwarprasad Koirala, Roopnarayan Singh, Govindabahadur Malla 'Gothale', Bhavani Bhikshu, Indrabahadur Rai, Shivkumar Rai, Bhaichandra Pradhan, Sanu Lama, Gupta Pradhan, Sharad Chhetri, Bina Hangkhim, Sangmu Lepcha, Suraj Dhadkan, Sanjeev Chhetri, Prakash Hangingkhim, Sandhya Acharya, and many more. Beyond these, countless fine story-writers' tales linger in our minds and memory. When story-writers devote themselves to creating excellent stories in keeping with the time, place, social and political context of life, the story will keep the writer alive for all eternity. That, I believe, is the truth of storytelling.
It is widely held that you need not go far to find subject matter for a story — the events unfolding around us every day are enough. Because readers remain curious about happenings in their own surroundings, such stories can be both timely and heart-touching. Whether a story excels or not depends on the writer's craftsmanship, honesty, style, emotional depth, and sense of curiosity. Stories today are no longer written only in old moulds; some are being written in entirely new, shorter forms. That may be each writer's own experiment and style, but in such stories the writer's intent can remain unclear and readers may be left unaware of the story's purpose and essence. Hence, it is essential that writers compose stories with full awareness in every respect.
Stories come in many kinds: social, political, historical, psychological, and more. The field of the story expands day by day. And as the world is linked in one network, every corner of the globe feels like one's own courtyard — we can know and understand stories from all over the world. In this context, Nepali literature too receives stories from diaspora communities built from fresh and varied experiences. We can read equally outstanding stories in other languages as well.
Thus the short story is a vast subject. Our writers and poets are born first through poetry and the short story, and later become great literary figures — that too is true. So we encounter storytellers in great numbers in our society. The inner thirst a story quenches and the joy it fills cannot be described in words. In Nepali literature there are many such writers who have become famous through their stories, and we always regard them with reverence.
Now, speaking of the story form itself, let us turn to the story collection Dochhaya and the storytelling of its author Muktinath Sharma 'Shoshit'. Muktinath Sharma 'Shoshit' is primarily a poet, ghazal-writer, and essayist, making him an accomplished literary figure. His literary journey is long, and his dedication and spirit of service equally so. His diligence, effort, and contribution to literature are not to be underestimated. His stories have been published in many leading periodicals for some time now. This time he has brought a gathered volume of stories as a true offering to literature. The collection contains a total of twenty stories across 112 pages. Nearly all the stories are written on a social backdrop; a few deal with days spent in Nepal during the Darjeeling agitation period. His stories are simple, graceful, and mostly about the lives of ordinary rural people, depicting the sorrows, hardships, pains, and struggles that society endures, while also reflecting his storytelling craft. The stories are short; at places he employs figurative words and sentences to lift the narrative to its close. This must be counted as his fresh craft and art.
If we speak only of the structure of these stories rather than how profound their subject matter is or what message they wish to give society, the stories begin and end in their own way. While reading, nowhere does one feel wearied — on the contrary, one is left wishing: "Why is the story so short?"
Muktinath Sharma 'Shoshit's stories, though written in social realism, sometimes also display a romantic sensibility — as in Vyatha Aljhieko Katha and Rama. In Rama, a young woman's falling asleep on the narrator's lap on a long journey evokes the memory of tender feeling, and in another story the beauty of Sarita makes the narrator think: "Even now, stay in my heart." Some stories speak of social customs and beliefs like temples and shamans. The title story Dochhaya portrays how a family and village fall into a double-shadow when militants spread terror on the border and soldiers who fought them are killed. His story "Hard work is the symbol of the future" seems like an essay from its title, yet is a story. In a few stories he appears to wander from the subject matter.
His story Thukka Buddhi shows how our own poor reasoning leads us toward decline, while Euta Aama presents a portrait of how a poor labourer's household runs, and how even good news, unbearably sudden, can stop a heart and bring death. Among the stories I liked best in this collection are Mirina and Tara Usko Kalo Malai Sarena. Mirina is a pure story of a child's heart — the sudden death of Mirina and its effect on her childhood companion is felt by the reader too. And Tara Usko Kalo Malai Sarena, without carrying the feeling of discrimination based on skin colour that has persisted until now, instead creates a beautiful thought free from untouchability and colourism, carrying a post-modern worldview. It is held that literature to come should focus especially on ending racism, on ecology, women's empowerment, the problems of the third gender, and the problems of the marginalized — these are the burning issues of the world and the direction of post-modern literary writing.
In brief, storyteller Muktinath Sharma 'Shoshit' has the skill to weave long matters into a single thread and fit them neatly together — so the stories never feel tedious. Like eating chutney with roti, one reads story after story in quick succession; it feels like travelling in a vehicle and glimpsing beautiful scenery in a flash. But just as no single scene permanently lodges in a traveller's heart, a few stories in this collection too may not stir the mind for long. Let the stories born henceforth be more powerful, more radiant, and let immortal stories be born — with this hearty wish I express my best wishes. May discerning eyes fall on these stories in the days to come; may reviews be written — with this wish, I consider my duty to write the foreword fulfilled.
Om Shanti!
— M Pathik, Pulbazar · 18.04.2023
वर्तमान समय में कहानी क्या है? यह पूछने और कहानी की परिभाषा देते रहने की आवश्यकता मुझे नहीं लगती। पाठक अच्छी कहानियों को मन में लेकर सदा के लिए हृदय में बचाए रखते हैं — जैसे अलेक्सेई तोल्स्तोय, मेक्सिम गोर्की, मुंशी प्रेमचंद, शरतचंद्र, ओ. हेनरी, गुरुप्रसाद मैनाली, विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, रूपनारायण सिंह, गोविंदबहादुर मल्ल 'गोठाले', भवानी भिक्षु, इंद्रबहादुर राई, शिवकुमार राई, भाइचंद्र प्रधान, सानु लामा, गुप्त प्रधान, शरद् छेत्री, वीणा हाङ्खिम, साङ्मू लेप्चा, सूरज धड़कन, संजीव छेत्री, प्रकाश हाङिङ्खम, संध्या आचार्य आदि। इनके अलावा भी अनगिनत अच्छे कहानीकारों की कहानियाँ हैं जो हमारे मन-पटल और स्मृति में सदा अटकी रहती हैं। कहानी-सर्जकों के जीवन, समय, परिस्थिति और सामाजिक-राजनीतिक स्थिति के अनुसार श्रेष्ठ कहानी सृजन की ओर लगे रहें तो कहानी कहानीकार को चिरकाल तक जीवित रखती है। यही कहानी-लेखन का सत्य है, ऐसा मुझे लगता है।
कहानी का विषय-वस्तु ढूँढने के लिए बहुत दूर जाने की जरूरत नहीं, बल्कि हमारे आसपास रोज़ घटने वाली घटनाओं से ही कहानी बनाई जा सकती है — ऐसी धारणा अनेक लोगों की है। ऐसी कहानियाँ समयानुकूल और हृदयग्राही भी बन सकती हैं। लेकिन कहानी उत्कृष्ट हो या न हो, यह कहानीकार की कारीगरी, ईमानदारी, शैली, भाव-पक्ष और जिज्ञासा पर निर्भर करता है। आजकल कहानियाँ पुराने ढाँचे में ही नहीं, नए-नए तरीकों और संक्षिप्त रूपों में भी लिखी जाने लगी हैं। इसके पीछे शायद कहानीकार के अपने प्रयोग और ढाँचे हों, किंतु ऐसी कहानियों में कहानीकार का आशय स्पष्ट न हो तो पाठक कहानी के उद्देश्य और मर्म से अनभिज्ञ रह सकते हैं। इसलिए कहानीकार का सभी दृष्टियों से सचेत होकर लिखना ज़रूरी है।
कहानियाँ कई प्रकार की होती हैं — सामाजिक, राजनीतिक, ऐतिहासिक, मनोवैज्ञानिक आदि। कहानी का क्षेत्र भी दिन-प्रतिदिन विस्तृत होता जा रहा है। साथ ही विश्व एक सूत्र में बंधकर नेटवर्क के माध्यम से दुनिया के कोने-कोने को घर के आँगन जैसा बना देता है — हम दुनिया की विविध कहानियाँ जान और समझ सकते हैं। इसी संदर्भ में नेपाली साहित्य में भी डायस्पोरिक समुदाय से नई-नई और विभिन्न अनुभूतियों से निर्मित कहानियाँ पढ़ने को मिलती हैं।
इस प्रकार कहानी एक व्यापक विषय है। हमारे लेखक-लेखिकाएँ सर्वप्रथम कविता और कहानी से ही जन्म लेकर आगे बढ़ते हैं और बाद में बड़े साहित्यकार बन जाते हैं — यह भी सत्य है। इसलिए हमारे समाज में कहानीकार बड़ी संख्या में मिलते हैं। कहानी जो भीतरी तृष्णा मिटाती है और आनंद भरती है, उसका वर्णन शब्दों में नहीं हो सकता।
अब कहानीकार मुक्तिनाथ शर्मा 'शोषित' की कहानी-कला और इस 'दोछाया' कथा संग्रह की चर्चा करें। मुक्तिनाथ शर्मा 'शोषित' मूलतः कवि, ग़ज़लकार और निबंधकार हैं, इसलिए वे एक प्रबुद्ध साहित्यकार हैं। उनकी साहित्य-यात्रा दीर्घकालीन है और उतनी ही लगन और सेवा-भावना भी। उनकी कहानियाँ अनेक स्तरीय पत्र-पत्रिकाओं में पहले से प्रकाशित होती रही हैं। इस बार वे साहित्य को कथा-संग्रह के रूप में एक पुस्तक भेंट करके आए हैं। इस संग्रह में कुल 20 कहानियाँ हैं और यह 112 पृष्ठों का है। संग्रह की लगभग सभी कहानियाँ सामाजिक पृष्ठभूमि पर लिखी गई हैं। एक-दो कहानियाँ दार्जिलिंग आंदोलन के दौरान नेपाल में बिताए गए दिनों के बारे में हैं। उनकी कहानियाँ सरल हैं, सरस हैं, और विषय-वस्तु अधिकांशतः ग्रामीण जीवन की है — समाज के दुःख-कष्ट, पीड़ा को दर्शाते हुए अपनी कहानी-कला को चमकाने का काम किया गया है।
संक्षेप में कहना हो तो कहानीकार मुक्तिनाथ शर्मा 'शोषित' में लंबी-लंबी बातों को एक ही धागे में गूँथकर सटीक बना देने की कला है। इससे कहानियाँ बिल्कुल भारी नहीं लगतीं। रोटी के साथ चटनी चखने जैसे एक के बाद एक कहानी मज़े से पढ़ी जाती है। आगे जन्म लेने वाली कहानियाँ और अधिक प्रभावशाली हों, और अधिक तेजस्वी हों — यही हार्दिक शुभकामनाएँ।
ॐ शांति!
— एम पथिक, पुलबजार · १८.०४.२०२३
मेरो कथा सङ्ग्रहमाथि गहन भूमिका लेखिदिनुभएकोमा अग्रज साहित्यकार श्रीमान् एम पथिक सरप्रति म अत्यन्तै आभारी रहेको छु। उहाँको मार्गदर्शनमा सधैं साहित्य सृजना गर्ने प्रेरणा मिलिरहोस्।
यस कृतिका निम्ति आफ्नो व्यस्त समय खर्चेर शुभकामना लेखिदिनुहुने प्रतिभा प्रेरणा परिषद्का सचिव तथा कवि सुजनहाङप्रति अनि कथाहरूका भाषा सम्पादन गर्दै आफ्ना केही शुभकाभना शब्दसमेत लेखिदिनुभएकोमा कवि डा० महेश दाहालप्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु।
तेस्रो कृतिका रूपमा यो कथा सङ्ग्रह तयार गर्न सधैं हौसला दिनुहुने कवि कर्ण विरह सरप्रति सधैं आभारी छु। उहाँले आफ्नो व्यस्ततालाई पन्साएर भए तापनि कर्याङकुरूङ लेखेका अक्षर समेटेर मजाको पाण्डुलिपि तथा डीटीपी तयार पारिदिनु मात्रै होइन पुस्तक प्रकाशन व्यवस्थासम्मको अभिभारा निर्वाह गरिदिनुभयो। यसैले म उहाँप्रति सदैव ऋणी छु।
कवि कैलाश पाण्डे सरको हुटहुट्याइ र कवि जयकुमार राई (जे०के० सर) को यस कृतिसम्बन्धी असल सल्लाह अनि युवाकवि राजकुमार तिमल्सिनाको घरिघरि “खै तपाईंले त बिसाउनु भयो त हौ”- भन्नु र आदर्णीय बी० घिमिरे दाइको “अब नलेख्ने?” जस्ता सम्बोधनले पनि पुस्तक प्रकाशमा आउन सकेको हो।
कवि सरन खालिङ सरको तर्फबाट- “हन लामो बिसाउनु भयो त हौ” र डा० महेश दाहालको “तेस्रो कृतिबारे के सोच्नु हुँदैछ?” यी सबै मेरा प्रेरणाका स्रोत हुँदाहुँदै छोराहरू शिशिर अनि वसन्तबाट प्रकाशनको अभिभारा, श्रीमतीबाट हौसला र बुहारीद्वय गोमती र अनिशाबाट पाएको प्रेरणाको उपज नै यस कृति हो।
भतिज भुवन दाहाल सधैं भन्छ- “बडाको तेस्रो कृतिका निम्ति अग्रिम बधाई छ है।” त्यसलाई पनि धन्यवाद दिनु छ।
पाठशाला सहकर्मी सम्झना प्रधान मिसलाई पनि सम्झनामा राख्न चाहन्छु।
सम्झन्छु सिक्किम नाम्चीबाट एक समालोचक, पत्रकार शिक्षक तथा एक सक्रिय साहित्यकार श्रीमान् चम्पा दिवसलाई, जसले मेरो साहित्यिक जीवन गोरेटोमा सदैव साथ दिनुहुन्छ।
झण्डै बिर्सेछु ‘खोइ मलाई पाप लागेन त! व्यङ्ग्य कविताको सर्जक कवि भक्तकुमार सुब्बा सर (जो पुलबजारका एकजना अत्यन्तै क्रियाशील समाजसेवी पनि हुनुहुन्छ) एवं एडभोकेट बहिनी जयन्ती देवानमा आभार।
नेपाल, बेलबारी, मोरङका सर्जकहरू श्रीमती तीला लेकाली (गुरुमा), श्रीमान् हर्कमान तामाङ, श्रीमती रेखा सुवेदी, श्रीमान् ईरानराई (सर), श्रीमती बादलदेवी चाम्लिङ, श्रीमती तारा सुवेदी (गुरुमा), बहिनी शारदा दाहाल भण्डारी, बहिनी कविता केशरी, साहित्यकार झमक घिमिरे तथा अति आदरणीय सर गंगाप्रसाद उप्रेती (पूर्व कूलपति, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान) तथा श्रीमान् जेबी थुलुङ सरलाई पनि सम्झनामा राख्न चाहन्छु।
श्री देवनारायण प्रधान सर, हाल बेङ्गलुरू वाइट्फिल्ड, मलाई हौसला दिनुहुने एक अत्यन्त मिलनसार व्यक्ति तथा उहाँकी श्रीमती सुनिता प्रधान, दुवै उत्तिकै प्रेरणाका स्रोतहरू हुनुहुन्छ। भुल्न सक्दिनँ।
संघ-संस्थाहरू प्रतिभा प्रेरणा परिषद्, पुल-बिजनबारी खण्ड, कला सङ्गम, बिजनबारी, आकाशवाणी खरसाङ, खरसाङ, आदर्श युवा संघ, पुलबजार, साहित्य सम्मेलन, दार्जीलिङ, बिजनबारी डिग्री कलेज, बिजनबारी, खुला साहित्यिक गोष्ठी, दार्जीलिङ आदिलाई विशेष धन्यवाद दिन चाहन्छु। उहाँहरूले मलाई विभिन्न कार्यक्रममा रचना वाचन गर्ने मौका दिएर साहित्य लेखनमा प्रेरणा दिनुभएको छ।
आँट भरोसामूलक शब्द पनि उपलब्धि हुन। त्यसैले यहाँहरू साहित्यिक सहकर्मी तथा पाठकहरू सबै-सबैलाई सम्झिन्छु।
— मुक्तिनाथ शर्मा ‘शोषित’
I am deeply grateful to senior literary figure M Pathik sir for writing a profound foreword for my story collection. May I always receive the inspiration to create literature under his guidance.
I express heartfelt thanks to poet Sujan Hang, secretary of Pratibha Prerana Parishad, for spending his precious time writing good wishes for this work, and to poet Dr Mahesh Dahal for editing the language of the stories and also writing a few words of good wishes.
I am always grateful to poet Karna Virah sir, who constantly encouraged me to prepare this, the third work. He set aside his own busyness, compiled even my scrawled handwriting into a fine manuscript, handled the DTP, and took on responsibility all the way through to publication. For this I am forever indebted to him.
The enthusiasm of poet Kailash Pande sir, the sound advice of poet Jaykumar Rai (JK sir) regarding this work, young poet Rajkumar Timalsina’s periodic "So, have you rested enough?", and the respectful elder B. Ghimire dai’s "Not writing anymore?" — these too are what brought this book to light.
From poet Saran Khaling sir: "Well, you’ve had a long rest" — and Dr Mahesh Dahal’s "What are you thinking about for the third work?" — all these were sources of my inspiration. Add to these my sons Shishir and Vasanta who took on the burden of publication, encouragement from my wife, and the inspiration from my daughters-in-law Gomati and Anisha — all together, this work is the fruit of their support.
My nephew Bhuvan Dahal always says: "Congratulations in advance for elder’s third work." Thanks to him too.
I also wish to keep in memory my school colleague Samjhana Pradhan miss.
I remember a critic, journalist, teacher, and active literary figure from Namchi, Sikkim: Champa Diwas, who always walks beside me on my literary path.
I almost forgot: the creator of the satirical poem ‘Khoi Malai Paap Lagena’, poet Bhaktakumar Subba sir (who is also a very active social worker in Pulbazar), and advocate sister Jayanti Dewan — I owe them thanks too.
I also wish to keep in memory the writers from Nepal, Belbari, Morang: Smt Tila Lekali (Guruma), Sri Harkaman Tamang, Smt Rekha Subedi, Sri Iran Rai (sir), Smt Badaldevi Chamling, Smt Tara Subedi (Guruma), sister Sharada Dahal Bhandari, sister Kavita Keshari, writer Jhamak Ghimire, and the greatly revered sir Gangaprasad Upreti (former Vice-Chancellor, Nepal Pragya Pratisthan), and Sri JB Thulung sir.
Sri Devnarayan Pradhan sir, currently in Bangalore Whitefield — a very warm and encouraging person — and his wife Sunita Pradhan, both equally sources of inspiration. I cannot forget them.
I wish to extend special thanks to organisations: Pratibha Prerana Parishad (Pul-Bijanbari section), Kala Sangam (Bijanbari), Akashwani Kharsang, Adarsha Yuwa Sangh (Pulbazar), Sahitya Sammelan (Darjeeling), Bijanbari Degree College, Khula Sahityik Goshti (Darjeeling), and others. They have given me opportunities to recite my works at various programmes and inspired me to continue writing.
Encouraging words are themselves an achievement. So I remember all of you — literary colleagues and readers alike.
— Muktinath Sharma ‘Shoshit’
मेरे कथा-संग्रह पर गहन भूमिका लिखने के लिए अग्रज साहित्यकार श्रीमान् एम पथिक सर के प्रति मैं अत्यंत आभारी हूँ। उनके मार्गदर्शन में सदैव साहित्य-सृजन की प्रेरणा मिलती रहे।
इस कृति के लिए अपना व्यस्त समय निकालकर शुभकामनाएँ लिखने वाले प्रतिभा प्रेरणा परिषद् के सचिव तथा कवि सुजन हाङ के प्रति और कहानियों की भाषा-संपादन करते हुए अपने कुछ शुभ-वचन भी लिख देने वाले कवि डॉ० महेश दाहाल के प्रति हार्दिक आभार व्यक्त करता हूँ।
तीसरी कृति के रूप में यह कथा-संग्रह तैयार करने में सदा हौसला देने वाले कवि कर्ण विरह सर के प्रति सदा आभारी हूँ। उन्होंने अपनी व्यस्तता किनारे रखकर भी अटपटे अक्षरों को समेटकर बढ़िया पांडुलिपि व DTP तैयार की और पुस्तक-प्रकाशन व्यवस्था का भी दायित्व निभाया। इसलिए मैं उनका सदा ऋणी हूँ।
कवि कैलाश पाण्डे सर की ललक, कवि जयकुमार राई (जेके सर) की सलाह, युवा कवि राजकुमार तिमिल्सिना का "अरे, बिसरा दिया क्या आपने?" और आदरणीय बी. घिमिरे दाइ का "अब नहीं लिखोगे?" — इन सबने भी इस पुस्तक को प्रकाश में लाने में सहायता की।
कवि सरन खालिङ सर का "लंबी छुट्टी ले ली" और डॉ० महेश दाहाल का "तीसरी कृति के बारे में क्या सोच रहे हो?" — ये सभी मेरी प्रेरणा के स्रोत हैं। साथ ही बेटों शिशिर और वसंत का प्रकाशन-भार, पत्नी का हौसला और बहुओं गोमती और अनीशा की प्रेरणा — इन सबका फल है यह कृति।
भतीजे भुवन दाहाल हमेशा कहते हैं: "बड़े की तीसरी कृति के लिए अग्रिम बधाई।" उन्हें भी धन्यवाद।
पाठशाला-सहयोगी सम्झना प्रधान मिस को भी स्मरण में रखना चाहता हूँ।
सिक्किम नामची के एक समालोचक, पत्रकार, शिक्षक और सक्रिय साहित्यकार श्रीमान् चम्पा दिवस को याद करता हूँ, जो मेरे साहित्यिक जीवन-पथ पर सदा साथ देते हैं।
लगभग भूल ही गया था — व्यंग्य कविता ‘खोई मलाई पाप लागेन’ के सर्जक कवि भक्तकुमार सुब्बा सर (जो पुलबजार के एक अत्यंत क्रियाशील समाजसेवी भी हैं) तथा अधिवक्ता बहन जयंती देवान के प्रति भी आभार।
नेपाल, बेलबारी, मोरंग के साहित्यकारों — श्रीमती तीला लेकाली (गुरुमा), श्रीमान् हर्कमान तामाङ, श्रीमती रेखा सुवेदी, श्रीमान् ईरान राई (सर), श्रीमती बादलदेवी चाम्लिङ, श्रीमती तारा सुवेदी (गुरुमा), बहन शारदा दाहाल भंडारी, बहन कविता केशरी, साहित्यकार झमक घिमिरे तथा अति आदरणीय गंगाप्रसाद उप्रेती सर (पूर्व कुलपति, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान) और श्रीमान् जेबी थुलुङ सर को भी स्मरण में रखना चाहता हूँ।
श्री देवनारायण प्रधान सर, हाल बेंगलुरू वाइटफील्ड — एक अत्यंत मिलनसार और हौसला देने वाले व्यक्ति — और उनकी पत्नी सुनीता प्रधान, दोनों प्रेरणा के समान स्रोत हैं। इन्हें भुला नहीं सकता।
संस्थाओं — प्रतिभा प्रेरणा परिषद् (पुल-बिजनबारी खंड), कला संगम (बिजनबारी), आकाशवाणी खरसाङ, आदर्श युवा संघ (पुलबजार), साहित्य सम्मेलन (दार्जिलिंग), बिजनबारी डिग्री कॉलेज, खुला साहित्यिक गोष्ठी (दार्जिलिंग) आदि को विशेष धन्यवाद। इन्होंने मुझे विभिन्न कार्यक्रमों में रचना-पाठ का अवसर देकर साहित्य-लेखन की प्रेरणा दी है।
हिम्मत और भरोसे के शब्द भी उपलब्धि हैं। इसलिए साहित्यिक सहयोगियों और पाठकों — सभी को याद करता हूँ।
— मुक्तिनाथ शर्मा ‘शोषित’
कथा १
व्यथा अल्झिएको कथा
यस जीवनको एउटा सत्य घटना। आज पच्चिस वर्षपछि सजीव भएर कागजको सेतो वक्षस्थलमा शब्दशब्दमा पोखिँदैछ।
दार्जीलिङमा गोर्खाल्याण्डको ज्वालामुखी पढ्कँदै थियो । बङ्गालमा त्यसको लाभा उछिटिन्थ्यो अनि दुर्गन्ध पहाडैपटि फर्कन्थ्यो। हामी थुप्रै परदेशी बनेका थियौँ। त्यसमध्येमा म पनि एउटा गलछेडीबाट छिरेर नेपाल, झापा जिल्ला, दमक नगरपालिकाको ओडा नम्बर १७ मा ढकाल दाइका घरमा शरणागत बन्न पुगें। उनी आदरणीय रहेछन्, आदर दिए। मलाई त्यसै बसिरहन मन परेन। यसर्थ जागिर खोज्न निस्किन्थ्यौं हामी। आफूलाई साइकल चलाउन नआएपछि दाइको चौबिस इञ्चको एभोन साइकिलमा पछिल्तिर क्यारियरमा सवार भएर रोजगारका निम्ति बाटो लाग्यौँ। बीचमा एउटा साधारण खोला रहेछ। पानी कम्ति नै भए पनि भास लाग्दो रहेछ। हामी बिस्तारै पारी पुग्यौँ। त्यो समय थियो बिक्रम सम्बत् २०४४, मङ्सिर १४ गते, मङ्गलबार।
फाँटिलो बगरको निक्कै पर डिलमाथि एउटा भर्खरै खोलिएको अङ्ग्रेजी पाठशाला रहेछ। पाठशालाको शिरमा पाठशालाको नाउँ लेखिएको एउटा फाँटिलो बोर्डमा आँखा पुग्यो मेरो, नजरले पढें ‘श्री चामुण्डे बोर्डिङ स्कूल’।
भर्खरै सेसन शुरू हुनै लागेको रहेछ। करिब एक दर्जन जति शिशुहरू रहेछन् । नर्सरीदेखि चौथो कक्षासम्मको तह रहेछ। दुई शिक्षक र दुई शिक्षिकाहरू रहेछन्।
म नयाँ शिक्षक। अब नियुक्ति पउनेवाला। उमेर भर्खरको, लक्का जवान, अल्लारे केटो। दाइले परिचय गराउनु भयो। मेरो नाउँ, ठाउँ, ठेगाना सबै बताइसकेपछि मेरा पढाइ र उमेर सबै हाकिमका अघि एउटा साधारण खतुकीले सफाइ पेश गरेजस्तै सबै भनिदिएँ। आफूले नेपाली माध्यम विद्यालयमा पढे तापनि अङ्ग्रेजीको एउटा किताब हिज्जे गरीगरी पढेको थिएँ। तर अङ्ग्रेजी फरर फड्काल्न भने आउँदैन थियो। दार्जीलिङकै पढाइ भए तापनि हामीजस्ता खेतीवालाका निमुखा छोरा-छोरीले नामीनामी अङ्ग्रेजी स्कूल देखेकै थिएनौं। तर दार्जीलिङबाहिर, दार्जीलिङ भन्दा शिक्षागत हिसाबले निक्कै अघि छ भन्ने बुझिंदो रहेछ क्यार ! यसर्थ दार्जीलिङ शहरदेखि टाडाटाडा अविकसित गाउँमा बस्ने सोझा र इमान्दार मातापिताका सन्तान हामी गाउँकै नेपाली माध्यम पाठशालाहरूमा नै पढ्ने गर्थ्यो। तर जे होस्, त्यस दिन म नेपालीले नेपालीसँग अङ्ग्रेजी बोलेको पहिलो दिन थियो। तर मभन्दा धेरै जान्नेचाहिँ थिएनन् उनीहरू पनि। नत्र मलाई नियुक्ति दिने थिएनन्। यस् यस् र नो नो भनेर मात्रै अङ्ग्रेजी सकिँदैन। तर मैले जानेको पनि यतिमात्रै थियो । प्रिन्सिपल साहबले एउटा मागजमा भोलिदेखि नै उक्त पाठशालामा उपस्थित रही आफ्नो ओहोदामा स्कूलको नियममुताबिक कक्षा सञ्चालन गरिदिनु पर्ने विषयमा नियुक्ति पत्र मेरो हातमा थमाइदिए। खोलेर यसो हेरेँ- महिनाको तीन सय (एनसी) रहेछ तनखा। मलाई बाध्यताभन्दा बडी रहर थियो । त्यसैले भोलि नै घाँटीमा एउटा सुर्काउने झुण्डाएर स्कूल जाने रहर जाग्यो।
हेर्नुहोस् न ! म पहाडबाट मधेश झरेको ठिटो। चौरस्ताको बेञ्चीमा बसेर घाम ताप्दा त गर्मी लाग्ने मान्छे, मोरङको भतभत पोल्ने घाममा घाँटीमा टाई बाँधेर स्कूल जानुपर्ने बाध्यता। सँगैमा अन्य शिक्षकचाहिँ घुँडा फाटेका जिन्स र पाटी खुस्केको टोपी लगाएर कक्षामा पस्दा हुने। तर अङ्ग्रेजी शिक्षकचाहिँ रवाफिलो ठाँटमा। यस्तो किन ? आखिर उही मान्छे, उस्तै भाषा होइन र? शब्दभण्डार र व्याकरणलाई राम्ररी केलाएर हेरे हाम्रै भाषा गतिलो लाग्छ। यसर्थ त्यही नेपालीले अङ्ग्रेजी बोल्दा, पढ्दा, पढाउँदाचाहिँ चिटिक्क पारेर कपाल काटेको, कपडामा आइरनको धार, भरसक थ्री पिस् सुट र टिलिक्क टल्किने जुत्ता, अझ भएदेखि सेन्ट पनि स्प्रे गर्नु पर्ने। शिक्षक कक्षामा पस्दाचाहिँ किन सुप्रभात नभन्ने ? हामीमा के कम छ र!
जे होस्, आजदेखि म त्यस चामुण्डेको दार्जीलिङ्गे अङ्ग्रेजी मास्टर भए पनि मलाई हर्षभन्दा विमर्ष धेरै छ। किनकि आफूलाई पटट अङ्ग्रेजी पड्काउन आउँदैन। बानी छैन। किताब हेरेर He is a boy and She is a girl भन्न सक्छु। तर यस जङ्गलमा बाघ छ भनेर कसैले हल्ला गरे गाउँलेहरू त्यहाँ दाउरा घाँसमा जान डराएझैँ म पनि दार्जीलिङ्गे मास्टरको छेउछाउ कोही त्यस्ता अङ्ग्रेजीवालाहरू आउन डराउँथे। म भने उनीहरूले अङ्ग्रेजीमा प्याट्ट केही सोधेभने कसरी उत्तर दिउँला भनेर बडो सतर्क हुन्थें। जोगीदेखि भैंसी डर, भैंसीदेखि जोगी डर भनेजस्तै थियो हाम्रो दुरत्त्व।
एक दिन म आफै अभरमा परें।
स्कूलमा अरू शिक्षक-शिक्षिका कोही पनि थिएनन् । कारण श्री पाँच वीरविक्रम शाहदेवको जन्मदिन मनाउने तरखरमा केही आवश्यक सामाग्री लिन उनीहरू दमकतिर लागेछन् । ममात्र त्यो दिन विद्यार्थीहरूसँग भलाकुसरी गर्दै थिएँ।
अचानक यसो बाहिरतिर हेरेको त स्कूलको बोर्डनेर एउटी गोरी अग्ली, स्वर्णझैँ केश भएकी, पुष्ट शरीर, उँचो छाती भएकी कैला आँखा, सेता मिलेका दाँत भएकी प्रायः सात फुट जति अग्ली, घाँटीमा क्यामेरा र बाइनाकुलर झुण्ड्याएकी, अङ्ग्रेजी रूपवती तरूणी उभिएको देखेर झसङ्ग भएँ।
तर जब हाम्रो आँखा चार भयो उसले मलाई अङ्ग्रेजी लवज नेपाली शब्दमा- “नमस्टे” भनिन्।
मैले पनि हतारहतार अङ्ग्रेजी बोल्नुपर्छ कि भन्ने डरले घुटुक्क थुक निल्दै- “नमस्ते” भनिदिएँ।
तर त्यतिले मात्र पुगेन रहेछ र उसले अङ्ग्रेजीमा मलाई बाहिर बोलाइन्- “हेल्लो सर! कम हियर प्लिज।”
अब म मुटु ढुकढुक पार्दै बाहिर गएँ। उसले मसित हात मिलाउन उसका ती मुलायम सेतासेता, लामालामा औंला भएका हत्केला अघि बडाइन्। अनि मैले सङ्कोच मान्दै चारैतिर पल्याकपुलुक हेरेर मेरो काठजस्तो दह्रो हात उसको हातमा राखिदिएँ।
जिन्दगीमा यसरी युवतीसँग हात मिलाएको त्यो मेरो स्मरणीय घटना थियो। त्यो कुरा सम्झंदा आज पनि हातमा काउकुती लाग्छ। त्यो दिन जसोतसो निधारमा चिटचिट पसिना आउँदै, मुख सुक्दै भए तापनि लटरपटर अङ्ग्रेजी बोलेर टार्न खोजें।
तर ऊ नटर्ने भई। उसले किन हो म पुड्के नेपालीको गालामा निहुरिएर च्वाक्क म्वाइ खाई र- “सि यू टुमोरो ओखे!” भनेर बाटो लागी। अब पस्यो फसाद । ऊ त भोलि पनि आउने परी। मलाई एक प्रकारको मोहनी पनि लागेछ अनि लाज पनि। हाम्रो पूर्वीय सभ्यतामा यसरी तरूणीसँग लठ्ठारिएर तन्देरीहरू हिँड्दैनन् पनि। तर मचाहिँ सात समुद्रपारिकी एड्लोसँग नलठ्ठारिई भएन।
ऊ हिजोजस्तै सुसज्जित भएर मलाई भेट्न आइपुगी। त्यो शनिबार परेकोले मेरो त्यस सुन्दरीसँग बरालिने मन अझ प्रखर भयो। अहिले ऊ र म नारिएर घरि दोबाटो, गल्छेडी अनि मूलबाटो हुँदै हिँड्न थाल्यौँ। खेतबारीमा काम गरिरहेका कति महिलाहरू हामीलाई देखेर लाजले राता हुन्थे। अनि कतिले औंला मुखमा हालेर अहम्... गरेर जिस्काउँथे। यी सब ऊ बुझ्दिन थिई।
म टुटेफुटेको अङ्ग्रेजीमा जानेजति ठाउँ र वस्तुका नाउँ भनिदिन्थें। त्यसरी त्यो स्वर्णीम शनिबार पनि सकियो।
ऊ दमकतिर लागी। मलाई “बाई... सि यू टुमोरो ओखे।” भन्दै फेरि भोलिको निम्तो दिँदै गई।
भोलिपल्ट आइतबार आफू अङ्ग्रेजी गुरुबाबु, स्कूल जानै पर्ने। के गरूँ! कसो गरुँ ! त्यो रात, रातभरि कोल्टे फेर्दै उज्यालो पाउँ अनि त्यही गाउँको एउटा विद्यार्थीको हातमा “म स्कूल आउनु सक्दिनँ, बिसञ्चो परेँ।”- भनेर प्रिन्सिपललाई एउटा चिट्ठी पठाएँ।
त्यो दिन ऊ कता गई मलाई थाहा भएन। तर सोमबारको दिन मैले स्कूल जानै पर्ने थियो र गएँ। हिजै उसले प्रिन्सिपललाई एउटा निवेदन लेखेर मलाई गाइड पठाइदिनु भनिछ। म पाठशाला पुगें। शिक्षक उपस्थिति वहीमा आफ्नो उपस्थितिको हस्ताक्षर गरेर म ऊसँग नाइटकोचमा काठमाण्डौतिर लागें।
अनि त्यस शून्यको यात्रामा म कसरी बाटो लागें पत्तै भएन!
English Translation
One true incident from this life. Today, twenty-five years later, it comes alive and spills across the white chest of paper, word by word.
The volcano of Gorkhaland was smouldering in Darjeeling. Its lava spurted into Bengal and its stench drifted back up to the hills. Many of us had become refugees. I was one of them — I slipped through a gorge and arrived in Ward No. 17, Damak Municipality, Jhapa District, Nepal, at the home of Dhakal Dai, where I took shelter. He proved to be a good man; he gave me respect. Still, I could not bear to simply sit and do nothing. So we set out to look for work. Since I did not know how to ride a bicycle, I perched on the carrier of Dai's twenty-four-inch Avon bicycle and we set off in search of employment. In the middle of the way was an ordinary stream — shallow in water but with a deep channel. We crossed carefully. The date was Tuesday, the 14th of Mangsir 2044 BS.
Far across the sandy riverbed, set up on a ridge, was a newly opened English school. My eyes fell on a wide board at its entrance: "Shri Chamunde Boarding School."
The session had just begun. There were about a dozen children — nursery through grade four — and two male and two female teachers.
I was the new teacher, about to be appointed — young in age, a spirited lad, still somewhat unsteady. Dai introduced me. My name, place and address were all given, and then my studies and age were laid out before the head teacher as plainly as a small broom sweeping the floor. I had studied at a Nepali-medium school, but I had read one English book, spelling it out letter by letter. I could not speak English fluently, though. We poor children of farmers in Darjeeling had never seen the famous English schools. Outside Darjeeling, however, education seemed further along. And so we children of simple, honest parents from remote undeveloped villages studied only at Nepali-medium schools in our own villages. But in any case, that day was the first day I had spoken English with other Nepalis. Though, to be fair, they knew little more than I did — otherwise they would not have hired me. You cannot get by on "yes yes" and "no no" alone, and that was exactly all I knew. The principal handed me an appointment letter — I was to report the next morning and teach classes according to school rules. I opened it: salary three hundred (NC) per month. I was more eager than obligated. That evening I felt a strong desire to go to school the next day with a necktie around my neck.
Just look at it! I was a boy who had come down from the hills to the plains — a man who felt warm just sitting in the sun on a crossroads bench — and now I was bound to go to school in the scorching Morang sun with a tie around my neck. Meanwhile, the other teachers could walk into the classroom in torn jeans and a tilted cap. Why this distinction? In the end, wasn't it the same person, the same language? Examine the vocabulary and grammar carefully, and our own language is far richer. And so when the same Nepali spoke, read, and taught English, he had to have a neat haircut, a crisp crease on his clothes, ideally a three-piece suit and gleaming shoes — and if possible, a spritz of perfume. But why, when a teacher entered the classroom, was "suprabhat" never said? What do we lack?
Regardless, from that day I was Chamunde's "Darjeeling English Master" — yet I felt more despair than joy. Because I simply could not rattle off English. No practice, no habit. I could say "He is a boy and she is a girl" looking at a book. But just as villagers were afraid to go into a forest when word spread that a tiger was there, I was wary whenever someone who seemed to know English came near. I stayed very guarded.
One day I found myself in an awkward spot.
None of the other teachers were in school that day — they had gone to Damak to get materials needed for celebrating the birthday of His Majesty King Vir Bikram Shah. I was alone, making small talk with the students.
Suddenly I glanced outside, and near the school's signboard stood a tall foreign woman — fair-skinned, golden-haired, full-figured, with grey eyes and white even teeth, perhaps seven feet tall, with a camera and binoculars hanging around her neck. The sight startled me.
But when our eyes met, she said "Namaste" to me in English-accented Nepali.
I swallowed hard, terrified I might have to speak English, and said back — "Namaste."
But that was not enough. She called me outside: "Hello sir! Come here please."
With my heart pounding, I went outside. She extended her hand to shake — soft, white, long-fingered palms reaching toward me. I glanced around in all four directions, then placed my rough, wooden-stiff hand in hers.
That handshake with a young woman was a memorable moment in my life. Even now, remembering it, I feel a tingling in my hand. That day I somehow stumbled through broken English — sweat dripping from my forehead, my mouth dry — trying to manage.
But she was not leaving. For whatever reason, she bent close to my cheek and kissed it with a smack — "See you tomorrow, okay!" — and went her way. Now what? She was coming back tomorrow. A kind of enchantment took hold of me — and also shame. In our Eastern tradition, young men do not walk around arm in arm with young women. Yet I could not help being swept up by this girl from across the seven seas.
She came the next day, beautifully dressed as before. Since it was Saturday, my desire to spend time with her grew stronger. Now she and I began walking together — down a fork in the road, through a ravine, along the main path. Women working in the fields would blush red when they saw us; some would put a finger to their lips and tease us. She understood none of it.
I would name in broken English whatever places and objects I knew. And so that golden Saturday passed.
She set off toward Damak: "Bye... see you tomorrow, okay!" — giving me another invitation for the next day as she left.
The next day was Sunday — I, the English Guru-babu, was still obligated to go to school. What should I do? That night, tossing and turning until dawn, I finally wrote a note — "I cannot come to school today, I am unwell" — and sent it to the principal through a local student.
That day, where she went, I did not know. But on Monday I had to go to school, and I did. The day before, she had written to the principal asking him to send me as her guide. I arrived at school, signed the attendance register, then left with her on a night coach toward Kathmandu.
And then — in that journey into the unknown — I found myself on a road I could not even account for!
हिन्दी अनुवाद
इस जीवन की एक सच्ची घटना। आज पच्चीस वर्ष बाद जीवंत होकर कागज़ के सफ़ेद सीने पर शब्द-शब्द में उड़ेली जा रही है।
दार्जीलिंग में गोर्खालैंड का ज्वालामुखी धधक रहा था। बंगाल में उसका लावा उछल रहा था और उसकी दुर्गंध पहाड़ की ओर लौट आती थी। हम बहुत-से लोग परदेशी बन गए थे। उनमें मैं भी एक था — एक गली से होकर नेपाल के झापा जिले, दमक नगरपालिका के वार्ड नंबर १७ में ढकाल दाई के घर शरणागत हो गया। वे आदरणीय निकले, उन्होंने मुझे इज़्ज़त दी। मेरा मन बस बैठे रहने में नहीं लगा। इसलिए हम काम की तलाश में निकले। चूँकि मुझे साइकल चलानी नहीं आती थी, मैं दाई की चौबीस इंच की एवन साइकल के कैरियर पर पीछे बैठकर रोज़गार की राह पर निकल पड़ा। रास्ते में एक साधारण-सी धारा थी — पानी कम, पर गहरी। हम धीरे-धीरे उस पार पहुँचे। वह दिन था विक्रम संवत् २०४४, मंगसिर १४, मंगलवार।
रेतीले बगर के उस पार एक उभरी हुई जगह पर एक नई खुली अंग्रेज़ी पाठशाला थी। उसके ऊपर लगे एक बड़े बोर्ड पर मेरी नज़र पड़ी — "श्री चामुंडे बोर्डिंग स्कूल।"
सत्र अभी-अभी शुरू होनेवाला था। कोई एक दर्जन बच्चे थे — नर्सरी से चौथी कक्षा तक — और दो शिक्षक, दो शिक्षिकाएँ।
मैं नया शिक्षक, नियुक्ति पाने के कगार पर — कच्ची उम्र, जोशीला जवान, थोड़ा नासमझ। दाई ने परिचय कराया। मेरा नाम, जगह, पता सब बता दिया, फिर मेरी पढ़ाई और उम्र हेडमास्टर के सामने एक छोटी-सी झाड़ू की तरह साफ़ रख दिए। नेपाली माध्यम स्कूल में पढ़ा था, पर एक अंग्रेज़ी किताब हिज्जे-हिज्जे पढ़ी थी। रवानी से अंग्रेज़ी बोलना नहीं आता था। दार्जीलिंग में किसानों के ग़रीब बच्चों ने नामी अंग्रेज़ी स्कूल देखे ही नहीं थे। लेकिन दार्जीलिंग के बाहर शिक्षा के मामले में हालात काफ़ी आगे थे। इसलिए शहर से दूर अविकसित गाँवों में रहनेवाले सीधे-सादे माँ-बाप के बच्चे गाँव की नेपाली माध्यम पाठशालाओं में ही पढ़ते थे। बहरहाल, उस दिन नेपाली से नेपाली में अंग्रेज़ी बोलने का वह पहला दिन था — हालाँकि वे मुझसे ज़्यादा नहीं जानते थे, वरना मुझे नौकरी नहीं देते। "यस-यस" और "नो-नो" से अंग्रेज़ी नहीं चलती, और मुझे भी बस यही आता था। प्रिंसिपल साहब ने मुझे नियुक्ति-पत्र थमाया — अगले दिन से स्कूल के नियमानुसार कक्षा चलाना होगा। खोलकर देखा — तनख्वाह तीन सौ (NC) महीना। मैं मजबूरी से ज़्यादा शौक़ से आया था। इसलिए अगले दिन गले में टाई डालकर स्कूल जाने का मन हो गया।
अब देखिए! मैं पहाड़ से मैदान उतरा लड़का — चौराहे की बेंच पर बैठकर धूप सेंकते भी गर्मी लगने वाला आदमी — और अब मोरंग की तपती धूप में गले में टाई बाँधकर स्कूल जाना पड़ेगा। दूसरे शिक्षक फटी जींस और टेढ़ी टोपी पहनकर क्लास में घुस सकते थे। यह भेद क्यों? आख़िर एक ही इंसान, एक ही भाषा — नहीं क्या? शब्दभंडार और व्याकरण ध्यान से देखें तो हमारी भाषा कहीं बेहतर है। इसलिए जब वही नेपाली अंग्रेज़ी बोलता, पढ़ता, पढ़ाता है — बाल कटे-कटे, कपड़ों पर इस्त्री की धार, तीन-पीस सूट, चमचमाते जूते — और हो सके तो परफ़्यूम भी। शिक्षक जब कक्षा में आए तो "सुप्रभात" क्यों नहीं? हमारे पास क्या कम है?
बहरहाल, उस दिन से मैं चामुंडे का "दार्जीलिंगी अंग्रेज़ी मास्टर" बन गया — पर मन में ख़ुशी से ज़्यादा उदासी थी। अंग्रेज़ी फ़र्राटे से बोलनी नहीं आती थी, आदत नहीं थी। किताब देखकर "He is a boy and she is a girl" बोल सकता था। पर जैसे जंगल में बाघ की ख़बर सुनकर गाँव वाले लकड़ी लेने डरते हैं, मैं भी किसी अंग्रेज़ीदाँ के पास आने से डरता था। बहुत सतर्क रहता था।
एक दिन मैं ख़ुद फँस गया।
उस दिन स्कूल में और कोई शिक्षक नहीं था — राजा वीर विक्रम शाहदेव का जन्मदिन मनाने की तैयारी के लिए वे सब दमक गए थे। मैं अकेला बच्चों के साथ बातचीत कर रहा था।
अचानक बाहर देखा — स्कूल के बोर्ड के पास एक गोरी, लंबी — क़रीब सात फुट — सुनहरे बालों वाली, भरे-भरे जिस्म वाली, भूरी आँखें, सफ़ेद दाँत वाली विदेशी तरुणी खड़ी थी, गले में कैमरा और दूरबीन। यह देखकर झटका लगा।
जब हमारी आँखें मिलीं तो उसने नेपाली लहजे में "नमस्टे" कहा।
मैंने भी घबराहट में थूक निगलते हुए "नमस्ते" कह दिया।
पर इतना काफ़ी नहीं था। उसने अंग्रेज़ी में बाहर बुलाया — "Hello sir! Come here please."
दिल धड़काते हुए बाहर गया। उसने हाथ मिलाने के लिए नाज़ुक, सफ़ेद, लंबी उँगलियों वाली हथेलियाँ आगे बढ़ाईं। मैंने चारों तरफ़ देखकर, झिझकते हुए, अपना काठ जैसा सख़्त हाथ उसकी हथेली में रख दिया।
ज़िंदगी में किसी युवती से पहली बार हाथ मिलाना — वह एक यादगार पल था। आज भी याद करता हूँ तो हाथों में गुदगुदी होती है। उस दिन माथे पर पसीना आता रहा, मुँह सूखता रहा, टूटी-फूटी अंग्रेज़ी में किसी तरह बात टाली।
लेकिन वह नहीं टली। न जाने क्यों उसने मेरे गाल पर झुककर एक चुंबन दिया और बोली — "See you tomorrow, okay!" — और चल दी। अब मुसीबत। कल भी आनेवाली थी। एक अजीब-सा आकर्षण भी लगा और शर्म भी। हमारी पूर्वीय सभ्यता में युवक इस तरह युवतियों के साथ नहीं घूमते। पर मैं इस सातसमुंदर पार की लड़की से दूर नहीं रह सका।
वह अगले दिन फिर उसी सुंदर सज-धज में आई। शनिवार होने की वजह से उसके साथ वक़्त बिताने का मन और बढ़ गया। अब हम दोनों साथ-साथ चलने लगे — दोराहे, गलियों, मुख्य सड़क पर। खेतों में काम कर रही औरतें हमें देखकर शरमाने लगतीं, कुछ उँगली मुँह पर रखकर छेड़ती थीं। वह यह सब समझती नहीं थी।
मैं टूटी-फूटी अंग्रेज़ी में जो जगहें और चीज़ें जानता था उनके नाम बताता जाता। इस तरह वह सुनहरा शनिवार भी बीत गया।
वह दमक की ओर चल दी — "Bye... see you tomorrow, okay!" कहकर कल का न्योता देती हुई चली गई।
अगले दिन रविवार — मुझे, "अंग्रेज़ी गुरुजी", स्कूल जाना ही था। क्या करूँ, कैसे करूँ! रातभर करवटें बदलते हुए उजाला होने पर उसी गाँव के एक छात्र के हाथ प्रिंसिपल को चिट्ठी भिजवाई — "आज स्कूल आना संभव नहीं, तबीयत ख़राब है।"
उस दिन वह कहाँ गई, पता नहीं। सोमवार को स्कूल जाना था, सो गया। उसने एक दिन पहले ही प्रिंसिपल को पत्र लिखकर मुझे गाइड के रूप में भेजने को कहा था। मैं पाठशाला पहुँचा, उपस्थिति-बही में दस्तख़त किए, फिर उसके साथ रात की कोच में काठमांडू की ओर निकल पड़ा।
और उस शून्य की यात्रा में — मैं कैसे उस राह पर चल पड़ा, कुछ पता ही नहीं चला!
कथा २
सिरुपाते
कत्रो आँट! कसरी छिनायो होला एकै तालमा च्वाट्टै?
विस्मृतिको गर्भबाट यो कथा आरम्भ हुन्छ।
पूरै बीस वसन्त मेरो यात्रा अर्थात् खेत। सधैं उमारेका लहलह बालीले जीवन धान्न म पसिनासँग पौडी खेल्थें। राति नै उठ्थें। भात-तिहुन गर्थे। गोठधन्दा गर्थे। बाछो लाएर दूध तताईवरि मेरा दुई ऋतुहरू शिशिर र वसन्तलाई सन्तुष्ट पार्थे।
मेरी अर्धाङ्गिनी शारदा निकै रोगाई। भन्दिनँ थिएँ म कसैलाई मेरा पीर, व्यथा अनि सुनाउदिनँ थिएँ उमङ्ग पनि। म धनहीन मान्छे। नगन्य जागिरे- उतिबेलादेखि अहिलेसम्म। तर लक्ष्य भने निरन्तर।
कतिकति बिहानहरू मेरो पेटमा हावा बनेर भित्रिन्थे अनि पसिना भएर बाहिरिन्थे। उकालो यही हो। परबोङ, सुन्तले, भिर गाउँ, नयाँ बस्ती, किजोम, आनन्देन अनि त बिहिबारे। तर आत्माभिमान त्यतिमा किन सकिन्थ्यो र ! मान्छे भन्छन् जीवन अभिशाप हो। तर म भन्छु जीवन सङ्घर्ष हो। पसिना धन हो। कर्तव्य रत्न हो। पाठशाला कर्मक्षेत्र हो अनि विद्यार्थी शिशुहरू सौभाग्य हुन् । ममा निरन्तरता थियो र अझ पनि छ।
मसित पैसा नहुनु नै म हुनु हो। उसताक त्यो बिहिबारे मेरो कर्मक्षेत्र थियो। श्यामपटका काला भित्ताहरू मेरो भाग्य रेखा । म आफै मेरो भावी। आफै लेखें भाग्य। अहो! मेरा ईश्वर ! मलाई एउटा लामो र टट्कारो यात्रा दियौ। म धन्य छु।
न धनमा लम्पट थिएँ म त्यसबेला, न अहिले नै छु। प्रत्येक बिहानको घाम मेरो पिठ्यूँबाट स्वाट्ट छिर्थ्यो अनि अनमोल मोतीहरूको मूल फुट्थ्यो। शरीरमा पिटिभेस्ट कति भिज्थ्यो अनि कति निचोरिन्थ्यो। आहा! जीवन कति रमाइलो ! प्रत्येक झरी रिमझिम मलाई नुहाइदिन्थ्यो। अहँ कहिल्यै ज्वरो आएन। ओवोस् पनि किन र! त्यो चिराइतोघारी, निमा लेप्चाको मकैबारी मेरो औषधालय।
भन्थे – “सर यसले चट्टै निको पार्छ।“ गरिब तर आदर्श मान्छे। कत्रो मन! मैले तिनकै भुराहरूलाई पढाएँ। पेमु पढाएँ। अनि पनि थुप्रै। तर यादमा मलाई हिक्का राखिरहने- छोरी अनिला, आदरणीय चाङ, कतिपल्ट मेरो भोको पेट हाँसीहाँसी स्नेह दिएर दिउँसो खाजाको व्यवस्था गरिदिने अति प्यारी दिदी रेणुका, प्रसन्न, जोजो, सधैं हँसमुख आदर्श भाई, याद गरिरहने गीता दिदी, फूर्बा अनि बुहारी, वीरमान, उनका बाजे-बोजू र सपरिवार।
झल्यास्सै सम्झें वीरबहारदुर र दिदी सम्पूर्ण। मिठो मही आहा ! बाला घिउसरिको। कति पिएँपिएँ। दनदन धुप्पीको आगो। फरवरीदेखि झण्डै अप्रेलसम्म। त्यो मोदी कहाँ होला!
सम्झें यति, बिर्से कति समयको अन्तरालमा। कतिकति मेरो स्पन्दनमै छन्। ए साँची! प्रितम गुरूङ पल्टन लाग्यो अरे। सुखी बनोस्।
कति मिठो आरुचा। बाटैभरि खाँदै घर फर्किन्थें।
चार बर्ष सँगै पढायौँ। बनभात खेल्यौँ। त्यो दिन, त्यो पल, उनी प्रधान अध्यापिका – गुरुमा टिका। म अस्थायी सह-शिक्षक अठार वर्ष सँगै हिउँद बर्खा काट्यौँ। प्रिय सर सरगम लोकसम। जे भने पनि मान्ने विनोद, माइलाको याद आयो। उसलाई श्रद्धाञ्जली। उसले ल्याएका पल्टनको सौगात कहिले नखाएको हो र?
कहिल्यै बिर्सन्न पेमुकी आमालाई। कहिल्यै खाली हात घर फर्किनँ। अझै याद आउँछ जार काटेको ढुङ्गो।
अहिलेजस्तो थिएन रहेछ उहिले। अर्काकी स्वास्नी भगाउनु भनेको ज्यानै गुमाउनु रहेछ।
लगभाग सयबर्ष जतिको होला यो घटना।
राणा जेठाले एक दिन घाँस काट्दै भने यो घटना। ऊ घाँस काटिरहेको थियो। म पसिना भएर त्यहीँ जार काटेको ढुङ्गा छेउमा पुगें अनि ढुङ्गामाथि उम्रिएका गुराँसको शितल ताप्दै पसिना पुछें।
उनले भने- “मर्निङ सर! भाइ आइपुग्नु भो?”
मैले पनि अभिवादन फर्काउँदै “हजुर आइपुगें, के गर्दै हुनुहुन्छ?”- भनें।
उनले भने- “घाँस काट्दै छु भाइ खसीलाई, यसो एक दुई मुठा।
मैले “हजुर ठिकै छ नि।”- भनें।
उनले त्यतिकैमा उँभो हेरेर ओडारपट्टि औंल्याउँदै “यहीँ अरे नि भाइ जार काटेको? हन मोराले कसरी हान्यो हौ फुत्तै खुकुरी थुतेर च्वाट्टै पारेको अरे नि!”- भने।
मैले हाते घडीतिर हेर्दै भने- “समय ९.३० बजेछ।”
अँ! मसित रहल समय आधा घण्टा अझै भएकोले कथा चाख मानेर सुनें।
उनले भन्दै गए- “होइन आजभन्दा तीस-चालिस बर्षअघि दरमदिनबाट एउटी अर्काकी स्वास्नी लिएर एकजना लोग्ने मान्छे भागेर यही ओडारमा आएर बसेको थिएछ।”
“हजुर”- मैले भनें।
“अनि लालटिन सानो धिपधिप बल्दै थिएछ। मोराको नहुने दिन। त्यसको लोग्नेले खेदेर आएको पत्तै भएन रहेछ। लालटिनको उज्यालोले थाहा पाएर त्यसलाई त्यहाँ सुतेको ठाउँबाट तानी झारेछ र सिरूपातेले च्वाट्टै परेछ नि भाइ।”
मैले- “ए हजुर हजुर” भन्दै घडी हेरेँ। दश मिनट समय रहेछ।
उसले बिँडी सल्काउँदै भने- “पछिसम्म खुन सुकेको थिएन अरे नि भाइ !”
म ऊबाट बिदा लिएर चिहानघारी उकालो पाठशालातिर लागें।
उनले कुरा थप्दै भन्दै थिए- “अहिले पनि कोहीकोही बेला मध्ये दिउँसो एउटा रातो साँप निस्किबस्छ नि।”
मलाई शङ्काले सतायो। एक दिन बेलैमा घर फर्किनु पस्यो। नभन्दै त्यहाँ एउटा रातो साँप बसिरहेको थियो।
English Translation
What courage! How must it have swung — in one clean stroke, severed?
This story begins in the womb of forgetting.
A full twenty springs — that was my journey, my field. I sweated and swam through life, always tending swaying crops that sustained me. I rose before dawn. I cooked rice and curry. I tended the cattle and calves. I warmed the milk and satisfied two seasons of my life — Shishir and Basanta.
My wife Sharada grew very ill. I told no one of my sorrows and pain, and I shared my joys with no one either. I was a poor man. An insignificant employee — then as now. But my aims never wavered.
How many mornings entered my stomach as wind and came out as sweat. This was the climb. Parabong, Suntaley, Bhir Gaun, Naya Basti, Kijom, Aananden — and then Bihivare. Yet why would my self-respect end there? People say life is a curse. But I say life is struggle. Sweat is wealth. Duty is a jewel. School is my field of work; and the children — my students — are my good fortune. I kept going, and I still do.
To have no money is to be myself. At that time, Bihivare was my field of work. The black walls of the blackboard were the lines of my fate. I was my own future. I wrote my own destiny. O my God — you gave me a long and sharp journey. I am grateful.
I was not then greedy for wealth, nor am I now. Every morning's sun struck me full in the back, and pearls of sweat welled up uncounted. My vest soaked through and was wrung dry again and again. Ah, how beautiful life was! Every gentle drizzle bathed me. And I never caught a fever. Why would I? That patch of chiraito herbs, Nima Lepcha's corn field — those were my pharmacy.
They would say — "Sir, this will cure you right away." Poor but dignified people. What a big heart. I taught their children. I taught Pemu. And many more. But the ones who remain lodged in my memory — daughter Anila; respected Chang; dear Didi Renuka, who smiled and arranged my lunch so many times when my stomach was empty; Prasanna; Jojo — always cheerful, the ideal younger brother; Geeta Didi, always in my thoughts; Phurba and the daughter-in-law; Veerman, his grandparents, and the whole family.
In a flash I remembered Virbhadur and Didi Sampurna. That sweet buttermilk — ah, like fresh ghee from the mountain! How much I drank and drank. The roaring fire of dhuppi wood. From February until almost April. Where might that Modi be now?
I remembered so much — how much more I have forgotten over time. So many people live in my very heartbeat. Oh yes — Pritam Gurung has gone to the army, I hear. May he be well.
How sweet the wild plums were. I used to eat them all along the way as I walked home.
Four years we taught together. We ate forest-cooked meals. That day, that moment — she was the head teacher, Guruaa Tika. I was a temporary assistant teacher. For eighteen years we weathered winters and monsoons together. Dear Sir Sargam Loksam. Vinod — who agreed to everything you said; I think of Maila. My condolences to him. And the army gifts he brought — I have never not eaten them.
I will never forget Pemu's mother. I never went home empty-handed. I still remember the stone where the jar was cut.
It was not like today in those days. To take another man's wife meant to give up your own life.
This incident must have been about a hundred years ago.
Rana Jetha told this story one day while cutting grass. He was cutting grass. I came panting up to that very stone where the jar had been cut, and sat near it, warming myself in the cool shade of rhododendrons growing from the rock, wiping my sweat.
He said — "Morning, Sir! You've come, brother?"
I returned the greeting: "Yes, I've come. What are you doing?"
He said — "Cutting a little grass for the goat, just a few bundles."
I said — "That's fine."
Then he looked up toward the overhang and pointed: "Right here, yes? This is where the jar was cut? God, how did he do it — pulled out the kukri in one move and, swoosh, sliced it clean!"
I glanced at my wristwatch: "It's 9:30."
I still had half an hour, so I listened with interest.
He went on: "Well, thirty or forty years ago, a man ran away with another man's wife from Daramdin and took shelter in this very overhang."
"Yes," I said.
"And a small lantern was glowing faintly. The man's unlucky day had come. He had no idea his wife's husband was following him. The lantern's light gave them away — the husband yanked him out of where he was sleeping and, right there, a sirupate grass blade, and swoosh — it was done, brother."
I said "Ah, yes, yes" and looked at my watch. Ten minutes left.
He lit a bidi and said — "The blood didn't dry for a long time after, they say, brother!"
I said goodbye and made my way uphill toward the school through the cemetery.
He kept adding: "Even now, sometimes in the middle of the day, a red snake comes out and sits there."
A chill of doubt ran through me. I decided to come home early one day. And sure enough — a red snake was sitting right there.
हिन्दी अनुवाद
कितना साहस! कैसे उतारा होगा एक ही वार में, छपाक से?
यह कहानी विस्मृति के गर्भ से शुरू होती है।
पूरे बीस बसंत — यही थी मेरी यात्रा, यानी खेत। हमेशा लहलहाती फसलें उगाकर, पसीने के साथ तैरकर, जीवन चलाता रहा। रात को ही उठ जाता था। चावल-सब्ज़ी बनाता था। मवेशियों की देखभाल करता था। बछड़े को बाँधकर दूध गर्म करके अपने दोनों मौसमों — शिशिर और बसंत — को संतुष्ट करता था।
मेरी अर्धांगिनी शारदा बहुत बीमार हो गई। अपने दुख-दर्द किसी को नहीं बताता था, और खुशियाँ भी किसी से साझा नहीं करता था। मैं धनहीन था। एक नगण्य नौकरीपेशा — उस ज़माने से अब तक। पर लक्ष्य निरंतर था।
कितनी-कितनी सुबहें पेट में हवा बनकर घुसती थीं और पसीना बनकर बाहर निकलती थीं। यही थी चढ़ाई। परबोंग, सुंतले, भिर गाँव, नई बस्ती, किजोम, आनंदेन — और फिर बिहिबारे। पर आत्मसम्मान वहीं क्यों ख़त्म होता? लोग कहते हैं जीवन अभिशाप है। पर मैं कहता हूँ जीवन संघर्ष है। पसीना धन है। कर्तव्य रत्न है। पाठशाला कर्मक्षेत्र है और विद्यार्थी बच्चे सौभाग्य हैं। मुझमें निरंतरता थी और अभी भी है।
मेरे पास पैसा न होना ही मेरा होना था। उस समय बिहिबारे मेरा कर्मक्षेत्र था। श्यामपट की काली दीवारें मेरी भाग्यरेखा। मैं ख़ुद ही अपना भाग्य था। ख़ुद ही लिखा भाग्य। अरे, मेरे ईश्वर! तुमने मुझे एक लंबी और तेज़ यात्रा दी। मैं धन्य हूँ।
न उस समय धन का लालच था, न अब है। हर सुबह की धूप पीठ से होकर सीधे गुज़र जाती थी और अनमोल मोतियों की धारा फूट पड़ती थी। बनियान कितनी भीगती, कितनी निचुड़ती। आहा! जीवन कितना सुंदर था! हर बूँदाबाँदी नहला देती थी। कभी बुखार नहीं आया। आता भी क्यों! वह चिरायते का झुंड, निमा लेप्चा का मकई का खेत — यही मेरी दवाखाना थी।
वे कहते — "सर, यह झट ठीक कर देता है।" ग़रीब पर आदर्श लोग। कितना बड़ा दिल! मैंने उनके बच्चों को पढ़ाया। पेमू को पढ़ाया। और भी बहुत-से। पर जो याद में हिचकी बनकर अटके हैं — बेटी अनिला; आदरणीय चाँग; प्रिय दीदी रेणुका — जिन्होंने हँस-हँसकर इतनी बार भूखे पेट को खाजा दिलाया; प्रसन्न; जोजो — हमेशा हँसमुख, आदर्श भाई; सदा याद रहने वाली गीता दीदी; फुर्बा और बहू; वीरमान, उनके दादा-दादी और पूरा परिवार।
झट से याद आए वीरबहादुर और दीदी संपूर्णा। वो मीठी छाछ — आहा! पहाड़ी घी जैसी। कितना-कितना पिया। धड़धड़ाती धूपी की आग। फरवरी से लगभग अप्रैल तक। वो मोदी अब कहाँ होंगे!
इतना याद किया — कितना भूल गया समय के अंतराल में। कितने-कितने लोग तो मेरी धड़कन में ही बसे हैं। अरे सच में! प्रीतम गुरुंग फ़ौज में चला गया सुना। सुखी रहे।
कितने मीठे थे जंगली बेर। रास्तेभर खाते-खाते घर लौटता था।
चार साल साथ पढ़ाया। जंगल में खाना खाया। वह दिन, वह पल — वह प्रधान अध्यापिका थीं — गुरुमा टीका। मैं अस्थायी सह-शिक्षक। अठारह साल साथ जाड़े-बरसात काटे। प्रिय सर सरगम लोकसम। विनोद — जो कुछ भी कहो मान लेता था; माइला की याद आई। उन्हें श्रद्धांजलि। उनके लाए फ़ौजी तोहफ़े — क्या कभी नहीं खाए?
पेमू की माँ को कभी नहीं भूलूँगा। कभी खाली हाथ घर नहीं लौटा। अभी भी याद है वो जार काटा गया पत्थर।
उस ज़माने में ऐसा नहीं था। किसी और की बीवी को भगाना मतलब जान गँवाना था।
यह घटना कोई सौ साल पुरानी रही होगी।
राणा जेठा ने एक दिन घास काटते-काटते यह बात बताई। वह घास काट रहे थे। मैं हाँफते हुए उसी पत्थर के पास पहुँचा जहाँ जार काटा गया था, और पत्थर के ऊपर उगी गुराँस की शीतल छाँव में पसीना पोंछते हुए बैठ गया।
उन्होंने कहा — "मॉर्निंग सर! भाई आ गए?"
मैंने अभिवादन का जवाब देते हुए कहा — "हाँ, आ गया। क्या कर रहे हैं?"
उन्होंने कहा — "घास काट रहा हूँ भाई, बकरे के लिए, बस एक-दो मुट्ठी।"
मैंने कहा — "ठीक है।"
तभी उन्होंने ऊपर देखकर ओड़ार की ओर इशारा करते हुए कहा — "यहीं न भाई, यहीं काटा था जार? हाँ, उस मोरे ने कैसे किया — झट खुकरी निकालकर छपाक से कर दिया था!"
मैंने घड़ी देखी — "९:३० बज गए।"
आधा घंटा अभी बचा था, इसलिए चाव से सुनता रहा।
वह बोलते गए — "नहीं, आज से तीस-चालीस साल पहले दरमदिन से एक आदमी किसी और की बीवी को लेकर भागकर इसी ओड़ार में आकर टिक गया था।"
"हाँ," मैंने कहा।
"और लालटेन धीमी-धीमी जल रही थी। उस आदमी का बुरा वक़्त था। उसे पता ही नहीं चला कि उसका पीछा हो रहा है। लालटेन की रोशनी से उसकी बीवी का पति समझ गया — उसे सोते हुए खींचकर बाहर निकाला और, भाई, सिरुपाते की पत्ती से — छपाक!"
मैंने "अरे हाँ, हाँ" कहते हुए घड़ी देखी। दस मिनट बचे थे।
उन्होंने बीड़ी सुलगाते हुए कहा — "बाद में भी काफ़ी देर तक ख़ून सूखा नहीं था अरे भाई!"
मैं उनसे विदा लेकर क़ब्रिस्तान की चढ़ाई पाठशाला की ओर चल दिया।
वह पीछे से जोड़ते रहे — "अब भी कभी-कभी दोपहर में एक लाल साँप निकलकर बैठ जाता है।"
मुझे शक हुआ। एक दिन जल्दी घर लौटने की ठान ली। और सच में — एक लाल साँप वहाँ बैठा था।
कथा ३
रमा
माथि बादलटार भन्ने ठाउँ निक्कै रहरलाग्दो थियो। वरिपरि बाक्लो जङ्गल र बीचमा एउटा फराकिलो तलाउ थियो। बादलटार यस कारण कि प्रायः जसो नै भुइँ कुहिरोले ड्याम्म ढाकिरहन्थ्यो। उक्त टार समठ्यारिलो त थिएन तर ठूल्ठला गह्रा भएको बारी थियो। त्यस टारमा त्यस्तै आठ-दशवटा भैंसी गोठहरू थिए। भैंसी एक प्रकारका मझौला खाले थिए। त्यहाँको पखेरामा ती भैंसीहरूको हाँच नै कुदेको हेर्नमा खुब मजा आउँथ्यो। यो विक्रम सम्वत् २०४४ सालको कुरा हो। मङ्सीर महिना थियो। म त्यही मङसीर महिनाको १४ गते झापा दमकबाट एउटा अङ्ग्रेजी स्कूलको शिक्षक पदमा नियुक्ति भएँ। र दन्तकाली बोर्डिङ स्कूलमा १७ गते आफ्नो उपस्थिति दर्ता गराउन एउटा बुडा सुब्बा नाउँ लेखिएको नेअ ७८३६ नम्बर बसमा सवार भएर धरानतर्फ लागें।
लगभग एघार बजे धरान पुगें। र धरानबाट अर्को कोअ० ७७७९ नम्बर बसमा धरानदेखि भेडेटार हुँदै धनकुटा जाने बसमा पुनः सवार भएँ। त्यसबेला दार्जीलिङमा सुवास घिसिङको नेतृत्वमा गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन धुमधामसित भइरहेको थियो। सो आन्दोलनलाई दबाउन कमरेड ज्योति बसू (बङ्गालका मुख्यमन्त्री) को नेतृत्वमा CRPF (सेन्ट्रल रिजर्ब पुलिस फोर्स) द्वारा दार्जीलिङका गोर्खाहरूलाई जताभावी धडपकड, आगजनी, बलात्कारजस्ता घटना स्थानीय CPM का क्याडरहरूको साथमा गरिँदा हामी सर्वसाधरण गाउँले जीवन धान्नेका निमुखा सन्तानहरू पनि शरणार्थी भई भारतको मैत्रीदेश नेपाल जान बाध्य थियौँ। कोही नेपाल त कोही सिक्किमतिर जान बाध्य थियौँ।
त्यसै अवसरमा पेट पाल्ने क्रममा काम खोज्दै जाँदा एक जना सिँदुवा उच्च विद्यालयका प्रधान अध्यापक भट्टराई सरसित दमकमा भेट भयो। छोटो भेटघाटको क्रममा उहाँकै निजी अङ्ग्रेजी पाठशालामा मलगायत सुश्री सरिता श्रेष्ठको पनि नियुक्ति रहेको कुरा थाहा भयो।
उक्त दिन विसं २०४४ मङ्सिर १४ गते थियो। धनकुटा पुग्दा नेपाल प्रहरीहरूद्वारा सम्पूर्ण सवारी साधनहरू करिब आधा घण्टा जति सड्क रोकियो। म बसको ढोकानेरको तल्लोपटि छेउको सिटमा थिएँ। मेरो छेउमा थिइन् एक अपरिचित नारी। बस चलेपछि बाटो कटनी खानेकुरा झिकेर मलाई ‘दाइ ! लिनु न’ भन्दै दिइन्। मैले सोही क्रममा उनीसित परिचय लिएँ। उसको नाम रमा रहेछ। सायद मेरो अल्लारे बैंसले उनलाई र उनको युवती उमेरले मलाई नजिक तान्दै थियो कि ! त्यतिकैमा गाडी रोकियो। एकै क्षणमा श्री ५ महाराज धिराज वीरेन्द्र वीरविक्रम शाहदेव, रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी देवी शाह, छोराहरू युवराज दिपेन्द्र शाह, मिराजन शाह एवं छोरी राजकुमारीको पूर्व सवारी भएको र एक अत्यन्त सुन्दर राजा वीरेन्द्र अनि राज परिवारको दर्शन भएको त्यो प्रत्यक्ष घटना अहिले पनि झझल्को आउँछ।
यसरी राजाको सवारी र सलामी हेरेपछि हाम्रो गाडी त्यो फाँटिलो नागबेली उकालो बाटोतर्फ लाग्यो। पुनः रमा र मेरो यात्रिक सम्बन्ध अझ प्रगाढ भयो। उनी बिस्तारै ढल्किँदै मेरो कुम, त्यसपछि काखमा ढुक्कले निदाइन्। जाडो निक्कै थियो। मेरो आङमा एकसरो कपडामात्र थियो। खिर्कीको चिसो सिरेटोले मेरा कानहरू बरफ जत्तिकै चिसिए। नाकबाट चिसो थोपा तपतप चुहुन्थ्यो भने एउटी तरूणीको निदाइले काख गलेर फत्रक भयो। खुट्टाहरू झमझम भए। उसको कालो घना केश मेरो काखभरि छरपस्टै भयो। भनौं कुनै भेडीगोठालाले लुकुनी ओडेजस्तो।
रात पस्यो। टाडा गाउँतिर कताकता बत्तीहरू देखिन्थे अनि कुकुरहरू भुकेको, कतै स्याल कराएको आवाज आउँथ्यो। हुनसक्छ कुनै बसस्टप आएको होला। अलिक पर धेरै बत्तिहरू बलिरहेका थिए। मान्छेहरू पनि सल्याङमल्याङ गर्दै थिए।
बस रोकियो। एउटा ठूलो बोर्ड रहेछ। त्यहाँ लेखिएको थियो- सिदुवा प्रहरी चौकी। प्रहरीले गाडीको जाँच गरिसकेपछि फेरि गाडी चल्यो। त्यो दिनको अन्तिम मेरो यात्रा सिदुवा बजारसम्म।
मैले रमालाई उठाउँदै भने- “रमा उठ न। यो कुन ठाउँ आइपुग्यो?”
उसले – “सिदुवा हो।“ भनी। “हजुर कहाँसम्म नि?”- सोधी।
मैले भनें- “खै मेरो खासै गन्तव्य छैन। तरै पनि म यही सिदुवासम्म हो।”
उसले भनी- “हेर्नु न! यहाँ भएका दुई-तीनवटा लजहरू पनि बन्द भएछन्। रातको दश बज्यो। अब हजुर कता जानुहुन्छ। जाडो पनि छ। फेरि भएन यहाँको सिरेटो पनि चिसो छ। बरू आज मसँगै हाम्रो निवासतिर लागौँ।”
म केही सङ्कोचित भएँ। उनले कुरा थपिन्- “अफ्ठ्यारो नमान्नु न। मेरा बुवाआमाले नराम्रो भन्नुहुन्न। जाम हाम्रैतिर।”
भोलि १५ गते मङ्सिर । मलाई रमाले दन्तकाली इङ्लिस बोर्डिङ स्कूलतिर लिएर गइन्। त्यस दिन सिदुवा बजार लागेको थियो। उनले एक करूवा भुटेको कटुस किनेर, हामी कटुस खाँदै उक्त स्कूल पुग्यौँ। रमा घर फर्की।
मसित स्कूल प्राङ्गनमा सरीता श्रेष्ठसित भेट भयो।
सरीता धरान निवासी। तर ऊ बिछिट्ट रूपवती भए तापनि सुशिल नारी थिई। निक्कै उच्च धरानाकी होली। राम्रो सुकिला कपडा र निक्कै सुसज्जित पहिरणमा पाठशला आउँदा मलाई सधैं अभिवादन जनाउँथी। उसको मिठो अभिवादन वसन्त ऋतुमा आरूको बोटमा बसेर धोबिनी चरीले सुसेलेजस्तो लाग्थ्यो। उनको रूप अचानक कुनै किरण टक्क आँखामा परेजस्तो भान हुन्थ्यो।
मैले आँखा टोलाएर – “गुडमर्निङ” भनिदिन्थें।
सरीतासित राम्रो मित्रता गाँसियो। एक दिन शनिवार म सरिता, रमा र रमाको बुवा असई भिमबहादुर थापा त्यो माथिको भैसी गोठ अनि त्यो रमाइलो फाँटमा चरिरहेको चौरी गाई हेर्न गयौँ। एकजना गोठालोले हामी सबैलाइ ठूलो ठेकीबाट झिकेर बाक्लो दही खान दिए।
आहा! त्यो विगत! त्यो यात्राको सहेली रमा, ती असई अनि रूपवती सरीता! सधैं मेरो मुटुको एउटा कोठामा बसिरहनु है।
English Translation
Above, there was a place called Badaltaar — quite enchanting. Thick forest all around and a wide pond in the middle. It was called Badaltaar because ground mist almost always blanketed it completely. The plateau itself was not level, but had large, terraced fields. There were eight to ten buffalo sheds on the plateau. The buffaloes were of a medium size. It was a great pleasure to watch them running in a line along the slope. This was in the year 2044 BS. It was the month of Mangsir. That 14th of Mangsir I was appointed as a teacher at an English school in Damak, Jhapa, and on the 17th I boarded a vehicle numbered NE 7836 headed toward Dharan, to register my attendance at Dantakali Boarding School.
I reached Dharan at about eleven. From there I boarded another bus — KO 7779 — going from Dharan via Bhedetaar to Dhankuta. At that time the Gorkhaland movement was at its height in Darjeeling under the leadership of Subash Ghisingh. To suppress the movement, the CRPF under the leadership of Comrade Jyoti Basu (Chief Minister of Bengal), along with local CPM cadres, was conducting raids, arson and rapes against the Gorkhas of Darjeeling. We ordinary villagers — the helpless children of subsistence farmers — were forced to become refugees, driven to India's friendly neighbour Nepal. Some went to Nepal, others to Sikkim.
Amid all this, while looking for work to survive, I met a man named Bhattarai Sir, headmaster of Sinduwa Higher Secondary School, in Damak. During our brief meeting, I learned that along with me, Sushri Sarita Shrestha had also been appointed at his private English school.
That day was the 14th of Mangsir, 2044 BS. When we reached Dhankuta, Nepal police stopped all vehicles for about half an hour. I was seated at the edge of the lower front seat by the door. Beside me was an unfamiliar woman. After the bus moved, she took out food for the journey and offered it to me — "Dai, please have some." In that exchange I got to know her. Her name was Rama. Perhaps my young age drew her to me and her youth drew me closer to her. Just then the vehicle stopped. In an instant, His Majesty King Birendra Bir Bikram Shah Dev, Queen Aishwarya Rajyalakshmi Devi Shah, Crown Prince Dipendra Shah, Mirajan Shah and the Princess passed in a royal motorcade. The sight of the beautiful King Birendra and the royal family — that direct, living experience — still flashes before my eyes.
After watching the royal cavalcade, our vehicle turned onto that winding uphill road. Once again the journey-bond between Rama and me grew deeper. She gradually leaned and settled first onto my shoulder, then comfortably into my lap, and fell asleep. It was quite cold. I had only a single layer of clothing. The cold draft from the window turned my ears to ice. Cold drops dripped from my nose, but a young woman sleeping in my lap filled me with warmth and made me go limp. My feet went numb. Her thick dark hair spread across my entire lap — like a shepherd wrapping himself in a blanket.
Night fell. Far-off village lights flickered here and there, and the sound of dogs barking and jackals wailing came from the distance. There must have been a bus stop nearby. A little farther on, many lights burned brightly and people moved about.
The bus stopped. There was a large board: Siduwa Police Post. After the police checked the vehicle, the bus moved on. That night my journey ended at Siduwa bazaar.
I woke Rama: "Rama, get up. What place have we reached?"
She said — "It's Siduwa." "How far are you going, Dai?" she asked.
I said — "I don't have a fixed destination, really. But for now, I suppose Siduwa is where I stop."
She said — "Look — the two or three lodges here are all shut. It's ten at night now. Where will you go? It's cold too. And this altitude — the air is chilly. Why don't you come with me to our home for tonight."
I hesitated a little. She added — "Don't feel awkward. My parents won't mind. Come, stay with us."
Next day, the 15th of Mangsir. Rama took me to Dantakali English Boarding School. The market was on that day in Siduwa. She bought a korwa of roasted chestnuts, and we ate them on the way to school. Rama went home.
At the school compound I met Sarita Shrestha.
Sarita was from Dharan. She was exceptionally beautiful but also a quiet, refined woman. She came to school in neat, elegant clothes and always greeted me warmly. Her gentle greeting felt like a song-bird singing in a blossoming apple tree in spring. Her appearance was like a sudden ray of light landing in your eyes.
I would look across and say — "Good morning."
A good friendship formed with Sarita. One Saturday, Sarita, Rama and Rama's father — Assistant Sub-Inspector Bhimbahadur Thapa — and I all went up to those buffalo sheds and the pleasant plateau above, to see the yaks grazing there. One of the herders drew out thick yogurt from a large pot and offered it to all of us.
Ah! That past! That travel companion Rama, the memories of the Assistant, and the beautiful Sarita! Stay always in one room of my heart.
हिन्दी अनुवाद
ऊपर बादलटार नाम की एक जगह थी, बड़ी मनोरम। चारों तरफ़ घना जंगल और बीच में एक चौड़ा तालाब। "बादलटार" इसलिए कि लगभग हमेशा ज़मीनी कोहरे से ढकी रहती थी। वह टार समतल नहीं था, पर बड़े-बड़े सीढ़ीदार खेत थे। उस पर आठ-दस भैंस के बाड़े थे। भैंसें मझौली नस्ल की थीं। उन्हें ढलान पर दौड़ते देखना बड़ा मज़ेदार लगता था। यह विक्रम संवत् २०४४ की बात है। मंगसिर का महीना था। उसी मंगसिर की १४ तारीख़ को झापा दमक के एक अंग्रेज़ी स्कूल में शिक्षक पद पर नियुक्ति मिली, और १७ तारीख़ को NE 7836 नंबर की एक बस में सवार होकर धरान की ओर चल पड़ा — दंतकाली बोर्डिंग स्कूल में उपस्थिति दर्ज कराने।
क़रीब ग्यारह बजे धरान पहुँचा। वहाँ से KO 7779 नंबर की दूसरी बस में बैठा — धरान से भेडेटार होते हुए धनकुटा जाने वाली। उस समय दार्जीलिंग में सुभाष घिसिंग के नेतृत्व में गोर्खालैंड आंदोलन ज़ोरों पर था। आंदोलन दबाने के लिए CRPF और स्थानीय CPM कैडर मिलकर दार्जीलिंग के गोर्खाओं पर धड़पकड़, आगज़नी और बलात्कार जैसे ज़ुल्म ढा रहे थे। हम साधारण किसानों के बेसहारा बच्चे शरणार्थी बनकर नेपाल जाने को मजबूर थे — कोई नेपाल, कोई सिक्किम।
इसी दौरान रोज़गार की तलाश में दमक में सिंदुवा उच्च माध्यमिक विद्यालय के प्रधानाध्यापक भट्टाराई सर से मुलाक़ात हुई। उनके साथ थोड़ी बातचीत में पता चला कि उनके निजी अंग्रेज़ी स्कूल में मेरे साथ-साथ सुश्री सरिता श्रेष्ठ की भी नियुक्ति है।
वह दिन था मंगसिर १४, विसं २०४४। धनकुटा पहुँचने पर नेपाल पुलिस ने सभी वाहन क़रीब आधे घंटे के लिए रोक लिए। मैं बस के दरवाज़े के पास नीचे की सीट पर बैठा था। मेरे बग़ल में एक अपरिचित महिला बैठी थीं। बस चलने के बाद उन्होंने रास्ते का खाना निकालकर मुझे "दाई, लीजिए न" कहकर दिया। इसी सिलसिले में उनसे परिचय हुआ। उनका नाम था रमा। शायद मेरी कच्ची उम्र उन्हें और उनकी जवानी मुझे क़रीब खींच रही थी। तभी गाड़ी रुकी। एक ही पल में राजा वीरेंद्र बीरविक्रम शाहदेव, रानी ऐश्वर्य, युवराज दीपेंद्र, मिराजन शाह और राजकुमारी की राजकीय सवारी गुज़री। सुंदर राजा वीरेंद्र और राजपरिवार का वह प्रत्यक्ष दर्शन आज भी आँखों में झिलमिलाता है।
राजकीय सवारी देखने के बाद हमारी गाड़ी उस घुमावदार चढ़ाई की ओर मुड़ी। फिर से रमा और मेरे बीच यात्रिक संबंध और गहरा हो गया। वह धीरे-धीरे ढलकती हुई पहले मेरे कंधे पर, फिर गोद में आ गईं और चैन से सो गईं। ठंड काफ़ी थी। मेरे ऊपर एक ही परत का कपड़ा था। खिड़की से आती ठंडी हवा ने कानों को बर्फ़ सा कर दिया। नाक से बूँदें टपकती थीं — और एक तरुणी की नींद की गोद ने मुझे गरम और बेसुध कर दिया। पाँव झनझनाने लगे। उनके घने काले बाल मेरी पूरी गोद में बिखर गए — जैसे किसी भेड़पालक ने लोई ओढ़ ली हो।
रात आ गई। दूर गाँवों में कहीं-कहीं रोशनी दिखती थी, कुत्तों के भौंकने और सियारों के रोने की आवाज़ें आती थीं। शायद कोई बस स्टॉप आया हो। थोड़ी दूर पर काफ़ी रोशनी थी और लोग इधर-उधर चल रहे थे।
बस रुकी। एक बड़ा बोर्ड था — "सिदुवा पुलिस चौकी।" पुलिस की जाँच के बाद गाड़ी फिर चली। उस रात की यात्रा सिदुवा बाज़ार तक थी।
मैंने रमा को जगाया — "रमा, उठो। यह कौन-सी जगह आ गई?"
उन्होंने कहा — "सिदुवा है।" "आप कहाँ तक जाएँगे, दाई?" — उन्होंने पूछा।
मैंने कहा — "मेरी कोई निश्चित मंज़िल नहीं है। पर फ़िलहाल सिदुवा तक।"
उन्होंने कहा — "देखिए, यहाँ के दो-तीन लॉज भी बंद हो गए हैं। रात के दस बज गए हैं। अब आप कहाँ जाएँगे? ठंड भी है। इस ऊँचाई की हवा भी सर्द है। चलिए आज रात हमारे यहाँ।"
मैं थोड़ा संकोच में पड़ा। उन्होंने जोड़ा — "अजीब मत मानिए। मेरे माँ-बाबा कुछ नहीं कहेंगे। चलिए।"
अगले दिन, मंगसिर १५। रमा मुझे दंतकाली इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल ले गईं। उस दिन सिदुवा बाज़ार लगा था। उन्होंने एक करुवा भुना हुआ काष्ठफल ख़रीदा और हम खाते-खाते स्कूल पहुँचे। रमा घर लौट गईं।
स्कूल परिसर में सरिता श्रेष्ठ से मुलाक़ात हुई।
सरिता धरान की थीं। वे बेहद ख़ूबसूरत, पर शांत और सुशील महिला थीं। साफ़-सुथरे करीने के कपड़ों में पाठशाला आती थीं और हमेशा मुझे प्यार से अभिवादन करती थीं। उनका मीठा अभिवादन बसंत में सेब के पेड़ पर बैठी एक धोबिन चिड़िया की कलरव जैसा लगता था। उनकी सुंदरता अचानक आँखों में पड़ी किसी किरण जैसी प्रतीत होती थी।
मैं नज़रें उठाकर "Good morning" कह देता था।
सरिता से अच्छी दोस्ती हो गई। एक शनिवार, मैं, सरिता, रमा और रमा के पिता — असई भीमबहादुर थापा — साथ मिलकर उस ऊपर के भैंसबाड़े और उस रमणीय टार में चरती चँवरी गायें देखने गए। एक गोठालेने बड़े-से ठेकी से निकालकर गाढ़ा दही सबको दिया।
आहा! वो बीता वक़्त! वो यात्रा-सखी रमा, वो असई और ख़ूबसूरत सरिता! हमेशा मेरे दिल के किसी कोने में बसे रहना।
कथा ४
दर्शन पनि बिस्मात पनि
आज पनि चप्पल हरायो।
धार्मिक परिसरमा जुत्ता चप्पल हराउनु कुनै नयाँ कुरा होइन तर।
त्यहाँ आउने श्रद्धालु कुनै एकजना सायदै खाली खुट्टै आएको हुनु पर्छ। नत्र प्रत्येक दर्शनार्थीले आआफ्नो जुत्ता चप्पल लगाएकै हुन्छन् । कसरी उसका खुट्टाको नाप यति सजिलै मिल्न सकेको?
यसैले जति हराउँछ छाता बर्खायाममा त्योभन्दा धेरै चप्पल हराउँछ। उदेकलाग्छ।
सन्तेलाई झाडा-पखालाले भेटेपछि रातभर सुताई भएन। हरेक खाले झारपात उखेलेर, चुँडेर, माडेर रस खुवाउँदा पनि झाडा-पखाला बीसेक भएन।
दिनभरि खेतमा काम गरेर थकित भएको शरीर वीरबहादुर झपक्क के निदाएको थियो उषाले झकझक्याएर वीरबहादुरलाई उठाई र भनी – “लौ न कति सुतिराको ? हन म पनि हजुरजस्तै दिनभरि पाथीको बीउ धान रोपेर यो कमर चलाउनु नहुने गरी दुखिराको छ। तर के गर्नु र ! नानीलाई के बित्यास पस्यो झाडा-पखाला परेर साहै छ । हेर्नु न ! लोलाइराखेको छ। अस्पताल लैजाऊँ भने डाक्टर नै छैन। फेरि यसो हेरेजस्तो गरेर रेफर गर्दिन्छ। प्राइबेटमा लैजाऊँ भने खेतालाको रोज दिएको छैन। अस्ति नै ग्यास सकिएर दाउरामा भात तिहुन गर्दैछु। बरु यसो उठेर माथि धनवीरे झाँक्रीलाई बोलाइदिनु नि हौ। हेर्नू नानी सारो भइसक्यो। फेर्ने लुगा पनि भनेजस्तो छैन। अँ, सुन्नु त! त्यै मिलिनियम भए पनि आधा बोतल पल्लो घरबाट लिएर आउनु पछि अदुवाको माऊ बेचेर दिउँला।”
नभन्दै वीरबहादुर पनि जुरुक्क उठेर आङ तान्दै गमबुट लगाएर एउटा पुरानो छाता ओडेर झाँक्री बाको घरतिर लाग्यो।
रातको लगभग एघार बजेको छ।
मोबाइल बालेर सावनको त्यो बाक्लो झरीमा छोराछोरीभन्दा खातिर रातको गहिरो अँध्यारोलाई वास्ता नगरी उकालो लाग्यो। कुकुर जोडले भुकेको सुनेर झाँक्री बा- “हैट ! क्या हो हैं? कतै चितुवा त हैन ?”
गाउँमा चितुवाले धेरैको बाखा खाएकोले गाउँलेहरू सतर्क छन् । तर होइन रहेछ। वीरबहादुर पो रहेछ।
“ए...! यो नाथे पो रहेछ। हैन कता हिँडिस् हौ साइँला रातिहुँदो ? गलेथाकेको मान्छे! के बित्यास पर्यो?” झाँक्री बाले भने।
वीरेले मुख खोल्यो- “हन के हुनु मितबाउ ! छोरो झाडा-पखालाले सारै छ। तपाईंकी बुहारी रुँदै छे। म गले थाकेको भए पनि नाई भन्न पाइनँ मितबाउ! एक छिन जाऊँ न। बरु यो सगुण यसो जुठो मुख पारेर।”
झाँक्री बा- “ए नाथे! पर्ने थिएन नि। तै ले न त। ए मुखेनी! थोरै पानी मिसाऊ त।”
एक बटुको जति स्वाट्ट पारेर “लु हिँड्, म भएपछि त्यस्तो दोखदखाल कता जान्छजान्छ।”
घर पुगेर उनले छोराको नाडी यसो छामे। “ए जङ्गलकोले पो रहेछ ! लु अछेता ले। अँ घिउको धूप, एउटा अण्डा र सलो पानी पनि। सातो पनि गएछ। कसो बित्यास परेन छ।”
झाँक्री बाले निकैबेर हेनेमेने गरेपछि, जसभाग होला नानीको बान्ता, झाडा-पखाला पनि केही मत्थर भयो।
झाँक्री बाले पल्टनको कुरा निकाल्दै भने- “जतिबेला म 5/6 गोर्खा राइफलमा थिएँ हो त्यतिबेला नै एक दिन अचानक म बाहिर सेन्ट्री बसिरहेको बेलामा मेरो जिउ नै लल्याकलुलुक भयो र उस्तादलाई भने- ‘सर मलाई रिलिफ गरिदिनु पर्यो। म बिरामी परेँ।‘ त्यसपछि कम्पनी कमाण्डरले मलाई अस्पताल जाने आदेश दिनु भयो। तर अस्पतालको उपचारले मलाई बीसको उन्नाइस भएन र म एक महिनाको छुट्टी लिएर घर आएँ। अनि धामीझाँक्री लाउँदा घरको कुल उत्रेको भने। र फेरि पन्द्र दिनको छुट्टी बडाएर देवदेवता सँगाले।
त्यो १९७१ को कुरा हो। त्यसपछि लगत्तै भारत-पाक युद्ध भयो। जस्तो युद्ध सकियो त्यस्तै हाम्रो पल्टन फर्केर आयो। अनि म पनि अवकाश लिएर घर आएँ नानी। अहिले त यी गाउँघरको सेवा गर्छु। पेन्सन थापेर खान्छु। छोराछोरी सबै जागिरे भए। के खाऊँ के लाऊँ छैन। अँ बालक पनि निदाएछ। बिहानको भाले बास्न आँटेछ। म गएँ है। अँ सुन त ! मैले माहाकाल बाबाको भाकल गर्देको छु। भ्याउँछौ भने भोलि नानीलाई लगेर यसो दर्शन गराएर ल्याउनू। आफ्नो धर्मकर्म र संस्कार-संस्कृति बिर्सनु हुँदैन।”
त्यतिकैमा वीरबहादुरले भन्यो- “मितबाउ! त्यो अघिको रहल सगुण लिनु न।”
“ए... अँ ले न त। खाने मुखलाई जुंगाले छेक्दैन। बुहारी अलिकति मनतातो पानी हाल त।”
चार घुँड्कीमा गिलास रित्तो पारेर झाँक्री बा उकालो लागे। नभन्दै भाले पनि बास्यो। लोग्ने स्वास्नीले आनन्दको सास फेरे।
बिहान सात बजीतिर पतिपत्नी दुवै तयार भएर धूप अक्षता र फूलपाती आफ्नै घरबाट लिएर महाकाल बाबाको दर्शनार्थ गाडी चढें।
आज महाकाल धाम परिसरमा छ्याङ्ग उम्रेको थियो। बाँदरहरूको रगरगी निक्कै थियो। हनुमानको मूर्तिअघि केही सूचनापट टाँसिएको थियो। त्यहाँ लेखिएको थियो कि बाँदरसँग सतर्क रहनु होला। प्लास्टिक ब्यागहरू छेउमा राखिएको मैला ढ्वाँङमा हालिदिनु होला, इत्यादि।
पतिपत्नी दुवै आफ्नो एकमात्र सन्तानको रक्षा होस् भन्ने अभिप्रायले श्री महाकालको मन्दिरमा परिक्रमा गरी पण्डित तथा लामाबाट आशिर्वाद र वाङ थापेर अति हर्षसाथ फर्किए।
तर अघि जहाँ जुता-चप्पल छोडिएको थियो त्यहाँ चप्पल थिएन। अब कसलाई दोष लाउने र ! त्यस दिन उषा खाली खुट्टै घर फर्किई। न त चप्पल बाँदरले लग्यो। न बाँदरजस्तै कसैले लग्यो।
English Translation
The sandal went missing again today.
Losing shoes or sandals in a religious compound is nothing new. But still.
Whoever comes to a temple must arrive wearing shoes — no one walks there barefoot. Yet somehow another person's foot perfectly matches the size of those sandals left behind. How does this keep happening so easily?
More sandals go missing than umbrellas in the monsoon. It's exasperating.
After Sante was struck with diarrhoea, there was no sleep all night. Every kind of herb — plucked, boiled, mashed — gave its juice, but the diarrhoea did not stop even after twenty trips.
Virbhadur had worked in the fields all day and was just dozing off when Usha shook him awake: "Come on, how long are you going to sleep? I too — all day I bent over planting paddy seedlings, one plateful after another, and my back is in such pain I can't move. But what can I do! The child is in such a terrible state with this diarrhoea. Look at him — he's gone limp. If we take him to the hospital, the doctor isn't even there. And if he is, he'll just take one look and refer us. To go to a private clinic — the day labourers haven't been paid yet. Just the other day I ran out of gas and I'm cooking on firewood. Why don't you get up and go call Dhanvire Jhankri from up the hill. Look — the boy's getting worse. We don't have decent clothes to change him into. Oh, listen — if there's half a bottle of that Millenium from the house next door, bring it, and after I sell the ginger seedlings, I'll pay you back."
With that, Virbhadur stood up, stretched, put on his gumboots, took an old umbrella, and set off toward Jhankri Ba's house.
It was around eleven at night.
Lighting his mobile phone, walking through the heavy monsoon rain, not caring about the deep darkness of the night — more than his own children — he climbed uphill. When he heard the dog bark loudly, Jhankri Ba called out: "Oy! What is it? Is that a leopard out there?"
The village leopard had eaten many goats, so the villagers were on alert. But no — it was Virbhadur.
"Ah — it's this wretch. Where are you going in the middle of the night, Sainla? You must be exhausted! What's the trouble?" Jhankri Ba asked.
Vire opened his mouth — "What's to be said, Mitbau! The boy's in a very bad way with diarrhoea. Your daughter-in-law is crying. I'm exhausted too, but I couldn't say no, Mitbau! Come for a bit. Here, make this offering — even an impure mouth first."
Jhankri Ba — "Aye, wretch! No need for that. Take it then. Oi, Mukhe! Add a little water."
A bowl of it — swallowed right down — "Come on, let's go, when I'm around, what trouble can go anywhere!"
Arriving at the house, he felt the boy's pulse. "Ah — it's the jungle fever! Get the ashtray. Yes, ghee incense, one egg, some pure water too. His spirit has also wandered off. No wonder he's in such a state."
After Jhankri Ba worked on him for a while — however fate allowed — the boy vomited once and the diarrhoea calmed down.
Jhankri Ba began talking about the army: "When I was in the 5/6 Gorkha Rifles, one day I was on sentry duty outside when my whole body suddenly went slack. I told the instructor — 'Sir, I need relief. I've fallen ill.' The company commander ordered me to the hospital. But even the hospital treatment didn't cure me, and I took a month's leave and came home. Then the family shaman was called; he said an ancestral spirit had descended. I extended my leave by fifteen days and performed the rituals.
That was 1971. Right after that, the India-Pakistan war broke out. As soon as the war ended, our platoon came back. I too retired and came home. Now I serve this village community, take my pension, eat what I get. My sons and daughters are all employed. I want for nothing. Ah, the boy is asleep too. Dawn is already crowing. I'll go. And listen — I have been making a vow to Mahakaal Baba. If you can manage it, take the boy tomorrow for darshan. You must not forget your own faith, rituals, and cultural traditions."
At that very moment Virbhadur said — "Mitbau! That remaining offering from before — please take it."
"Ah, right — let me have it then. The mouth that can eat is never blocked by a moustache. Bahu, heat the water just a little."
He emptied the glass in four gulps. Jhankri Ba headed uphill. And just then the rooster crowed. Husband and wife breathed a sigh of relief.
Around seven in the morning, both got ready, took incense, akshata and flowers from their own home, and boarded a vehicle to go for darshan at Mahakaal Baba's shrine.
That day the Mahakaal Dham compound was all open sky. The monkeys were very restless. Some notices were posted in front of Hanuman's idol — saying to be careful of monkeys, to put plastic bags in the garbage bins nearby, and so on.
The couple walked around the Mahakaal temple, received blessings and ritual words from the Pandit and Lama, and returned home very happily.
But where they had left their shoes and sandals — the sandals were gone. Who could they blame now? That day Usha went home barefoot. The sandal was taken neither by a monkey nor by someone acting like one.
हिन्दी अनुवाद
आज फिर चप्पल गई।
धार्मिक परिसर में जूते-चप्पल का गुम होना कोई नई बात तो नहीं — फिर भी।
वहाँ आने वाले श्रद्धालुओं में से कोई न कोई खाली पाँव ज़रूर आया होगा। नहीं तो हर दर्शनार्थी अपने जूते-चप्पल पहनकर ही आता है। किसी का नाप इस तरह आसानी से कैसे मिल जाता है?
इसीलिए बरसात में जितनी छातें गुम होती हैं, उससे ज़्यादा चप्पलें गायब होती हैं। उकताहट होती है।
सँते को दस्त-उल्टी ने दबोचा तो रातभर नींद नहीं आई। हर तरह की जड़ी-बूटी उखाड़कर, मसलकर, रस पिलाया — फिर भी बीस बार से ज़्यादा दस्त हुआ।
दिनभर खेत में काम करके थका हुआ वीरबहादुर अभी झपकी ही ले रहा था कि उषा ने झकझोरकर जगाया और बोली — "अरे, कितना सोओगे? मैं भी तो दिनभर धान की पौध रोपकर कमर तोड़ आई हूँ — हिलाने से दर्द होता है। पर क्या करूँ! बच्चे को न जाने क्या हो गया है, इतने दस्त हो रहे हैं। देखो तो — एकदम ढीला पड़ गया है। अस्पताल ले जाएँ तो डॉक्टर है ही नहीं। है भी तो एक नज़र देखकर रेफर कर देता है। प्राइवेट क्लीनिक जाएँ तो मज़दूरों का पैसा अभी मिला नहीं है। परसों से गैस ख़त्म है, लकड़ी पर खाना बन रहा है। बेहतर होगा उठो और ऊपर से धनवीरे झाँक्री को बुला लाओ। देखो — बच्चा बहुत बुरे हाल में है। बदलने के कपड़े भी नहीं हैं। अरे सुनो — पड़ोस से आधी बोतल वो मिलेनियम हो तो लेते आना, अदरक की माँड बेचकर दे दूँगी।"
नहीं-नहीं में ही वीरबहादुर उठा, अंगड़ाई ली, गमबूट पहने, पुरानी छाता ओढ़ी और झाँक्री बा के घर की राह ली।
रात के क़रीब ग्यारह बज रहे थे।
मोबाइल की रोशनी में, सावन की उस घनी बारिश में, रात के गहरे अँधेरे की परवाह किए बिना — बच्चों से भी बढ़कर — वह चढ़ाई चढ़ा। कुत्ते के ज़ोर से भौंकने पर झाँक्री बा चिल्लाए — "हट! क्या है? कहीं चीता तो नहीं?"
गाँव में चीते ने कई बकरियाँ खा ली थीं, इसलिए गाँव वाले सतर्क थे। पर वीरबहादुर था।
"अरे — यह नाथा है। रे सैंला, आधी रात को कहाँ जा रहा है? थका-माँदा आदमी! क्या मुसीबत है?" झाँक्री बा ने पूछा।
वीरे बोला — "क्या बताएँ मितबाउ! बेटे को दस्त बहुत हो रहे हैं। आपकी बहू रो रही है। मैं भी थका हूँ पर ना नहीं कह सका मितबाउ! एक बार चलिए। और यह सगुण — जूठे मुँह से ही सही।"
झाँक्री बा — "अरे नाथे! कोई ज़रूरत नहीं। ले ही ले। ओ मुखेनी! थोड़ा पानी मिला दे।"
एक कटोरी एक ही घूंट में — "चलो, मेरे रहते कहाँ जाएगा कोई मुसीबत?"
घर पहुँचकर उन्होंने बच्चे की नाड़ी टटोली। "अरे — जंगल का है! लो अछेता (राख)। हाँ, घी का धूप, एक अंडा और शुद्ध पानी भी। सात्विक भी गया लगता है। कोई आश्चर्य नहीं।"
झाँक्री बा ने काफ़ी देर तक काम किया — जैसा भाग्य था — बच्चे को एक बार उल्टी हुई और दस्त भी कम हुए।
झाँक्री बा फ़ौज की बातें निकालने लगे — "जब मैं 5/6 गोरखा राइफल्स में था, एक दिन बाहर सेंट्री पर बैठा था तो अचानक पूरा बदन लड़खड़ा गया। इंस्ट्रक्टर को बोला — 'सर, मुझे रिलीफ़ दीजिए, बीमार पड़ गया हूँ।' कंपनी कमांडर ने अस्पताल जाने का हुक्म दिया। पर अस्पताल के इलाज से ठीक नहीं हुआ — एक महीने की छुट्टी लेकर घर आया। फिर धामी-झाँक्री बुलाए, बोले कुल का साया उतरा है। पंद्रह दिन की छुट्टी बढ़ाकर देव-देवताओं को मनाया।
वह सन् १९७१ की बात है। उसके फ़ौरन बाद भारत-पाक युद्ध हुआ। युद्ध ख़त्म हुआ तो हमारी पल्टन वापस आई। मैं भी रिटायर होकर घर आ गया। अब गाँव की सेवा करता हूँ, पेंशन लेता हूँ। बेटे-बेटियाँ सब नौकरी में हैं। कोई कमी नहीं। हाँ, बच्चा भी सो गया। भोर होने को है। मैं चलता हूँ। और सुनो — महाकाल बाबा को मनत माना हुआ है। हो सके तो कल बच्चे को दर्शन करा लाना। अपना धर्म-कर्म और संस्कार नहीं भूलना चाहिए।"
तभी वीरबहादुर बोला — "मितबाउ! वो पहले वाला बचा हुआ सगुण ले लीजिए।"
"अरे, हाँ, दे ही दे। खाने वाले मुँह को मूँछ नहीं रोकती। बहू, थोड़ा-सा गर्म पानी डाल दे।"
चार घूंट में गिलास खाली हो गया। झाँक्री बा चढ़ाई पर चढ़ गए। तभी मुर्गे ने भी बाँग दी। पति-पत्नी ने चैन की साँस ली।
सुबह सात बजे, दोनों तैयार होकर घर से ही धूप-अक्षत-फूल लेकर महाकाल बाबा के दर्शन के लिए गाड़ी में बैठे।
उस दिन महाकाल धाम परिसर में खुला आसमान था। बंदरों की बहुत उछलकूद थी। हनुमान जी की मूर्ति के सामने कुछ नोटिस लगे थे — बंदरों से सावधान रहें, प्लास्टिक थैलियाँ पास के कूड़ेदान में डालें, आदि।
पति-पत्नी दोनों ने महाकाल मंदिर की परिक्रमा की, पंडित और लामा से आशीर्वाद लिया, और बड़ी खुशी से घर की ओर लौटे।
पर जहाँ जूते-चप्पल छोड़े थे — वहाँ चप्पल नहीं थी। किसे दोष दें! उस दिन उषा नंगे पाँव घर लौटी। न बंदर ले गया, न किसी बंदर जैसे ने।
कथा ५
आफू नेपाली भएकोमा अपवाद
बिहे साँच्चै रमाइलो थियो। प्रायः जसो मधुशालामा जीवनलाई रङ्गाइरहेका थिए। त्यसको आयतन जति बढ्यो उति नै मजा आउने। उसकै नाउ बार । तर छेकथुन नगर्ने बार। आफैले अड्याए अडिने नत्र आफै पनि लडिने बार।
म पाजी भने नेपाली आमाको लास्टो चुसेका गाउँले परिवेशमा गाउँकै भाकामा हुर्केको। गाउँका भाका र लय मन पराउने पुर्खेउली संस्कार, संस्कृति, भाषा र परम्परागत रीतिरिवाज अनि ठेटपन। आहा उसै माया लाग्ने।
केहीबेर उभिएर मेरो उपस्थितिको बेहोरा र रकम – उपस्थिति वहीमा लेख्न लगाएँ। त्यहाँ लेखिएका ससाना टुक्राहरूबाट एउटा आनन्द लिएँ। अब अङ्ग्रेजी विद्यालयको प्रभाव गाउँमा आइपुगेछ।
साइनो, सम्बन्ध, रीतिरिवाज, खानपिनमात्रै र जीवन जिउने शैलीहरूबाट साँच्चै नै मजस्तो एकोहोरो भाषा र साहित्यको कुरा गर्ने मूर्खको उठिबास भएछ। भाषाको मृत्यु भएछ।
झसङ्ग भएर आफूलाई राम्ररी नियालें। कतै म झुक्किएर अङ्ग्रेजी गाउँतिर त पसिनँ? कतै मबाहेक अरुको केश खैरो, आँखा कैलो, अनुहार गहुगोरो त थिएन?
अङ्ग्रेजी नपढेर मेरा बाले गाईको टोइलेटलाई गोबर भन्थे। त्यै टोइलेटले मेरी आमा घर लिप्थिइन्। बाले गाईको युरिनलाई गहुँत भन्थे, राइसलाई भात। यसैगरी ममीलाई आमा र ड्याडलाई बाउ भन्थे।
गाईको युरिनमा मिल्क, कर्ड, बटर, र काउडङ मिलाएर पञ्चगव्य बनाएर पूजापाठतिर खान्थे अनि शुद्ध हुन्थे। कत्ति मूर्ख थिए होलान् नि हाम्रा अग्रज।
अब बिस्तारै हामीमा सुधार आउँदै छ। नाथे नेपाली र बित्थाको संस्कार बिर्सिएर। धन्य वर्तमान!
अनि म लुरुलुरू घर फर्किएँ। आफै अपाङ्गजस्तो भएर, लजाएर, कुरीकुरी लागेर।
कल्ले पढिदेला र नेपाली?
Don’t talk nepali I will punish you भनेपछि। किन पो लेख्नु र नेपाली साहित्य? कतै मेरो भाषालाई क्यान्सर लागेको त छैन ? कतै मेरो संस्कृतिको बोनम्यारोमा घाउ त भाको छैन ? कहीँ मेरा साजहरू बेसुरा भएका त छैनन्?
यति छिट्टै कसरी मेटियो काला स्याम्पटबाट सेता खलिमट्टीका व्यञ्जन र स्वरवर्णका अक्षरहरू?
कति छिटो टाँसिन जानेका हामी अर्काले दलिदिएको विकृतिको गममा आफ्ना अस्तित्वका हरफहरू?
English Translation
The wedding was truly joyful. Most people were painting their lives in the colours of the celebration. The more that flowed, the more fun it was — that place called Bar. A bar with no stopping or starting. Stop yourself and you stay; don't, and you stumble too.
I, the poor wretch, grew up in a village environment — raised on the last milk of a Nepali mother, in the rhythms and melodies of village life. A person who loves the village tunes and cadences, the ancestral customs, culture, language, traditional rites and rituals, and the simplicity of it all. Oh, how one loves it.
I stood there for a while and noted my attendance and contribution in the record. A small joy came from the little pieces of paper written there. English school influence has reached the village now.
Bonds, relationships, customs, food habits and ways of living — and then someone like me who stubbornly talks about language and literature has been uprooted. The language has died.
I shook myself and looked at myself closely. Had I wandered into some English village by mistake? Was everyone else's hair golden, their eyes grey, their face pale — everyone except me?
My father, who hadn't studied English, called the cow's toilet "gobara" — cow dung. My mother used that same gobara to plaster the house. My father called the cow's urine "gahunte," rice "bhaat." Similarly, he called Mummy "Aama" and Daddy "Baau."
A mixture of cow's urine, milk, curd, butter, and cow dung was made into panchagavya, consumed during worship rituals to become pure. How foolish our forebears must have been!
Now slowly we are improving. Forgetting that worthless Nepali and those useless customs. Praise the present!
And I crept home. Like a cripple. Ashamed. Feeling a vague guilt.
Who will read Nepali now?
When someone says "Don't talk Nepali — I will punish you." Why bother writing Nepali literature? Has my language caught cancer? Has a wound appeared in the bone marrow of my culture? Have my instruments gone out of tune?
How quickly the letters — the vowels and consonants — were erased from the black slate by white chalk.
How quickly we learn to paste, onto the wound of our own existence, the deformity that others have rubbed onto us.
हिन्दी अनुवाद
शादी सच में बड़ी धूमधाम से थी। ज़्यादातर लोग मधुशाला में अपनी ज़िंदगी को रंग रहे थे। जितना बहा, उतना ही मज़ा — वही "बार" नाम की जगह। ऐसा बार जो रोकता-टोकता नहीं। ख़ुद रुको तो रुकते हो, नहीं तो ख़ुद भी लड़खड़ा जाते हो।
मैं, बेचारा, नेपाली माँ का आख़िरी दूध पीकर पला, गाँव के माहौल में, गाँव की धुन में बड़ा हुआ। गाँव के सुर-ताल मन में रखने वाला — पुरखों के संस्कार, संस्कृति, भाषा और परंपरागत रीति-रिवाज, और वो सादगी। आहा, उन पर कितना प्यार आता है।
थोड़ी देर खड़े होकर उपस्थिति-बही में अपनी हाज़िरी और रक़म लिखवाई। वहाँ लिखी छोटी-छोटी पर्चियों से एक आनंद मिला। गाँव में भी अब अंग्रेज़ी स्कूल का असर आ गया है।
नाते-रिश्ते, रीति-रिवाज, खान-पान और जीने के तरीक़े — और फिर मुझ जैसा एकाकी भाषा और साहित्य की बात करने वाला बेवक़ूफ़ बेदख़ल हो गया। भाषा मर गई।
झटके से अपने आपको ग़ौर से देखा। कहीं मैं ग़लती से किसी अंग्रेज़ी गाँव में तो नहीं घुस गया? कहीं मेरे अलावा बाक़ी सबके बाल सुनहरे, आँखें भूरी, चेहरे गोरे तो नहीं थे?
मेरे बाबा — जिन्होंने अंग्रेज़ी नहीं पढ़ी — गाय के "टॉयलेट" को "गोबर" कहते थे। माँ उसी गोबर से घर लीपती थीं। बाबा गाय के "यूरिन" को "गहुँत" कहते थे, "राइस" को "भात"। इसी तरह "मम्मी" को "आमा" और "डैडी" को "बाउ" कहते थे।
गाय के यूरिन में दूध, दही, घी और गोबर मिलाकर पंचगव्य बनाते थे — पूजा में खाकर शुद्ध होते थे। हमारे पूर्वज कितने मूर्ख रहे होंगे!
अब धीरे-धीरे हम सुधर रहे हैं। उस नाकारा नेपाली और बेकार के संस्कारों को भूलकर। वर्तमान को धन्यवाद!
और मैं लुढ़कते-पुढ़कते घर लौटा। ख़ुद अपंग जैसा, शर्मिंदा, एक अजीब-से अपराधबोध के साथ।
नेपाली अब कौन पढ़ेगा?
जब कोई कहे "Don't talk Nepali — I will punish you." तो नेपाली साहित्य लिखने का क्या फ़ायदा? कहीं मेरी भाषा को कैंसर तो नहीं लग गया? कहीं मेरी संस्कृति की हड्डी के मज्जे में घाव तो नहीं? कहीं मेरे साज़ बेसुरे तो नहीं हो गए?
इतनी जल्दी कैसे मिट गए काले स्लेट से सफ़ेद चॉक की व्यंजन और स्वरवर्ण?
हम कितनी जल्दी चिपकना सीख जाते हैं — दूसरों के मले हुए विकृति के ज़ख़्म पर — अपने अस्तित्व के अक्षर।
कथा ६
दोछाया
ऊसित परिचय भएको यस्तै छ-सात महिना जति भाएको थियो। तर ऊ बडो फर्साइली। प्रसन्न चित्तकी गृहिणी। नाउँ शोभा। नाउँजस्तै व्यवहार। गाउँले परिवेशमा हुर्किएकी। सुसंस्कारित, शिक्षित। उसका दुई सन्तान। ठूली छोरी चार कक्षामा, गाउँकै प्राथमिक पाठशालामा पढ्थी। सानो छोरो दुई वर्षजतिको।
आफ्नै निजी घर र एक हलको बारी।
शोभा आफ्नो परिश्रमलाई नै सर्वस्व ठान्थी। बारीमा विभिन्न प्रकारका तरकारी खेती गरेर अनि त्यसैलाई बिक्री गरेर नानीहरूको शिक्षामा आइपरेका खर्च बेहोर्थी। गाईको दूधबाट तयार भएका परिकारहरू घिउ, छुर्पी, दही इत्यादिबाट पनि आर्थिक विपन्न हुनबाट घरलाई जोगाउँथी। बिहान सबेरै उठेर स्नान गरी तुलसीमा पानी चढाएर सूर्यार्घ गरेर चिया पिएपछि घरधन्दा गर्थी। पति भारतीय फौजमा थिए। उनको प्लाटुन (पल्टन) देहरादुनमा थियो।
शोभा आफ्नै गाउँ सुन्तलेमा हुर्किएकी र त्यही गाउँको प्राथमिक पाठशालामा चौथो कक्षासम्म पढी अरू शिक्षा विद्यासागर उच्च माध्यमिक विद्यालयबाट माध्यमिक उतीर्ण गरेकी थिई।
त्यतिबेला स्वर्गीय छिरिङ दोर्जे लामा एक निपुण नर्तक, कुशल नाट्य कलाकार र अशल शिक्षक थिए। सुन्दर हस्तलिपि भएका शिक्षक अङ्ग्रेजी पनि राम्रो बोल्न र लेख्न सक्थे।
आज उनको अभाव कथाकारको हृदयमा महसुस भइरहेछ।
शोभा आजभोलि दार्जिलिङको चोक बजारमा एउटा सानो सब्जीपसल किरायामा लिएर गाउँकै फर्सी, काँक्रा, गोलभेडा, इस्कुस, करेला र बस्तीको चामल बास्मती, कटका, नुनियाँ बिरिमफूल, दूधराज, मन्सरो, चम्पासरी, अनदी धानको चिउरा लगेर पसल थाप्छे।
घुइँचो लाग्छ उसको पसलमा।
शनिबार, आइतबार कमान पनि छुट्टी हुने र बजार निवासीहरूको पनि फुर्सद हुनेहुँदा उसको पसलमा ताजा, शुद्ध अर्गानिक उत्पादनहरू प्रसस्त पाइने हुँदा भनेजस्तो बिक्री हुने गरेको छ।
कुनै दिन घिउ, छुर्पी, पनिर पनि फटाफट बिक्री हुन्छ।
उता श्रीमान्को पल्टनमा मान बढेर लान्सनायक बनेका छन्। भर्खरै उसको पल्टन देहरादुनबाट जम्मूमा सरेको छ। पाकिस्तानी उग्रवादीहरूको आतङ्क बढेपछि त्यहाँ धेरै गोर्खा फौज लगिएको हो।
हिजो राति लगभग दश बजेतिर कुपवाडामा भीषण बमबारी भयो। दुवै पक्षको तमाम हानाहानपछि आतङ्ककारीको कमान्डरसहित पचासौँ अरु उग्रवादी मारिए।
तर विधिको विधान कसले देखेको छ र! भारतीय सेनामा एउटा अपसोस् देखा पस्यो। लड्नुको अर्थ नै कि मार्नु कि त मर्नु हो।
शोभा विधवा भई।
उदाएको तातो घाम हठात् अस्तायो। सुन्तलेमा दोछाया पर्यो।
English Translation
I had known her for about six or seven months. But she was very cheerful — a happy-hearted housewife. Her name was Shobha. And her character matched her name. She had grown up in a village setting. Well-cultured, educated. She had two children. Her elder daughter was in fourth grade at the local primary school. Her younger son was about two years old.
She had her own house and a small plot of land.
Shobha considered hard work her everything. She grew various vegetables in her plot and sold them to pay for her children's schooling. From milk products — ghee, chhurpi, yogurt — she also kept the family from financial hardship. Every morning she would wake early, bathe, offer water to the tulsi plant, make her solar offering, drink tea, and then tend to her household. Her husband was in the Indian Army. His platoon was stationed in Dehradun.
Shobha had grown up in Suntale, her own village, studied up to fourth grade at the local primary school there, and completed her secondary education from Vidyasagar Higher Secondary School.
In those days, the late Chirring Dorje Lama was a skilled dancer, an accomplished stage actor, and a fine teacher — a teacher with beautiful handwriting who could speak and write English well too.
Today, his absence is felt deeply in this storyteller's heart.
These days, Shobha has rented a small vegetable stall at Chowk Bazar in Darjeeling. From the village she brings pumpkins, cucumbers, tomatoes, squash, bitter gourds — and from the settlement, basmati rice, katka rice, nuniya rice, birimphool, dudhraj, mansaro, champa-sari, and beaten rice from local paddy. And she sets up her stall.
Crowds gather at her shop.
On Saturdays and Sundays when the army camp is on leave and town residents also have leisure, her fresh, pure, organic produce sells well.
Some days, ghee, chhurpi, and paneer also sell out quickly.
Her husband, meanwhile, has been promoted in his platoon and made a Lance Naik. His platoon has just been moved from Dehradun to Jammu. More Gorkha soldiers were deployed there after Pakistani militant activity increased.
Last night, around ten o'clock, there was a fierce bombardment in Kupwada. After intense exchanges from both sides, the militant commander along with fifty other militants were killed.
But who has ever foreseen the decree of fate! A tragedy fell upon the Indian Army. The meaning of fighting is this — kill, or be killed.
Shobha became a widow.
The warm sun that had risen was suddenly set. A double shadow fell on Suntale.
हिन्दी अनुवाद
उनसे परिचय हुए क़रीब छह-सात महीने हुए थे। पर वो बड़ी हँसमुख थीं — एक प्रसन्नचित्त गृहिणी। नाम था शोभा। और व्यवहार भी नाम जैसा। गाँव के माहौल में पली-बढ़ी थीं। सुसंस्कृत, पढ़ी-लिखी। दो बच्चे थे। बड़ी बेटी गाँव की ही प्राथमिक पाठशाला में चौथी कक्षा में पढ़ती थी। छोटा बेटा क़रीब दो साल का।
अपना घर था और एक हल की बाड़ी भी।
शोभा अपनी मेहनत को ही सर्वस्व मानती थीं। बाड़ी में तरह-तरह की सब्ज़ियाँ उगाकर, बेचकर बच्चों की पढ़ाई का ख़र्च उठाती थीं। गाय के दूध से बने घी, छुर्पी, दही जैसे उत्पादों से भी घर को आर्थिक तंगी से बचाए रखती थीं। सुबह जल्दी उठकर नहाकर, तुलसी को जल चढ़ाकर, सूर्य को अर्घ्य देकर, चाय पीकर घर के काम में जुट जाती थीं। पति भारतीय सेना में थे। उनकी प्लाटून देहरादून में थी।
शोभा अपने गाँव सुन्तले में पली-बढ़ी थीं, वहीं की प्राथमिक पाठशाला में चौथी कक्षा तक पढ़ीं, और बाक़ी की शिक्षा विद्यासागर उच्चतर माध्यमिक विद्यालय से माध्यमिक पूरी की।
उन दिनों स्वर्गीय छिरिङ दोर्जे लामा एक कुशल नर्तक, योग्य नाट्य कलाकार और अच्छे शिक्षक थे — सुंदर हस्तलिपि वाले वो शिक्षक अंग्रेज़ी भी अच्छी तरह बोल-लिख सकते थे।
आज उनकी कमी इस कथाकार के हृदय में महसूस होती है।
अब शोभा दार्जिलिंग के चौक बाज़ार में एक छोटी-सी सब्ज़ी की दुकान किराए पर लेकर गाँव से कद्दू, खीरा, टमाटर, इस्कुस, करेला और बस्ती से बासमती, कटका, नुनिया चावल, बिरिमफूल, दूधराज, मन्सरो, चम्पासरी, और देसी धान का चिउड़ा लाकर बेचती है।
उनकी दुकान पर भीड़ जुटती है।
शनिवार-रविवार को जब छावनी की भी छुट्टी होती है और शहर के लोगों को भी फुर्सत मिलती है, तो उनकी ताज़ी, शुद्ध, जैविक उपज ख़ूब बिकती है।
कभी-कभी घी, छुर्पी, पनीर भी झटपट बिक जाते हैं।
उधर पति की पल्टन में तरक्की हुई और वो लान्स नायक बन गए। अभी-अभी उनकी प्लाटून देहरादून से जम्मू चली गई है। पाकिस्तानी उग्रवादियों का आतंक बढ़ने के बाद वहाँ कई गोरखा सैनिक भेजे गए हैं।
कल रात क़रीब दस बजे कुपवाड़ा में भीषण बमबारी हुई। दोनों पक्षों की भारी मुठभेड़ के बाद आतंकी कमांडर समेत पचासों उग्रवादी मारे गए।
पर विधि का विधान कौन जानता है! भारतीय सेना में एक अफ़सोस देखा गया। लड़ाई का मतलब ही यही है — मारो या मरो।
शोभा विधवा हो गईं।
उगा हुआ गरम सूरज अचानक डूब गया। सुन्तले में दोछाया पड़ गई।
कथा ७
परिश्रम नै भविष्यको प्रतीक हो
हरिमाया भर्खरै कुवेतबाट घर आइपुगी। विदेशी नारीहरूप्रति त्यहाँका बासिन्दाहरूले गरेको उत्पीडनबारे हरिमायालाई सोधे फरक पर्दैन।
कति रहरले विदेशिन्छन् भने कति वाध्यताले वाहिरिन्छन्।
हरिमाया सानै हुँदा उसका ससाना दुई भाइ र एउटी सानी बहिनी रञ्जनालाई छोडिराखेर बाआमाले त्रिशूलीमा अरू यात्रीसँगै प्राण विसर्जन गरेका थिए।
एउटा खेत र एक ऐकर जति बारी थियो।
दुई भाइ बिरेन र रुपेसलाई मावलीघरमा छोडिराखेर बहिनी रञ्जनालाई बडीआमाले पालनपोषण गरिदिने भरोसामा छोडिराखेर खेत चार लाखमा बन्धक राखेर भर्खर सत्र लाग्दै गरेकी हरिमाया कामको खोजीमा हरेक पसल पसल र होटल लजतिर चाहरी तर उसले चाहे जति उचित ज्याला नपाउने हुँदा अन्त्यमा कुवेततिर लागि।
गरिबीले सानैदेखि सताएकी हरिमाया चरित्रवान्, निर्भीक पनि थिई। मरूभूमिसरह अति गर्मी मुलुकमा उसले एउटी बृद्धा फतिमा सेखको घरमा काम पाई।
उसले मालिक्नीको सेवा र घरका कामकाज मजाले गरी।
उसको काम देखेर फतिमा सेखले आफ्नै छोरीसरह माया गरी। तर देशबाहिर जति नै सुख शान्ति भए तापनि हरिमायालाई आफ्ना ती ससाना भाइ र बहिनी रञ्जनाको मायाले नसताएको कहिले पो हो र!
समय बितेर तीन वर्ष पनि पूरा भएछ।
हरिमायाले घर आउने निश्चय गरी। मई ५ तारिक ऊ आकाश मार्गबाट स्वदेश गमन गर्ने तय पक्का छ। उसलाई बन्दकी जमिन उकासेर नाबालक भाइ र बहिनी अनि आफ्नो भविष्यसमेत बनाउनु छ। केही सामानहरू यथासम्भव ब्यागमा राखेकी छ।
उसकी मालिक्नी फतिमा सेखले थप रकमसहित राम्राराम्रा कपडा अनि धाप मार्दै फेरि पनि आउनु ल भनी वायुयानसम्म पुस्यउन आइन्।
आज साहसी हरिमाया घर आइपुगी अनि दुई साना भाइ बिरेन र रूपेसलाई घरमा ल्याई अनि बहिनी रञ्जनालाई पनि ल्याएर आफूसँगै राखी।
बन्दगी राखेको खेत साउँसूदसहित उकासेर आफ्ना स्वर्गीय बाआमाको यादमा गाउँसम्म आउने एउटा बाटोका निम्ति अनुदानस्वरुप केही रकम दिएर गाउँको उद्धार गरी।
आज उनै जाँगरिली हरिमाया मुठी खाएर मुरी उप्जाउन एकलै भए पनि हातमा बीउ लिएर धमाधम रोप्दै छे- भविष्य परिकल्पनाका ससाना धानका बिउहरू।
English Translation
Harimaya had just returned home from Kuwait. Ask her about the exploitation foreign women face there, and she doesn't mind talking.
Some go abroad out of desire; others out of compulsion.
When Harimaya was still young, her parents had gone with other passengers in a bus accident in the Trishuli river, leaving behind two small brothers and a little sister, Ranjana.
There was one paddy field and about an acre of vegetable garden.
Leaving her two brothers Biren and Rupesh at their maternal uncle's home, trusting her grandmother to raise little sister Ranjana, mortgaging the paddy field for four lakhs — just seventeen, she went searching for work from shop to shop and hotel to hotel, but the wages were never right. So finally she headed for Kuwait.
Poor from childhood, Harimaya was principled and fearless. In that scorching, desert-like country, she found work in the home of an elderly woman, Fatima Sheikh.
She did her mistress's care and household work well.
Seeing her work, Fatima Sheikh treated her like her own daughter. But no matter how comfortable life was abroad, Harimaya was never free from the pull of her small brothers and sister Ranjana back home.
Three full years passed.
Harimaya decided to come home. On the 5th of May she was confirmed to fly back to her homeland. She had to redeem the mortgaged land, build the future of her young brothers and sister — and her own future too. She packed what she could into her bag.
Her employer Fatima Sheikh came with extra money and fine clothes, embraced her warmly, said "Come again," and saw her all the way to the airport.
Today, brave Harimaya has come home. She brought her two small brothers Biren and Rupesh to live with her, and brought little sister Ranjana along too.
She redeemed the mortgaged paddy field with interest, and in memory of her late parents donated money toward building a road to the village — and so saved the village.
Today, that hardworking Harimaya — eating little, dreaming of a great harvest — plants on alone, seeds in hand, pressing them furrow by furrow into the earth: tiny grains of paddy, each one a dream of the future.
हिन्दी अनुवाद
हरिमाया अभी-अभी कुवैत से घर लौटी है। विदेश में महिलाओं के साथ होने वाले उत्पीड़न के बारे में उससे पूछो, वो नहीं कतराती।
कुछ रुचि से परदेस जाते हैं, कुछ मजबूरी में।
जब हरिमाया छोटी थी, तभी उसके माँ-बाबा त्रिशूली में अन्य यात्रियों के साथ एक बस दुर्घटना में दुनिया से चले गए — पीछे छोड़ गए दो छोटे भाई और एक छोटी बहन रंजना को।
एक खेत था और क़रीब एक एकड़ की बाड़ी।
दोनों भाई बिरेन और रूपेस को मामा के घर छोड़कर, बड़ी माँ के भरोसे बहन रंजना को छोड़कर, खेत को चार लाख में गिरवी रखकर, सत्रह साल की उम्र में हरिमाया काम की तलाश में दुकान-दुकान और होटल-लॉज तक भटकती रही — पर मनमाफ़िक मज़दूरी न मिली। अंततः कुवैत की राह पकड़ी।
बचपन से ग़रीबी में पली हरिमाया चरित्रवान और निडर भी थी। उस रेगिस्तान-सी तपती भूमि में उसे एक बुज़ुर्ग महिला फ़ातिमा शेख के घर में काम मिल गया।
उसने मालकिन की सेवा और घर का काम बख़ूबी किया।
उसका काम देखकर फ़ातिमा शेख ने उसे अपनी बेटी की तरह प्यार दिया। पर चाहे विदेश में कितना भी सुख-चैन मिले, हरिमाया के मन में अपने उन छोटे भाइयों और बहन रंजना की याद कभी न जाती।
पूरे तीन साल बीत गए।
हरिमाया ने घर लौटने का फ़ैसला किया। 5 मई को वो हवाई जहाज़ से स्वदेश लौटने वाली थी। गिरवी ज़मीन छुड़ानी थी, नाबालिग भाई-बहन का भविष्य बनाना था, और अपना भी। बैग में जितना हो सका, सामान भरा।
मालकिन फ़ातिमा शेख अतिरिक्त पैसे और अच्छे कपड़े लेकर आईं, गले लगाया, "फिर आना" कहते हुए हवाई अड्डे तक छोड़ने आईं।
आज साहसी हरिमाया घर पहुँच गई। दोनों छोटे भाइयों बिरेन और रूपेस को अपने पास ले आई, और बहन रंजना को भी साथ ले लिया।
गिरवी खेत को ब्याज सहित छुड़ाया, और अपने स्वर्गीय माँ-बाबा की याद में गाँव तक एक सड़क के लिए अनुदान स्वरूप रकम देकर गाँव का उद्धार किया।
आज वही मेहनती हरिमाया — मुट्ठी खाकर मन भर उगाने की चाह से — अकेले ही हाथ में बीज लेकर एक के बाद एक बो रही है — भविष्य के सपने, धान के छोटे-छोटे बीज।
कथा ८
थुक्क बुद्धि!
एक दिन हरिमायाले घरमा निम्त्याई। नगई भएन। फुर्सद त्यति थिएन तर किन बोलाई होली भनेर कौतुहलपूर्ण मनोभावना लिएर गएँ।
घरै रहिछ। म पुग्नेबित्तिकै उसले उसको लोग्नेलाई म आएको कुरा भनी अनि नमस्कार दाजु भन्दै हर्कमान पनि बैठक कोठाको एउटा चौकीमा बस्यो र स्वास्नीलाई बोलायो।
"हरी! ए हरी। हैन दाजुलाई घरमा बोलाएर कता हिँडेकी नि?"
हरी- "ए ल ल ! आइहालें है। नि त्यो ताक खोलेर तपाईं र दाजुलाई सार्दै गर्नु नि! औ! सुनेऊ, त्यो राम्रो खालेचाहिँ है। अस्ति जुवाइँले ल्याइदिएको। म भुटुवा लिएर आउँछु। दाइलाई त कुखुरा चल्दैन। त्यो ठूलो फुरु झिकिदिनु नि!”
नभन्दै विदेशी लेबल लागेको मद स्वदेशी खसीको भुटुवासँग किन नखाने र!
बकुल्लाको जस्तो सानो र अग्लो खुट्टा भएको काँचको गिलासमा घटघट घट घटटटट परेर हर्कमानले आफू र मलाई टेबलको नजिकमा बस्ने आग्रह गरे।
म पनि के कम। फोकटे भेट्टाउँदा, त्यहीँ पनि मटनसँग। त्यस दिनलाई समर्पण गरेर बसें। उनले घडीचरो र मैले छागल। आहा!
अघिको जम्मै पिएर सिद्धिएपछि फेरि हरिमायाले लोग्नेलाई इशारा गरिन्।
म स्तब्ध बसें।
पुनः घट घट घटटटट परेर हर्कमानले श्रीमतीलाई इशारा गरे। नभन्दै खसीको भुटुवा एक कटौरो जति सिध्याएर म गोजीमा अस्ति श्रीमतीले माइत जान राखेकी गोडा पाँचेक हजार चुपचाप उसको सिरानीबाट झिकेर बोकेको थिएँ। छपछपे खेल्न गाउँ पसें।
पहिलो, दोस्रो दाउ हारेर नि तेस्रो दाउमा मेरो पालो परेछ। रहलपहल रकम सोरसार पारेर गोजीमा के हाल्दै थिएँ श्रीमती फतफताउँदै आइन् र हातको पत्ती र दाउको पैसा सोरसार पारेर सुइँकुच्चा ठोकिन्।
अघिको नशाले केही छोड्दै थियो। भोकले भुँडी कुइँकुइँ गर्दै रहेछ। म मदहोस् आफ्नै ओछ्यान सम्झेर सिरानी तानेको त घरबाहिर कण्ठे सुत्ने बोरा पो रहेछ।
अहिले म एकलै छु।
रनमाया फेरि फर्किएर आइनन्। एकछिनको रमाइलोले सारा जीवन एकलै पारिस् होइन? बेला बितेर होस आयो।
☐
हिजो यस कथाको पात्र रनेलाई भेटेको थिएँ। विचरा थरथर काम्ने भएछ। नयाँ बजारको साँघुनेर बसेर हात पसार्दै थियो।
मैले- “ओइ कान्छा!” भनें। ऊ ङिच्च हाँस्यो।
म भने उसैको कहानी लेखेर अभिनन्दित भएँ। उसको पो हरि बिजोक भयो।
English Translation
One day Harimaya invited me home. I couldn't not go. I didn't have much free time, but I went with a curious heart, wondering why she had called.
She was home. As soon as I arrived, she told her husband I had come, and Harkaman, saying "Namaste, brother," sat on a chair in the living room and called out to his wife.
"Hari! Hey, Hari! You invite brother home and then go wandering off somewhere?"
Hari: "Oh, coming! Just open that cabinet and pour for you and brother! And — listen — that good one, you know? The one brother-in-law brought the other day. I'm bringing the bhutwa. Brother doesn't take chicken. Take out the big bottle for him!"
Before he could say another word — why wouldn't one drink foreign-label liquor with homemade goat bhutwa!
In tall, thin-stemmed glasses, glug-glug-glug, Harkaman poured and urged me to sit close to the table.
And why would I hold back? Free, and with mutton too. I surrendered myself to that day. He drank steadily, and I like a goat. Ahh!
When the first round was finished, Harimaya signaled her husband again.
I sat stunned.
Again, glug glug glug — Harkaman signaled his wife. Without another word, having finished about a bowlful of goat bhutwa, I quietly slipped my wife's five thousand rupees from under her pillow — money she had set aside for a trip to her parents — tucked it in my pocket, and went into the village to play cards.
I lost the first two rounds; in the third round, luck was turning my way. As I was sweeping the winnings into my pocket, my wife came storming in, swept up the cards and the stakes, and sent me packing with a kick.
The earlier drunkenness was wearing off. My belly was gnawing with hunger. In my stupor, I pulled what I thought was my pillow — it turned out to be the sacks left to sleep on by the door outside.
Now I am alone.
Ranamaya never came back. "Didn't a moment's fun leave you alone your whole life?" When sense came, it was too late.
☐
Yesterday, I met Rane, the character in this story. The poor man was shaking and trembling. He was sitting by the alley at Naya Bazar, hand outstretched.
I said: "Hey, Kanchha!" He gave a sheepish grin.
As for me — I became celebrated writing his story. But it was him who was truly wretched.
हिन्दी अनुवाद
एक दिन हरिमाया ने घर बुलाया। न जाना ठीक न था। फुर्सत ज़्यादा थी नहीं, पर उसने क्यों बुलाया होगा — यही जिज्ञासा लेकर गया।
वो घर पर ही थी। मेरे पहुँचते ही उसने अपने पति को बताया कि मैं आया हूँ, और हर्कमान ने "नमस्ते दाजु" कहते हुए बैठक के एक कुर्सी पर बैठकर अपनी पत्नी को बुलाया।
"हरी! ए हरी! दाजु को घर बुलाकर कहाँ चली गई?"
हरी: "ए, आती हूँ! वो अलमारी खोलकर आप दोनों के लिए परोसते रहिए! और — सुनिए — वो अच्छा वाला, है न? जो जीजाजी लाए थे। मैं भुटवा लेकर आती हूँ। दाजु को मुर्ग़ा नहीं चलता। वो बड़ी बोतल निकालिए उनके लिए!"
कहना क्या — विदेशी लेबल की शराब देसी बकरे के भुटवे के साथ क्यों न पीएँ!
बगुले-से पतले-लंबे गिलासों में गट-गट-गट, हर्कमान ने ढाला और मुझे मेज़ के पास बैठने को कहा।
मैं भी क्या कम। मुफ़्त में मिले और मटन के साथ भी। उस दिन को समर्पित होकर बैठ गया। वो घड़ी-घड़ी पीते रहे, मैं बकरे की तरह। आहा!
पहला दौर खत्म होने पर हरिमाया ने पति को इशारा किया।
मैं चुप बैठा रहा।
फिर गट-गट-गट — हर्कमान ने पत्नी को इशारा किया। देखते-देखते बकरे का एक कटोरा भुटवा निपटाकर मैंने चुपके से अपनी पत्नी के तकिए के नीचे से पाँच हज़ार रुपए — जो उसने मायके जाने के लिए रखे थे — जेब में डाले और जुआ खेलने गाँव घुस गया।
पहले दो दाँव हारा, तीसरे में क़िस्मत पलट रही थी। जीती हुई रकम जेब में भरने ही वाला था कि पत्नी भुनभुनाती हुई आ गई — पत्ते और दाँव की रकम झटकी और लात मारकर भगा दिया।
पहले का नशा उतर रहा था। भूख से पेट गुड़गुड़ा रहा था। मदहोशी में अपना तकिया समझकर खींचा तो वो घर के बाहर रखी बोरियाँ निकलीं।
अब मैं अकेला हूँ।
रनमाया फिर कभी नहीं लौटी। "एक पल की मौज-मस्ती ने सारी ज़िंदगी अकेला कर दिया, है न?" जब होश आया, तब देर हो चुकी थी।
☐
कल इस कहानी के पात्र रने से मुलाकात हुई। बेचारा थर-थर काँप रहा था। नए बाज़ार की गली के पास बैठकर हाथ फैला रहा था।
मैंने कहा — "ओए कान्छा!" वो मुस्कुराया — बस, फीकी-सी।
और मैं — उसी की कहानी लिखकर सराहना पा गया। पर जिसकी हुई, वो तो वही रने था।
कथा ९
मिरिना
”आमा दश पैसा देऊ न।”
आज याद आयो आमाको जमाना। जब म विद्यासागरमा कक्षा पाँचमा पढ्थें। छेवैमा हलिम भैयाको बनरोटी उद्योग केन्द्र थियो। सबै साथीहरू चाराना, दशपैसा, आठाना, रुप्पे लिएर स्कूल आउँदारहेछन्।
पैसा हुनेहरू बनरोटी, केक, पाउरोटी, किरिमरोल किनेर खान्थे नै। तर म भने त्यहीँ पारिको मणीधाराको मीठो शितल पानी तनतनी पिएर बिहान आमाले ओडालेको अहिलेको भाषामा शुद्ध अर्गानिक कोदाको हिँडो भैसीको महीसँग सप्रयाङ, सप्रयाङ पारेर गएको हुन्थें। तर लामो दिन बड्दो उमेर, भोक त लाग्थ्यो नै। मेरी आमाको घर-धन्दाबाहेक अरु आम्दानी थिएन। बाबा साधारण किसान र यसो पण्डित गर्नु हुन्थ्यो।
मेरा हजुर बा धनी थिए अरे।
अभाग्यवस् ऊ सानो हुँदा नै कसैले अवोधलाई झुक्याएर पहाडे कागजमा अँगेरीको स्याही निकालेर बूढी औंलो थिचाएछन् । त्यसैले बाबाले येनकेन प्रकारेण आफ्नो जिविका चलाएछन् । यसर्थ मेरी आमाले भरपेट घरी जाउलो, ढिँडो त कहिले खीर,. ढकने खुवाउँदै हुर्काइन्।
एक दिन मेरी एउटी केटी साथीले भनी- “औ! तिमी कहिल्यै खाजा खाँदैनौ त! पैसा छैन?”
उसले त्यसो भनिदिँदा मेरो बालहृदय भरिएछ र आँखाबाट स्नेही नुनिला दुईचार थोपा आँसु झरेछन्।
उसैले बिचरा भनेर जामाको गोजीबाट भुटेको मकै र भटमास मेरो खाकीको हाफप्यान्टको गोजीमा हालिदिई।
भोलिदेखि मैले पनि बिहानै उठेर मकै भुट्ने गरेँ र त्यस साथीलाई पनि दिँदै आफू पनि खान्थें।
फेरि कुनै एक दिन मलाई आमाले चाराना दिनुभयो र भन्नुभयो- “हेर सधैँ यो पैसाले पुरयाएर खानु ल!”
मैले प्रत्युत्तरमा टाउको हल्लाएँ।
फुरुक्क परेर खाकीको प्यान्टमा मगमा झरिलो आगोका कोइला हालेर थिचीथिची दलें र धार बिग्रिन्छ कि भनेर कच्चालाइनसम्म झोलामा जतनले प्यान्ट बोकेर गएँ र हलिम भैयाको भट्टिनेर पुगेर प्यान्ट लगाएँ।
बिहानको प्रार्थना सकेर कक्षाभित्र प्रवेश गरेपछि हामी केटाकेटी एउटै कक्षामा आधाआधा बस्थिऊँ।
मेरा आँखा सल्बलाए। चारैतिर हेरेँ। मैले उसलाई देखिनँ। मेरो स्फूर्ति विनाश भयो।
गुरुमा आउनु भयो। रोलकोल भयो।
सबै उपस्थित भन्थे। तर ऊ अनुपस्थित।
गुरुमाले आँखा रसिलो पार्दै भन्नुभयो- “तिमीहरूकी साथी मिरिना स्वर्गवास भइछिन्।”
English Translation
”Mother, give me ten paise.”
Today I remember my mother's time. When I was in class five at Vidyasagar. Right next door was Halim Bhai's bakery. All my friends came to school with four anas, ten paise, eight anas, a rupee.
Those who had money would buy bread rolls, cakes, loaves, cream rolls and eat them. But I would drink the sweet, cool water from the Manidara spring across the way — having come with the pure organic finger-millet porridge my mother had made, beaten with buffalo buttermilk. But the long day, the growing age — hunger would come. My mother had no income other than her household work. Father was an ordinary farmer who also did some priestly work.
My grandfather was said to have been wealthy.
Unfortunately, when Father was still a child, someone had tricked the innocent boy, brought out hill-paper ink, and pressed his thumb. So Father made do with life however he could. That is why my mother raised me on wholesome meals — sometimes rice porridge or millet bread, sometimes kheer — always filling.
One day a girl classmate said: “Hey! You never eat snacks! Have you no money?”
When she said that, my child's heart overflowed and a few salty, loving drops fell from my eyes.
She took pity on me and put roasted corn and soybeans from her jacket pocket into my khaki half-pants pocket.
From the next day, I too would wake early, roast corn, share some with that friend, and eat myself.
Then one day my mother gave me four anas and said: “Look, make this money last!”
I nodded.
I heated coal embers in a mug, pressed my khaki pants carefully to keep the crease, and carried them in my bag all the way to the dirt road — then put them on near Halim Bhai's bakery.
After morning prayers and entering the classroom, we boys and girls sat half-and-half in the same room.
My eyes roamed. I looked all around. I didn't see her. My energy drained away.
The teacher came in. Roll call happened.
Everyone said “present.” But she — was absent.
The teacher, with moist eyes, said: “Your classmate Mirina has passed away.”
हिन्दी अनुवाद
”माँ, दस पैसे दो न।”
आज याद आती है माँ के जमाने की। जब मैं विद्यासागर में पाँचवीं कक्षा में पढता था। पास में ही हलीम भैया की बनरोटी थी। सारे दोस्त चार आने, दस पैसे, आठ आने, एक रुपया लेकर स्कूल आते थे।
जिनके पास पैसे होते थे, वो बनरोटी, केक, पाव, क्रीम रोल खरीदकर खाते थे। पर मैं उस पार की मणीधारा के मीठे-ठंडे पानी की चुस्कियाँ लेता था — सुबह माँ ने जो शुद्ध जैविक कोदो की पतली खिचडी भैंस की मट्ठे से बनाकर दी होती। पर लंबा दिन, बढती उम्र — भूख तो लगती ही थी। माँ की घर के काम के सिवा कोई कमाई नहीं थी। बाबा साधारण किसान थे, थोडी-बहुत पूजा-पाठ भी करते थे।
कहते हैं मेरे दादा धनी थे।
पर बदकिस्मती से जब बाबा छोटे थे, किसी ने उस नादान बच्चे को बहलाकर पहाडी कागज पर अँगूठा लगवा लिया। इसलिए बाबा ने जैसे-तैसे अपनी रोटी चलाई। इसीलिए माँ ने मुझे पेटभर खिलाकर बडा किया — कभी माड-भात, ढिंढो, तो कभी खीर — हमेशा पेट भरकर।
एक दिन एक लडकी सहेली ने कहा — “अरे! तुम कभी नाश्ता नहीं खाते! पैसे नहीं हैं?”
यह सुनकर मेरा बालमन भर आया और आँखों से स्नेह के नमकीन कुछ बूँद टपक पडे।
उसने तरस खाकर अपनी जेब से भुने मकई और भटमास निकालकर मेरी खाकी हाफ-पैंट की जेब में डाल दिए।
अगले दिन से मैं भी सुबह जल्दी उठकर मकई भूनने लगा — उस सहेली को भी देता और खुद भी खाता।
फिर एक दिन माँ ने मुझे चार आने दिए और कहा — “देख, इसी पैसे से काम चलाना!”
मैंने सिर हिलाया।
मग में कोयले की आँच में खाकी पैंट को धीरे-धीरे दबाया — कहीं क्रीज न बिगडे — और झोले में सँभालकर कच्चे रास्ते तक ले गया, फिर हलीम भैया की बेकरी के पास जाकर पैंट पहनी।
सुबह की प्रार्थना के बाद कक्षा में आने पर हम लडके-लडकियाँ एक ही कमरे में आधे-आधे बैठते थे।
मेरी आँखें भटकीं। चारों तरफ देखा। वो दिखी नहीं। मेरी स्फूर्ति जाती रही।
गुरुजी आए। हाजिरी हुई।
सब ने “हाजिर” कहा। पर वो — अनुपस्थित।
गुरुजी ने आँखें भिगोते हुए कहा — “तुम्हारी सहेली मिरिना चल बसी।”
कथा १०
एउटी आमा
नितान्त आवश्यक्ता छ। दैनिक जीवनको पर्खाल उक्लन भालेसँगै उठ्छे ऊ। र आज चार घुम्ति पुग्नुपर्ने त्यही पनि हिजोकै आदेश स्वीकार्नु छ। गन्तीमा कति बेला पुग्नु? मनमा थुप्रै भावना र कर्तव्य एकैसाथ ओकलिन खोजिरहन्छन्। त्यही नून हालेको कालो चिया एक बोतल र गोडा चारेक आँटाका रोटी तात्तातै रूमालमा पोको पारेर एउटा हरियो खोर्सानी अनि दुई चिम्टी नून।
बस खाजा तयार भयो। अब रासनको चामल छ्वास्स नाङ्लोमा खन्याएर दुईचार पट्यासँ हानी छेकेनेने पारेर भुस, बियाँ र कालै मुसाको लिँड एकातिर पन्साएर नाङ्लोबाट चार माना चामल ढेक्चीमा हाली अनि मनतातो पानीले पखालेर झिक्राको दाउरा घचेट्दै चुल्हाको अर्को मुखमा मुसुरी दाल बसाई अनि सोतेले फू... फू... गर्दै पिरो धुवाँको बेदनात्मक आँसु साडीको किनारले पुछी। मास्तिर भित्तामा एउटा देवल घडी झुण्डिएको छ। ऊ हेर्दै छे- टकलक... टकलक... एक प्रकारको उदासिलो आवाजमा घडी केरेरेरे टकलक ढ्याँङ ढ्याँङ ढ्याँङ बिहानको पाँच बज्यो।
दुई तीनवटा सिद्रा आगोमा खराएर सिलौटोमा राखी अनि केही खोर्सानी र नूनसँग एउटा रमभेडा उसको पारिवारिक अचार चोर औंलीले उठाएर च्वास्स चाखी अनि वीरमान उसको जीवन साथीलाई एक गिलास रातो चिया पस्किँदै भनी- “मेरो गन्तीमा जाने बेला भयो। आज काम पनि चार घुम्ती पुग्नुपर्छ। खाना सप्पै तयार छ। रनेलाई उठाएर होमवर्क गर्न लगाउनू। त्यसलाई धेरै पढाएर बडासाहेब बनाउनु पर्छ...।“
त्यतिकैमा दिपाले बोलाई- “औ रनेको आमा! छिटो गरन। हेर साँढे छमा गन्तीमा पुग्नु पर्छ। औ! खैनी पनि बोक ल। मेरोमा त तुरेछ।
नभन्दै घडीले कट्लक सरर ढ्याँङ गरेर साँढे छ बजायो। घुम, टोक्री र थली गोड्ने काँटा र एउटा हँसियाँ टोक्रीमा हालेर खैनी ओठमा चेप्दै दिपासँग करूणा पछि लागी।
वीरमान रातो चिया दुई तीन घुट्की पिएर बिंडी सल्कायो अनि एउटा खुकुरी, क्याटिस, नाम्लो र डोरी लिएर गाईलाई घाँस लिन जङ्गल पस्यो।
रने उठेर हातमुख धोइवरी पढ्न बस्यो। ऊ दुई कक्षामा पढ्छ। आज उसले सरलाई दुईदेखि चारसम्मको गुणा सुनाउनु छ।
ऊ पढ्न थाल्छ- टु वान जा टु, टुटु जा फोर...
वीरमान छसल्याङ घाँसको भारी बिसाउँछ र निधारको पसिना औलीले सोहोर्छ अनि खुड्या... गरेर भित्र पस्छ। बाल्टी लिएर गाई दुहुन्छ। बाल्टीभरि फिँजसँगको दुध बजार ठिकामा लाने क्यानमा भर्छ। एक दुई तीन... जम्मा पाँच लिटर।
एक लिटर जति तताएर एक गिलास रनेलाई दिन्छ। खाना खाइसकेर वीरमान रनेलाई तयार पारेर ट्यूसन पठाउँछ। ऊ क्यान बोकेर दूध ठिका लगाउन शहरतिर जान्छ।
समय बगेको कसलाई थाहा हुन्छ र। आज, भोलि, पर्सि भन्दै रनेले माध्यमिक बोर्ड परीक्षामा प्रथम दर्जामा उतीर्ण गर्छ। क्रमशः एघारा र बाह्र सेन्ट रोबर्टबाट राम्ररी उतीर्ण गरी ऊ सरकारी महाविद्यालयबाट अङ्ग्रेजीमा स्नातक गरी बगानकै एउटा विद्यालयमा स्वयम् सेवक शिक्षक बन्छ।
एक दिनको कुरा हो। अङ्ग्रेजी दैनिक ‘द टाइमस् अफ इन्डिया’ मा एउटा विज्ञापन देखेर उसको मन पनि एकोहोरिन्छ। हतार हतार अङ्ग्रेजीमा एउटा आवेदन तयार गरे आफ्नो बायोडाटासहित पेश गर्छ।
आज अन्तरवार्ता दिन दार्जीलिङ मेलबाट कलकता प्रस्थान गर्छ।
अचेल चुल्हाको भात तिहुन रने आफै गर्छ। बिहान चाँडै उठेर घर कुचो लगाउँछ। आमा-बाबालाई चिया ओछ्यानमा लान्छ।
गाईको दाना घाँस र दूध दुहुनु आफै गर्छ।
वीरमान लगभग सत्तरको हिउँदो काटिसकेको छ अनि ऊ बिस्तारै घामसँगै उठ्छ।
आमाले श्रमिकबाट अवकाश लिएकी छन्।
एक दिनको कुरो हो। माथि नर्थ पोइन्ट डाकघरबाट एउटा पत्र लिएर डाक्वाला सुदिप- “नमस्कार दाजु! जाती हुनुहुन्छ?” भन्दै एघार बजीतिर घरमा टुपलुक्क आइपुग्छ।
रातो लिफा हातमा समाउँदै रनेले “धन्यवाद भाइ”- भन्दै अभिवादन जनाउँछ अनि “बस्नोस् न, चिया पिऊँ, आखिर यही छ यहाँको दस्तुर – भन्दै एक कप चिया र केही बिस्कुट टक्र्याउँछ।
चिया पिउँदै रनेले लिफा खोल्छ। ऊ खुशीले गद्गद् हुँदै सुदीपलाई हात मिलाउँछ अनि बाबा र आमालाई पनि त्यस खुशीको खबर सुनाउँछ।
अहा! ऊ त साँच्चै त्यहीँ बगानको बडा साहेब भएछ।
उसले अत्यन्त हर्षसहित मिठाई ल्यायो अनि आमा-बाबालाई खुशीको उपहार दिन बाबाको कोठामा गयो। तर बाबा भने ज्यादै खुशीको पराकाष्ट नाधेर सुटुक्क आँखा चिम्लेछन्।
हर्ष र विमर्शको दोसाँधमा रनेले नियुक्ति पाउँछ। अब त त्यस घरमा ऊ अनि उसकी एउटी आमामात्र रहन्छन्।
English Translation
It is absolute necessity. She rises with the cock's crow to climb the wall of daily life. Today she must complete four rounds of work — and still accept yesterday's orders. So many feelings and duties all trying to spill out at once. That black salted tea, a bottle-worth, and about four rotis, piping hot, folded in a cloth — one green chili and a pinch of salt.
That's breakfast done. Now she pours the ration rice onto the winnowing tray with a splash, fans it two or three times to separate the husks, weed seeds, and black mouse droppings to one side — four measures of rice into the pot, washed with warm water, pushing firewood into one mouth of the mud stove, setting lentil dal on the other flame, fanning — fuu... fuu... — wiping the painful smoke-tears with the edge of her sari. Up on the wall above hangs a clock. She watches it — tick-tock... tick-tock... with a lonely sound, the clock marks time — clang clang clang — five o'clock in the morning.
She dries two or three pieces of sidra fish over the flame, puts them on the grinding stone, crushes them with some chilies and salt into their family chutney, tastes it with her pinky finger, and pours a glass of red tea for Veeraman, her life's companion: "I have to go to ginti. Today I have four rounds of work. Everything's ready. Wake Rane and make him do his homework. He must study hard and become a big saheb..."
Just then Dipa calls from outside: "Hey, Rane's mother! Be quick! Roll call is at half past five. Oh! And bring khaini — mine's run out."
Without another word, the clock strikes half past six with a klang. She puts her ghum hat, basket, hoe, and sickle into the basket, tucks khaini into her lip, and follows Dipa.
Veeraman drinks two or three sips of red tea, lights a bidi, and goes into the forest for grass for the cow, taking a kukuri knife, catis, carrying strap, and rope.
Rane gets up, washes his hands and face, and sits down to study. He is in class two. Today he must recite the two-to-four times tables for his teacher.
He chants: "Two ones are two, two twos are four..."
Veeraman sets down the heavy load of grass, wipes the sweat from his forehead, and comes inside. He fetches a bucket and milks the cow. The bucket fills with foaming milk — he pours it into the dairy can. One, two, three... five liters in all.
He warms about a liter and gives Rane a glass. After eating, Veeraman gets Rane ready and sends him to tuition. Then he carries the can to deliver the milk to town.
Who notices time flowing? Day by day, Rane passes the Secondary Board exam in first division. He passes Class Eleven and Twelve from St. Robert's with good marks, graduates in English from a government college, and becomes a volunteer teacher at a tea estate school.
One day, seeing an advertisement in The Times of India, his mind becomes fixed on one thing. He quickly prepares an application in English and submits it with his bio-data.
Today he leaves by the Darjeeling Mail for Calcutta to attend the interview.
These days Rane himself cooks the rice and dal. He wakes early, sweeps the house. He brings his mother and father tea in bed.
He himself tends the cow — feeding, milking.
Veeraman has crossed nearly seventy winters and now rises slowly with the sun.
Mother has retired from labor.
One day, the postman Sudeep comes around eleven o'clock from the North Point post office: "Namaste, brother! How are you?" Rane takes the red envelope and says, "Thank you, brother" — "Please sit, let's have tea — after all, that's the custom here" — and brings out a cup of tea and some biscuits.
Drinking tea, Rane opens the envelope. His face floods with joy. He shakes Sudeep's hand, then shares the happy news with his father and mother.
Ahh! He had truly become the Bara Saheb of that very estate.
Full of joy, he brought sweets and went to his father's room to share the happy gift. But Veeraman, overcome by this extreme happiness, had quietly closed his eyes.
Between joy and grief, Rane receives his appointment. Now in that house there is only him — and his mother.
हिन्दी अनुवाद
यह नितांत ज़रूरत है। दैनिक जीवन की दीवार लाँघने के लिए वो मुर्ग़े की बाँग के साथ उठती है। आज चार चक्कर पूरे करने हैं — और फिर भी कल के आदेश मानने हैं। मन में ढेर सारे भाव और कर्तव्य एक साथ उमड़ने लगते हैं। वही नमक वाली काली चाय एक बोतल और क़रीब चार-पाँच आटे की रोटियाँ — गरमागरम, रूमाल में लपेटकर — एक हरी मिर्च और दो चुटकी नमक।
बस नाश्ता तैयार। अब राशन का चावल सूप में उड़ेलकर दो-तीन बार फटकाकर भूसा, बीज और काले चूहे की बीट एक तरफ़ अलग कर, चार माना चावल देग में डाला, गुनगुने पानी से धोकर, चूल्हे के एक मुँह में लकड़ी ठेलकर दूसरे मुँह पर मसूर दाल चढ़ाई, सोंटे से फू...फू...करते-करते तीखे धुएँ के दर्दनाक आँसू साड़ी के किनारे से पोंछे। ऊपर दीवार पर एक घड़ी लटकी है। वो देख रही है — टकटक... टकटक... एक उदास-सी आवाज़ में घड़ी बज रही है — ढ्याँग ढ्याँग ढ्याँग — सुबह के पाँच बज गए।
दो-तीन सिद्रा (सूखी मछली) आग पर सेककर सिल पर रखी, कुछ मिर्च और नमक के साथ घर का अचार बनाया — चोरी उँगली से चखा — और वीरमान को, अपने जीवनसाथी को, एक गिलास लाल चाय परोसते हुए कहा — "मुझे गिनती जाने का वक़्त हो गया। आज चार चक्कर का काम है। खाना सब तैयार है। रने को उठाकर होमवर्क करवाओ। उसे ख़ूब पढ़ाना है, बड़ा साहब बनाना है..."
तभी दीपा ने बाहर से आवाज़ दी — "ओए रने की माँ! जल्दी करो! साढ़े पाँच बजे गिनती में पहुँचना है। ओए, खैनी भी लेती आना — मेरी ख़त्म हो गई।"
कहना क्या था — घड़ी ने साढ़े छह बजाए। घुम, टोकरी, होड़ा, खुरपी और हँसिया टोकरी में रखकर, खैनी ओंठ में दबाकर, करुणा दीपा के पीछे चल दी।
वीरमान ने लाल चाय दो-तीन घूँट पी, बीड़ी सुलगाई, और खुकुरी, क्याटिस, नाम्लो और रस्सी लेकर गाय के लिए घास लाने जंगल घुस गया।
रने उठकर हाथ-मुँह धोकर पढ़ने बैठ गया। वो दूसरी कक्षा में पढ़ता है। आज उसे सर को दो से चार तक के पहाड़े सुनाने हैं।
वो पढ़ने लगा — "टु वन जा टु, टु-टु जा फ़ोर..."
वीरमान घास का बोझ उतारता है, माथे का पसीना उँगली से पोंछता है और अंदर आता है। बाल्टी लेकर गाय दुहता है। बाल्टी झाग-भरे दूध से भर जाती है — डेयरी के कैन में भरता है। एक, दो, तीन... कुल पाँच लीटर।
क़रीब एक लीटर गर्म करके रने को एक गिलास देता है। खाना खाकर वीरमान रने को तैयार करके ट्यूशन भेज देता है। फिर कैन उठाकर शहर की ओर दूध देने चला जाता है।
वक़्त कैसे बहता है, किसे पता चलता है। दिन-पर-दिन, रने माध्यमिक बोर्ड परीक्षा में प्रथम श्रेणी से उत्तीर्ण होता है। सेंट रोबर्ट से ग्यारहवीं-बारहवीं अच्छे अंकों से पास करता है, सरकारी कॉलेज से अंग्रेज़ी में स्नातक करता है, और बागान की एक स्कूल में स्वयंसेवक शिक्षक बन जाता है।
एक दिन 'द टाइम्स ऑफ़ इंडिया' में एक विज्ञापन देखकर उसका मन एकाग्र हो जाता है। झटपट अंग्रेज़ी में आवेदन तैयार करके बायोडेटा के साथ जमा कर देता है।
आज साक्षात्कार देने दार्जिलिंग मेल से कलकत्ता रवाना होता है।
अब घर पर भात-तरकारी रने ख़ुद बनाता है। सुबह जल्दी उठकर घर बुहारता है। माँ-बाबा को बिस्तर पर चाय देता है।
गाय का चारा-घास और दूध दुहना ख़ुद करता है।
वीरमान क़रीब सत्तर की सर्दियाँ काट चुके हैं और अब धीरे-धीरे धूप के साथ उठते हैं।
माँ श्रमिक की नौकरी से सेवानिवृत्त हो चुकी हैं।
एक दिन, नॉर्थ पॉइंट डाकघर से डाकिया सुदीप ग्यारह बजे घर पर दस्तक देता है — "नमस्ते दाजु! कैसे हैं?" रने लाल लिफ़ाफ़ा थामते हुए कहता है — "शुक्रिया भाई" — "बैठिए न, चाय पीते हैं — आख़िर यहाँ का यही दस्तूर है" — और एक कप चाय और कुछ बिस्किट निकालता है।
चाय पीते-पीते रने लिफ़ाफ़ा खोलता है। ख़ुशी से गद्गद् होकर सुदीप से हाथ मिलाता है, फिर माँ-बाबा को भी यह ख़ुशख़बरी सुनाता है।
अहा! वो सच में उसी बागान का बड़ा साहब बन गया!
अत्यंत हर्ष के साथ मिठाई लाकर माँ-बाबा को ख़ुशी का उपहार देने बाबा के कमरे में गया। पर वीरमान तो इस चरम ख़ुशी में सुटुक्क आँखें बंद कर चुके थे।
हर्ष और विषाद के संगम पर रने को नियुक्ति मिलती है। अब उस घर में बस वो — और उसकी एक माँ।
कथा ११
तर उसको कालो मलाई सरेन
त्यस दिन बागमती धरधरी रुँदै थियो। आकाश चुहुँदै थियो। घाटबाट श्मशानहरूमा ठूलै खलबली थियो। धरणी हिक्का हिक्का समेटेर सुकसुक सुक्सुकाउँदै थियो। आँखाआँखामा विरहका पानी भरिएका नेपालीहरू दरवार रक्ताम्मे भएको कथा सबै आफूमा उनेर बेदनाको सीमा नाघ्ने टाकुरो उक्लिँदै थिए। अहो कत्रो भयानक दरवार हत्याकाण्ड।
रिक्साको बुई चढेका हामी र मेरो दायाँतिर ऊ। एक अपरिचिता एक अबला बिछिट्ट काली। अहो तर कति राम्री ! प्रकृतिले बनाएकी श्यामसुन्दरी परी। एक मोहनी हो, अझ पनि म बिर्सन्न उनीलाई।
निधारमा रातो बिन्दुली टीका र गलामा साधारण एउटा लकेट। सेतो टिकटिके चोली अनि हल्का रातोमा सेतो बुट्टाझैँ देखिने साडी, गोडामा त्यही हात्तीछाप चप्पल। सिउँदो रितै थियो न त पोतेको कुनै सोच थियो। घाम निक्कै तातो भए तापनि मेरो ऊसँगको यात्रा सहभागिता लगभग चार किलोमिटरभन्दा बढी भए तापनि उसलाई बुझ्नु नै मेरो आवश्यकता थियो आज।
तर उसका नयनद्वयबाट ताता, नुनिलो बिन्दुहरू घरीघरी उसकै तरूणी छातीमथि तपतप टप्किन्थे।
जिज्ञासाको पराकाष्ठमा पुगेर मैले एउटा प्रश्न सोधें- “के तपाईंको आँखा दुख्छ? कि अपरेसन गर्नु भयो?”
प्रत्युत्तरमा उसले भनी- “अब हामी टुहुरा भएनौ र दाइ ? यसैले आँसु थाम्न नसकेर रोएकी।”
मैले पूर्व पश्चिम राजमार्गको त्यो असहज यात्रा उसको साझेदारी बन्नु नै पर्ने भयो त्यतिबेला। आफू गहुँगोरो र अल्लारे, तर उसको कालो लावण्य रूपसँगै भिन्न हुनभन्दा बेथा समेट्न मन लाग्यो। आपस्तको भावनामा दुवै बाँधिएछौँ।
ऊ मनकी धनी रहिछ। विस्तारै उसले पुष्ट शरीर मतिर ढल्काउँदै काखको सिरानी लगाई। बेठेगाना आँधी रोमाञ्चका तिर्सनामा भँगालिएलाझैँ उष्ण परिवेशको बाक्लो प्रतिबिम्बमा स्थिर मनको ढोका खोल्दै उसका घना केशराशी मेरो युवा प्रलोभनमा उच्छृङ्खल काखभरि पोखिए।
गन्तव्य अझै निकै छ। विषय परिवर्तन गर्दै भनें- “तपाईंको शिक्षाचाहिँ?”
छोटो मुस्कानसँगै उसले भनी- “मात्र प्लस टू।”
“त्यसपछि?”
मेरो छोटो प्रश्नको लामो सुस्केरासित उसले भनी – “त्यसपछि अरब अनि तीन वर्षपछि पुनः घरै छु।”
“अनि विवाह नि?”- फेरि सोधें।
“हजुरको ट्याग कोइसन निक्कै तिक्खर लाग्यो।” - उसले मतिर फर्केर मन्द मुस्कानसहित भनी- “अहँ सोचेकी छैन अहिलेसम्म र अझै भन्नुपर्दा नेपाली चरित्रमै छु दाइ। तर विदेशमा नारीहरू चरित्रहीन हुन्छन् भन्ने कुरामा आफू विश्वस्त छुइनँ। आफू समेटिए कलङ्क लाग्ने छैन। जागिर छैन, उद्योग सीमित छ। यसैले मुलुक विकलाङ्गौँ छ। तर चरित्रमा साँचै धनी छ। यसैले रोजगारका निम्ति मात्र हो विदेश। तर आज नै यो निर्णय लिनुपर्ने हुन्छजस्तो लाग्दैछ।”
यसरी बेचैन अवस्थामा चैनको यात्रा गुडिरहेथ्यौं हामी। हठात् निन्दा खोलामाथिको साँघुमा रिक्सा घस्याक्क गर्दा पो धुलाबारी आइपुगेको थाहा लाग्यो। केही पर रिक्सा रोकेर चालक दाइ पानी पिउन ओर्लिए। हामी पनि केही फल किनेर खान थाल्यौँ।
पुनः रिक्सा गुड्यो।
मैले बातचितको सिलसिला जारी राख्दै प्रसङ्ग बद्लिएँ।
“अन्त चालक दाइको नाउँचाहिँ के नि?”
उनले पनि सुस्केरासित भने- “भन्न त सबैले भूमिकिशोर श्रेष्ठ भन्छन् हजुर।”
“अहो! बडो गजबको नाउँ रहेछ, हो कि दाइ?”- दिपालीले भनिन्। सबै खिसिक्क हास्यौं।
श्रेष्ठ दाइले कुरा थपे- “नाउँ गजब हुँदैमा खै के हुँदोरहेछ र! हिजैमात्र मेरी श्रीमतीले अफसोस लागिरहेछ। उसको त किन नै सुर्ता लाग्थ्यो र ! तर त्यस छोरीको सुन्दर भविष्य कसले निर्माण गरिदेला भनेर।”
उनका वेदनात्मक ध्वनि सुनेर हाम्रा फर्साइला अनुहार पनि ओसिए अनि परेलीहरू भिजेर सुके।
हामीमा सन्नाटा छायो। तर मुलुक द्रवीभूत र निर्देशहीन अवस्थामा वाफिरहेथ्यो एउटा इतिहासको इतिश्री भएर पुनः इतिहासको स्थापना क्षितिजले बोकिल्याउँदै थियो।
रिक्सा टक्क रोकियो। चार आली मोडमा। प्रहरीले झोला छामछुम परे। हामी ओर्लियौँ। चालक दाइको पारिश्रमिक ज्याला उनैले दिइन्। मेरो पैसा खल्तीमै रह्यो।
“किन मेरो पैसा नलिएकी नि!”- सोधें।
“अतिथि देव भवः।”- उनले भनिन्।
रात पर्लाझैँ देखिन्थ्यो। गाडी गुडेको थिएन। चारआली जङ्गललाई दाहिने पारेर हामी हिँडिरह्यौँ। दुवागडी मोडदेखि भित्रभित्र जङ्गल हुँदै भूटानी शरणार्थी शिविर छिचोलेर केही परतिर धिपधिप बत्तीहरू बल्दै थिए। एउटा कसाइले डोहोस्याएको खसीजस्तै म कुनै एक पूर्ण अपरिचित सुशीला महिलाको पछि तानिरहेको थिएँ।
एउटा झोपडीको प्राङ्गनमा उनलाई अरू महिलाहरूले स्वागत् गर्दै भित्र्याए। भलाकुसारी गरेँ। तर म भने मूर्तीवत ठिङ्ग उभिरहें। आमखोरामा पानी दिँदै भान्साको निम्तो गरिन्। मैले खाइरहें। उनीहरू मलाई हेरिरहे। हो, त्यस रात म त्यहीँ बसें। मैले उनलाई मन दिएँ। उनले मलाई सम्मान दिइन्।
रात र सूर्यको समागममा बिहान भयो। तर तिनको कालो मलाई सरेन।
सरोस् पनि किन र? कालाहरूको हृदय पनि उस्तै हुन्छ जस्तो सेताहरूको छाला हुन्छ। गोराहरूसित त्यति अहम् किन हैं? कालो मसी नै सेतो कागजमा खुशी हुन्छ जसरी कालै रातमा ताराहरू आकाशमा चम्कन्छन्। कालाका पनि मोह माया सुनाखरीजस्तै फुल्छ। त्यहाँ पनि प्रकृति छ। कालै अक्षर पढ्नेहरू नै विद्वान् भए। तर अहिलेसम्म सेतो अक्षर कुहिरो बराबर, हिउँ बराबर, रूवा बराबर भनिएको छ र? हो, म त्यस दिन ती काली केटीको मोहनीमा बाँधिएँ।
त्यस दिन मुलुकले कालो कात्रो ओडेको थियो। प्रत्येक बस्तीबस्ती र झुप्रोहरू स्तब्ध थिए। सन्नाटा थियो। एउटा ठूलै हिम शिखरको ऐतिहासिक पैह्रो चलेको थियो। फेरि नयाँ बिहान आउनलाई रात प्रसूतिगृहमा चिच्याइरहेको थियो। मेरी मनकी काली, दिलकी काली, चाहनाले रोजेकी काली!
रङ्गहरूकी एउटा रङ्ग। छुट्टै प्रतिभा बोकेही रातकी रानी। दिनको अनमोल निशानी। आँखाकै सानी नानी!
सेताहरूले नै भारतभूमिको नसा नसा चुसेका थिए। सेताहरूले नै नालापानीमा नेपालीहरूको मासी चुसेका थिए। बरू कालै रातमा जूनकिरी चम्किरहोस्। यहाँ मोह प्रणयमा समेटिनुपर्छ भन्ने छैन। तिमी मेचीपारिको मौसम सुहाउँदी छौ। म भावना गुनगुनाउँदै उडिदिन्छु तिम्रा फूलबारीहरूमा।
आखिर के भयो र! नरेश नभए पनि देश त छँदैछ। होइन र?
English Translation
That day the Bagmati was weeping in floods. The sky was leaking. The burning ghats were in great turmoil. The earth was holding back its hiccups, shuddering in silence. Nepalis, their eyes brimming with grief, bearing in themselves the tale of the blood-soaked palace, were climbing the peak of unbearable sorrow. What a horrific palace massacre.
We sat in the seat of the rickshaw, and to my right, she — an unfamiliar woman, helpless, strikingly dark-complexioned. And yet, how beautiful! A dark beauty crafted by nature — a magical enchantress. I still cannot forget her.
A red dot on her forehead, a simple locket at her throat. A white spotted blouse, a sari with white patterns against a faint red, and those Hattichhaap sandals on her feet. Her parting was empty — no pote, no thought of it. The sun was quite strong, yet my shared journey with her covered more than four kilometres, and still the need to understand her stayed with me.
But from her two eyes, warm, salty drops fell on her young chest, tapping down one after another.
At the height of curiosity, I asked — "Are your eyes hurting? Or did you have an operation?"
In response she said — "Have we not become orphans now, Dai? That is why I couldn't hold back the tears and wept."
The discomfort of that East-West Highway journey had to be shared with her at that moment. I — light-complexioned and young — yet beside her dark and beautiful form, I felt closer to gathering her grief than keeping apart. We were both bound in a shared feeling.
She was generous of heart. Slowly she leaned her full body toward me and made my lap her pillow. Like a wind-tossed butterfly caught in the thirst of strange sensation, opening the door of a still mind in the thick reflection of warm surroundings, her thick tresses spilled across my eager young lap in careless abandon.
The destination was still far. Changing the subject, I asked — "What is your education?"
With a small smile she said — "Only Plus Two."
"And then?"
To my short question she gave a long sigh: "Then Arabia — and after three years, I'm home again."
"And marriage?" — I asked again.
"Your follow-up question stings a bit," she said, turning toward me with a quiet smile. "No, I haven't thought about it yet — and to say more, I am still in Nepali character, Dai. But I don't believe women abroad become characterless. If one holds oneself together, there is no shame. There are no jobs, industry is limited. That is why the country is disabled. But in character, it is truly rich. Going abroad is only for employment. But it seems today I must make that decision."
In this restless state our journey rolled on in peace. Suddenly at the bridge over the Nindra stream, the rickshaw lurched — and that was when we realised Dhulabari had arrived. A little ahead, the rickshaw stopped and the driver got down to drink water. We also bought some fruit and began to eat.
The rickshaw moved on.
Continuing the conversation, I changed the subject.
"By the way, what is the driver's name?"
He replied with a sigh — "Everyone calls me Bhumikishor Shrestha, sir."
"Oh! What a remarkable name, isn't it, Dai?" — said Dipali. We all laughed.
Shrestha Dai added — "What does a remarkable name do! Just yesterday my wife was feeling regret. Why would she worry about herself? But she wondered — who would build a beautiful future for that daughter?"
Hearing his mournful voice, our fair faces grew moist too, and our lids grew wet then dried.
Silence fell upon us. But the country was dissolving, drifting without direction — one chapter of history ending, another about to be established on the horizon.
The rickshaw stopped sharp. At a crossroads. The police checked our bags. We got down. The driver's fare — she paid it. My money stayed in my pocket.
"Why didn't you take my money?" I asked.
"Atithi Devo Bhava," she said.
Night seemed close. No vehicle ran. Past the four-way crossroads, keeping the jungle to the right, we walked. Beyond the Duwagadhi crossing, through the jungle, past the Bhutanese refugee camp, some faint lights flickered not far ahead. Like a goat led to a butcher, I was being drawn after a completely unknown gracious woman.
In a courtyard of a hut, other women welcomed her and brought her inside. We exchanged greetings. But I stood still as a statue. Water was brought in a bowl, and I was invited to eat. I ate. They watched me. Yes, that night I stayed there. I gave her my heart. She gave me respect.
In the union of night and sun, morning came. But her darkness did not transfer to me.
Why would it? The heart of dark people is the same as the skin of fair people. Why such arrogance in those who are white? Black ink is happiest on white paper, just as stars shine in the dark night. The longing and love of dark people too blooms like sunakhari. There is nature there too. Those who read black letters became the learned. But has anyone ever said white letters are like mist, like snow, like cotton? Yes, that day I was bound by that dark girl's enchantment.
That day the country had draped itself in black. Every settlement and hovel stood stunned. There was silence. A great historical avalanche had fallen from a great snowy peak. Night was crying out in the labour ward for a new morning to be born. My dark one of the heart, dark one of the soul, dark one chosen by longing!
One colour among colours. A night queen carrying her own distinct talent. An invaluable token of the day. A small girl of the eyes!
The whites had sucked the very veins of India's land. The whites had sucked the marrow of Nepalis at Nalapani. Rather, let the firefly shine in the dark night. One need not be entwined in longing and love here. You are suited to the season beyond the Mechi. I fly humming in your gardens.
In the end — what happened? Even without a King, the country remains. Does it not?
हिन्दी अनुवाद
उस दिन बागमती धारधार रो रही थी। आकाश टपक रहा था। घाटों से श्मशानों में बड़ा हड़कंप था। धरती हिचकियाँ दबाते हुए सुबकती जा रही थी। आँखों में विरह का पानी भरे हुए नेपाली, महल के रक्तरंजित किस्से को अपने भीतर समेटे, वेदना की सीमा पार करने की चोटी पर चढ़ रहे थे। अहो, क्या भयानक महल हत्याकांड था।
रिक्शे की सीट पर हम थे और मेरी दाईं तरफ — वो। एक अपरिचिता, एक अबला, बिलकुल काली। फिर भी कितनी सुंदर! प्रकृति की बनाई श्यामसुंदरी परी। एक जादू है — मैं आज भी उन्हें नहीं भूल पाता।
माथे पर लाल बिंदी और गले में एक साधारण लॉकेट। सफ़ेद टिकटिके चोली, हल्के लाल में सफ़ेद बूटेदार साड़ी, पैरों में वही हाथीछाप चप्पल। माँग सूनी थी, पोते का कोई विचार नहीं था। धूप काफ़ी तेज़ होने पर भी उनके साथ मेरी यात्रा चार किलोमीटर से अधिक की थी — फिर भी उन्हें समझना मेरी ज़रूरत थी उस दिन।
पर उनकी दोनों आँखों से गर्म, नमकीन बूँदें बार-बार उनकी तरुण छाती पर टप-टप गिरती रहीं।
जिज्ञासा के चरम पर पहुँचकर मैंने एक सवाल पूछा — "क्या आँखें दुख रही हैं? या ऑपरेशन हुआ है?"
जवाब में उन्होंने कहा — "अब हम अनाथ नहीं हो गए दाई? इसीलिए आँसू रोक नहीं पाई।"
पूर्व-पश्चिम राजमार्ग की उस असहज यात्रा में उनकी साझेदारी ज़रूरी हो गई थी उस वक्त। मैं गेहुँआ और अल्हड़ — पर उनकी काली लावण्य रूप से अलग होने की जगह उनकी पीड़ा को समेटना चाहा। दोनों परस्पर भावना में बँध गए।
वो दिल से अमीर थीं। धीरे-धीरे उन्होंने अपना भरा-पूरा शरीर मेरी ओर झुकाते हुए मेरी गोद को तकिया बना लिया। अजीब अनुभूति की प्यास में फड़फड़ाती किसी तितली की तरह, गर्म माहौल के घने प्रतिबिम्ब में स्थिर मन का द्वार खोलते हुए, उनके घने केश मेरी उत्सुक युवा गोद में बेतरतीब बिखर गए।
मंज़िल अभी काफ़ी दूर थी। विषय बदलते हुए मैंने पूछा — "आपकी पढ़ाई?"
हल्की मुस्कान के साथ उन्होंने कहा — "बस प्लस टू।"
"उसके बाद?"
मेरे छोटे सवाल पर लंबी साँस के साथ उन्होंने कहा — "उसके बाद अरब — और तीन साल बाद फिर घर।"
"और शादी?" — मैंने फिर पूछा।
"आपका टैग सवाल थोड़ा चुभता है।" — उन्होंने मेरी ओर मुड़कर हल्की मुस्कान के साथ कहा। "नहीं, अभी तक सोचा नहीं — और यह भी कहूँ तो नेपाली चरित्र में ही हूँ दाई। पर विदेश में औरतें चरित्रहीन होती हैं — यह मुझे विश्वास नहीं। खुद को सँभाले रखें तो कलंक नहीं लगता। नौकरी नहीं है, उद्योग सीमित है। इसीलिए देश विकलांग है। पर चरित्र में सच्चा धनी है। विदेश केवल रोज़गार के लिए। पर लगता है आज ही यह फ़ैसला लेना होगा।"
इस बेचैन हालत में हमारी सफ़र चैन से चलती रही। अचानक निंद्रा नाले के पुल पर रिक्शा झटके से रुका — और तब पता चला कि धुलाबाड़ी आ गई। थोड़ी दूर पर रिक्शे को रोककर चालक दाई पानी पीने उतरे। हमने भी कुछ फल खरीदकर खाने लगे।
फिर रिक्शा चला।
बातचीत का सिलसिला जारी रखते हुए विषय बदला।
"वैसे, चालक दाई का नाम क्या है?"
उन्होंने साँस के साथ कहा — "सब भूमिकिशोर श्रेष्ठ कहते हैं सर।"
"अरे! बड़ा अजीब नाम है, है न दाई?" — दिपाली ने कहा। सब हँस पड़े।
श्रेष्ठ दाई ने जोड़ा — "नाम अजीब होने से क्या होता है! कल ही मेरी पत्नी को अफसोस हो रहा था। खुद की तो चिंता क्यों होती। पर उस बेटी का सुंदर भविष्य कौन बनाएगा — यही सोच रही थी।"
उनकी वेदनापूर्ण आवाज़ सुनकर हमारे गोरे चेहरे भी नम हो गए, पलकें भीगीं और सूखीं।
हम पर सन्नाटा छा गया। पर देश दिशाहीन होकर बिखरता जा रहा था — इतिहास का एक अध्याय समाप्त होते-होते दूसरे की स्थापना क्षितिज पर मँडरा रही थी।
रिक्शा रुका। चौराहे पर। पुलिस ने थैले टटोले। हम उतरे। चालक दाई की मज़दूरी उन्होंने ही दी। मेरे पैसे जेब में रहे।
"मेरा पैसा क्यों नहीं लिया?" — मैंने पूछा।
"अतिथि देवो भव।" — उन्होंने कहा।
रात होने वाली लगती थी। गाड़ी नहीं चली थी। चौराहे के जंगल को दाईं ओर रखकर हम चलते रहे। दुवागड़ी मोड़ से भीतर-भीतर जंगल में, भूटानी शरणार्थी शिविर के बीच से गुज़रकर, थोड़ी दूर पर मद्धिम रोशनियाँ जलती थीं। एक कसाई के पीछे खिंचते खसी की तरह मैं किसी अनजान सुशील महिला के पीछे खिंचता जा रहा था।
एक झोपड़ी के आँगन में दूसरी महिलाओं ने उनका स्वागत किया और उन्हें भीतर ले गईं। मैंने कुशल-मंगल पूछा। पर मैं मूर्ति-सा खड़ा रहा। एक कटोरे में पानी लाकर मुझे रसोई का न्योता मिला। मैंने खाया। वे मुझे देखती रहीं। हाँ, उस रात मैं वहीं रहा। मैंने उन्हें मन दिया। उन्होंने मुझे सम्मान दिया।
रात और सूरज के मिलन में सुबह हुई। पर उनका कालापन मुझे नहीं सरा।
सरे भी क्यों? काले लोगों का दिल भी वैसा ही होता है जैसी गोरों की चमड़ी। गोरों में यह अहंकार क्यों? काली स्याही ही सफ़ेद काग़ज़ पर खुश होती है जैसे तारे काली रात में आकाश में चमकते हैं। काले लोगों का मोह-माया भी सुनाखरी की तरह खिलता है। वहाँ भी प्रकृति है। काले अक्षर पढ़ने वाले ही विद्वान हुए। पर आज तक किसी ने कहा कि सफ़ेद अक्षर कोहरे के समान, बर्फ़ के समान, रूई के समान हैं? हाँ, उस दिन मैं उस काली लड़की के जादू में बँध गया।
उस दिन देश ने काला कफ़न ओढ़ा था। हर बस्ती और झोपड़ी स्तब्ध थी। सन्नाटा था। एक महान हिम-शिखर का ऐतिहासिक हिमस्खलन हुआ था। नई सुबह लाने के लिए रात प्रसूति गृह में चीख़ रही थी। मेरी दिल की काली, जाँ की काली, चाहत से चुनी काली!
रंगों में से एक रंग। अपनी अलग प्रतिभा लिए रात की रानी। दिन का अनमोल निशान। आँखों की छोटी नन्ही!
गोरों ने ही भारत की नस-नस चूसी थी। गोरों ने ही नालापानी में नेपालियों की माँड चूसी थी। बल्कि काली रात में जुगनू चमकता रहे। यहाँ मोह-प्रणय में लिपटना ज़रूरी नहीं। तुम मेची पार के मौसम के अनुकूल हो। मैं भाव गुनगुनाते हुए उड़ जाता हूँ तुम्हारे फूलवाड़ियों में।
आखिर क्या हुआ! राजा न हो तो भी देश तो है। है न?
कथा १२
एउटा पुरानो क्यालेण्डर
डोकाको चोया खुस्केपछि नै डोको पुरानो हुन्छ र फ्याँकिन्छ। तर मान्छे जति क्यालेण्डर पुरानो हुन्छ उति बूढो हुन्छ वा पुरानो हुन्छ।
वर्ष यसरी नै बाह्र महिनाको फन्कोमा हिउँदो र वर्खा घरि चिसिएर त घरि भिजेर निखिन्छ।
तर मधुमासको आहटले पनि फलेदो, सिमल र लालीगुराँसहरू फक्रिन्छन्। चराहरू रमाउँछन्।
पन्नापन्ना पल्टिएर साठी पुग्नु पनि जीवन उत्तरार्धको रमाइलो क्षण भनौँ भने खै के रमाइलो भन्नु र! त्यो जागिर छँदाको साथीभाइ गुमाउनु हो। तर एकापट्टि सोचे कसैको अङ्कुसमा तानिएर हिँड्न बाध्य बलियो हात्तीसरह हो जिन्दगी।
स्वतन्त्रमा जन्मिएर परतन्त्रमा सधैं आफूलाई खटनमा राखेर हुन्छ हजुर भनिरहनु पर्ने शोषण हो जिन्दगी।
प्रायः यस्तै थियो मोहनको जीवन पनि। थोरै तनखामा आफूलाई जाँगिरे हुँ भनेर दाबी गर्नुपर्ने र गाउँले कहाँ बेलाबेला दुईचार पैसा कहिलेकाहीँ सरसापट मागे पाइनेसम्मको झिनो विस्वासमात्र। तर खासै गल्जो टार्नेचाहिँ होइन।
जे होस् त्यसलाई पनि भाग्यको खेल नै मानौँ।
अब त कत्ति पो रह्यो र अवकाश लिन?
उनलाई सरस्वतीले खटाएको बरदान सम्झिन्थे मोहन उनको शिक्षणकाल पूर्वार्धको उन्मादमा रातको प्रथम प्रहरमा देखेको सपनाजस्तो आशावादी हुन्थ्यो। त्यत्तिको उत्तरार्धमा नहुँदोरहेछ। अर्थात् आशाअनुरूप जीवन।
दुई सन्तान र एउटी सहपाटी।
उनीहरूको जीवन रथ चलाउने पैयाहरू।
सन्तानको पखेटा लागेपछि अबउसो बोझहरू पनि हलुङ्गो हुने कल्पना तर अहँ पूर्वाधारका लक्ष्यहरूले माइलखुट्टी नपुग्ने एउटा हिँडाइ।
जहाँ आफू पुग्न खोजे पनि स्वतः पाइलाहरू खुस्किदिन्थे चाहनाका।
यसैले मोहन केही ससाना शिशुलाई साथी सम्झेर स्नेही हातहरूले मुसार्थे।
पाठशालाका भित्ताहरू रूखको बोक्रासरह प्रतिवर्खा एकदुई झरिरहन्थे। झ्याल र ढोका चुक्कुल नलाग्ने भएका थिए। स्याम्पट प्वाक्क उप्किएको थियो। टेक्ने भुइँका तख्तीहरू फुटेका। भित्तामा झुण्डिएका चार्टपेपरमा परिवेश नसुहाउँदो भाषामा लेखिएका केही तरकारी र फलफूलका परिचयात्मक नाउँहरू थिए।
तैपनि मोहन आफूलाई एक सफल शिक्षक सम्झिन्थे।
एउटा पुरानो घुम्ने चौकी अनि लङ्गडो मेच। सकिँदो जाँगिर अनि त्यसपछिको आशावादी परिकल्पना।
खल्तीमा आफैले कमाएको रकम नभएपछि जतिसुकै मनमा रहरहरू उम्रिए पनि मौन रहनुबाहेक विकल्प नरहने सोचले पश्चिम ढल्किएको घामजस्तो जीवनचक्र कसरी टुङ्ग्याउनुपर्ने चिन्ता।
यसरी अर्थ खोज्दै हिँड्थ्यो उसको पाइला।
अहँ बचतमा कुनै राशी थिएन र रहेन पनि। आ... जे होस्!
मजस्तै त होला नि अरु जाँगिरे पनि। मनलाई एकाएक थन्काएर मोहन बालबालिकाहरूको खातामा क ख ग साउँ अक्षरले खिँचिदिँदै उच्चारण गर्न सिकाउँथे।
जति च्यातिन्थ्यो भित्तेपात्रो उत्तिनै मेटिन्थे त्यहाँका तिथि, बार, गते, तारिख र अङ्कहरू।
अचेल धुरीमा परेवा छैनन्। नत्र प्रहरमा घुघुराउँथे।
भित्तामा शून्यतामा छक् छक् गर्ने एउटा मोडल छ। अनि छ आफूसँग मुटुको आलिन्द। त्यो पनि ‘धक धक गर्छ उसरी नै। रूखका पात झर्छन, नयाँ पलाउँछन्।
बोक्रा उप्किएर नवीन बन्छन् तर जीवन उप्किन्छमात्र पलाउँदैन। कति मान्छेको बाँच्ने अधिकार छिन्छ। त्यो क्यालेण्डर तर जस्तोको त्यस्तै।
जीवन पनि सपना रहेछ।
बेलुकाको विदाइ घण्टी बज्छ। जुरुक्क उठ्छ मोहन। चार प्रहर घरको धुरीमन्तिर छ्याप्प निदाउँछ।
फेरि फर्केन मधुमास। फलेदो, सिमल र लालीगुराँस फुलाएर।
आएन बसन्त ऋतुहरूको गीत गाउँदै। फुटेन मुहान अर्को सावन रसाउँदै।
English Translation
A wicker basket becomes old and is thrown away when its strips slip loose. But a person grows as old — or as worn — as the calendar grows old.
The year completes its cycle of twelve months, and through winter and monsoon grows cold, then wet, and spends itself.
Yet even at the whisper of spring, the tamarind, silk-cotton, and rhododendron bloom. The birds rejoice.
To reach sixty by turning page after page — if one were to call that a pleasant moment in life's second half, what is there to call pleasant? It means losing the friends of one's working days. But if one thinks about it from another side, life is like a great elephant forced to walk at someone else's command.
To be born free and to forever keep yourself in harness under another's command — to keep saying "yes, sir" — that is the exploitation that is life.
Such, more or less, was Mohan's life too. With a small salary, having to claim he is a salaried man, and having only the thin trust that the village folk might sometimes lend two or four rupees when he asked — but not really enough to clear any heavy debt.
Whatever it was — let us call it the play of fate.
How much time is left before retirement now?
Mohan used to think of what Saraswati had assigned to him as a boon. In the early fervour of his teaching years, he was as hopeful as a dream seen in the first watch of the night. The second half of that same life did not seem to work out the same way. That is — life did not follow hope.
Two children and one companion.
These were the wheels that drove their life's chariot.
He imagined that once the children took flight, the burdens would lighten — but no, a journey where the milestones of earlier ambitions kept not being reached.
Even where he wanted to go, the footsteps of desire would slip away on their own.
So Mohan would gently pat some small children, treating them as friends, with affectionate hands.
The school walls, like tree bark, would shed a layer or two each monsoon. The windows and doors had ceased to latch. The blackboard had cracked apart in the middle. The floor planks below were broken. On the walls, chart papers hung in language unsuitable to the surroundings, with introductory names of some vegetables and fruits.
And yet Mohan considered himself a successful teacher.
An old revolving chair and a limping bench. A dwindling job and the hopeful imaginations that followed.
With no money earned by one's own hands in one's pocket, no matter how many desires spring up in the mind, having no choice but to remain silent — with this thought, anxiety over how to end the life-cycle like the sun tilting west.
His steps searched for meaning as he walked.
No, there had been no savings and there remained none. Ah — whatever!
Others in employment must be the same as me. Suddenly stilling the mind, Mohan would draw the letters ka kha ga in the notebooks of young children with large strokes and teach them to pronounce.
As the wall calendar tore away page by page, the dates, days, weeks, and numbers there faded away.
No pigeons on the ridge beam now. They used to coo at each hour.
On the wall, in the blankness, a model goes tick-tick. And there is within him the chamber of the heart. That too beats — dhak dhak — the same way. Tree leaves fall, new ones sprout.
The bark peels and becomes fresh, but life only peels — it doesn't sprout anew. So many people lose their right to live. The calendar remains as it is.
Life too, it turns out, is a dream.
The evening bell rings. Mohan gets up with a start. And within four watches, he falls sound asleep, his face turned toward the ridge of the house.
Spring never returned. Without making tamarind, silk-cotton, and rhododendron bloom.
Spring's seasons never came singing their songs. No new source broke open to sweeten another monsoon.
हिन्दी अनुवाद
डोकड़े की चोया खिसकने पर डोकड़ा पुराना होता है और फेंका जाता है। पर इंसान जितना कैलेंडर पुराना होता है उतना ही बूढ़ा होता है — या पुराना।
साल इसी तरह बारह महीनों के चक्कर में जाड़े और बरसात में कभी ठिठुरकर, कभी भीगकर खर्च होता है।
पर मधुमास की आहट से भी फलेदो, सेमल और लालीगुराँस खिलते हैं। चिड़ियाँ चहचहाती हैं।
पन्ना-पन्ना पलटकर साठ पहुँचना — अगर इसे जीवन के उत्तरार्ध का सुखद पल कहें तो क्या सुखद कहें! यह तो नौकरी के दौर के साथियों को खोना है। पर एक तरफ़ से सोचें तो ज़िंदगी जैसे किसी और के इशारे पर चलने को मजबूर एक बलिष्ठ हाथी।
आज़ाद जन्मकर पराधीनता में हमेशा खुद को खटनी में रखकर "जी हजूर" कहते रहना — यही तो शोषण है ज़िंदगी।
कमोबेश ऐसी ही थी मोहन की ज़िंदगी भी। थोड़ी-सी तनख़्वाह में "मैं नौकरीपेशा हूँ" का दावा करना और गाँव वालों से कभी-कभी दो-चार पैसे उधार मिल जाएँगे — इतनी ही पतली उम्मीद। पर किसी बड़े क़र्ज़ से उबरने वाले तो नहीं।
जो हो — इसे भी भाग्य का खेल मान लेते हैं।
अब कितना बचा है सेवानिवृत्ति में?
मोहन अपनी नियुक्ति को सरस्वती का वरदान समझते थे। शिक्षण-काल के पूर्वार्ध के उन्माद में रात के पहले पहर में देखे स्वप्न जैसा आशावादी होते थे। उत्तरार्ध में वैसा नहीं रहा। यानी आशा के अनुरूप ज़िंदगी नहीं।
दो संतान और एक साथी।
यही थे उनके जीवन-रथ के पहिए।
बच्चों के पर लगने के बाद बोझ हल्का होगा — ऐसी कल्पना। पर पहले से तय लक्ष्य का मील का पत्थर न पहुँचने वाली एक चाल।
जहाँ भी पहुँचना चाहा, चाहत के क़दम खुद-ब-खुद खिसक जाते थे।
इसलिए मोहन कुछ छोटे बच्चों को दोस्त मानकर स्नेही हाथों से थपथपाते।
पाठशाला की दीवारें पेड़ की छाल की तरह हर बरसात में एक-दो परत झड़ती थीं। खिड़की और दरवाज़े की कुंडी नहीं लगती थी। बीच में से श्यामपट फटा था। नीचे फ़र्श के तख्ते टूटे हुए थे। दीवारों पर चार्ट-पेपर टँगे थे, परिवेश से बेमेल भाषा में कुछ सब्ज़ियों और फलों के परिचयात्मक नाम।
फिर भी मोहन खुद को एक सफल शिक्षक समझते थे।
एक पुरानी घूमने वाली कुर्सी और एक लँगड़ी बेंच। ख़त्म होती नौकरी और उसके बाद की आशावादी कल्पनाएँ।
जेब में खुद की कमाई न हो तो मन में चाहे जितनी तमन्नाएँ उगें — चुप रहने के सिवा कोई विकल्प नहीं। इसी सोच से, पश्चिम ढलते सूरज जैसा जीवन-चक्र कैसे ख़त्म करना होगा — यह चिंता।
इस तरह अर्थ खोजते हुए उनके क़दम चलते रहते।
नहीं — बचत में कुछ था नहीं, रहा भी नहीं। अच्छा — जो हो!
बाकी नौकरीपेशा लोग भी तो ऐसे ही होंगे। मन को एकाएक थामकर मोहन बच्चों की कॉपियों में बड़े अक्षरों से क-ख-ग खींचते और उच्चारण सिखाते।
दीवार-कैलेंडर जितना फटता, उतनी ही तारीखें, दिन, वार और अंक मिटते जाते।
अब धुरी पर कबूतर नहीं हैं। वरना हर पहर घुरघुराते थे।
दीवार के शून्य में टिक-टिक करता एक मॉडल है। और खुद के भीतर दिल का आलिंद। वह भी धक-धक करता है उसी तरह। पेड़ के पत्ते झड़ते हैं, नए पल्लवित होते हैं।
छाल उखड़ती है, नई हो जाती है — पर ज़िंदगी उखड़ती तो है, पर पल्लवित नहीं होती। कितने लोगों का जीने का अधिकार छिन जाता है। वो कैलेंडर वैसा का वैसा।
ज़िंदगी भी सपना निकली।
शाम की विदाई घंटी बजती है। मोहन झटके से उठते हैं। और चार पहर में घर की धुरी की ओर मुँह करके गहरी नींद सो जाते हैं।
फिर नहीं लौटा मधुमास। फलेदो, सेमल और लालीगुराँस खिलाते हुए।
नहीं आई बसंत ऋतु गाते हुए। नहीं फूटा कोई नया स्रोत किसी और सावन को मीठा करते हुए।
कथा १३
कुमारीको हत्या
हिंसा एक ठूलो अपराध हो। त्यही पनि नारी। एक वृद्धा हजुरआमा अनि उनकी नातिनी निरा। न हजुरआमाका अभिभावक थिए न त रहल सन्तान कोही मरेका थिए भने अरू मारिएका थिए।
वृद्ध भएर पारिवारिक सहारामा बाँच्नु पर्नेमा अझै आफू उपेक्षित हुनु पनि असहनीय पीडा हो या दुर्भाग्य। जे होस् आफ्नी नातिनीप्रतिको जिम्मेवारी बहन गर्न उनी तटस्थ छिन्। एउटा लाहुरेसरह अनि सहारा पौने घरका भित्तामा मृतकहरूको तस्बिर लहरै छन्। जब बृद्धाको नजर पुग्छ तब बलेसीको तप्कनासरी आँखा रसाउँछन्। हुर्किदै गरेकी एघार वर्षे नातिनी पनि अब हजुरआमाको रुवाईको कारण बुझ्न थालेकी छे। तर तस्बिरसम्बन्धि कथा व्यथाहरूमा भने अनभिज्ञ छे।
निराले एक दिन जम्मै तस्बिरहरू लुकाइदिई। ऊ चाहन्थी कि अबउसो हजुरआमा नरूऊन्।
सानो कोठेबारीमा जे उब्जन्थ्यो त्यही तरकारी बेचेर ती दुई प्राणीहरू पालिन्थे। केही सागपात लिएर बुझ्दा प्रत्येक शनिबार हाट जान्थिन्।
निराको पिता प्रहरीमा थिए। एक दिन अचानक आफूले पहरा दिइरहेको ठाउँमा एक हुल चोरहरूले अन्धाधुन्दा प्रहरीमाथि गोली चलाए। घटनास्थलमा नै प्रहरी लक्षमणको प्राणान्त भयो।
यसरी प्रहरी लक्षमणको मृत्युहुँदा निरा गर्भमा थिई। देशमा जनयुद्ध चलिरहेको थियो। गाउँ एकान्तमा थियो। गाउँमा न त औषधालय न त पानी, बाटो र बत्तीको व्यवस्था थियो। तेजुको एउटा किराना पसल थियो। त्यहाँ जे किन्न पाइन्छ त्यो नै गाउँलेहरूले सौभाग्य थियो। बदनालाई व्यथा लाग्यो। उनी छट्पटिन लागिन्।
वृद्धा सासुआमा फसादमा परिन्। अब के गर्ने?
आफैले जानेभरका ओखती गरिन् तर भएन। भरोसा खोज्दै वैद्य गुहार्न गइन्। त्यतिकैमा नजिकैमा गोली पड्किएको आवाज आयो।
वृद्धा वैधलाई लिएर संघारभित्र पसिन् तर बन्दना भने निरालाई जन्माई राखेर प्राणान्त भइन्। गाउँलेहरू आएर हेरे। सबैको आँखामा रोदन थियो भने वृद्धा सासुआमाको आँखामा कुनै विशेषता थिएन। उनले हरेकपल्ट रोएर उनको आँखा मरूभूमिसरह थियो। स्तब्ध भएर मुक दर्शकसरह हेरिरहिन्।
मुखेनीले नाल बेड्याइन् र निरूताले स्तनपान गराइन्।
समय, देश, काल र परिस्थितिसँग हुर्कन्छ। आज सत्ताशिन छन् जनयुद्धका भलाद्मीहरू तर पीडादायक छन् युद्ध भोग्ने ग्रामिणहरू।
वर्ष थुप्रै बित्यो। तर व्यथा बितेन। घाउ अझ सशक्त बन्यो। मानिसमा तिब चरित्र बन्यो। देश, गाउँ समाजले अभिभावकहीनता बोध गस्यो। उपेक्षित भए बासिन्दा। साम्य तर अदृश्य मानहानी अनि पिरोलोहरू। भनौँ त्यही पुरानो कालखण्ड जो पन्ध्रौँ शताब्दिमा जारहरूले गरेका थिए।
जे होस्, निरा एघारा वर्षकी भई।
हजुरआमाले शिक्षाको दायित्व लिइन्। आफूले उसबेला प्रौढ अवस्थामा आफ्नै पतिद्वारा शिक्षित बनेकी थिइन्। गाउँमा ससाना मुजुल्का (निवेदन)-हरू पनि लेखिदिन्थिइन्। रामायण, महाभारत र अन्य ज्ञान हाँसिल गरेकी रूपा गाउँमा भद्र महिला थिइन्।
आज नातिनीको पालनपोषण र शिक्षासमेत जिम्मा लिएर एक योग्य नागरिक निर्माण गर्न उनी तल्लिन थिइन्। यदाकदा सुन्नमा आएका घटना त दुःखदायी थिए नै तर त्यस दिन आफू गाउँको किराना पसलमा आवश्यक सामाग्री लिन गएकै बेला घरमा एकलै निराको बलत्कारपछि मारिएको विभत्स दृश्यले रूपाले पनि प्राण त्याग गरिन्।
English Translation
Violence is a great crime. And more so against a woman. An old grandmother and her granddaughter Nira. The grandmother had no guardians of her own — some of her kin had died, others had been killed.
To need the support of family in old age and yet to remain ignored oneself — this too is unbearable pain, or misfortune. Whatever it may be, she is steadfast in bearing the responsibility for her granddaughter. Like a soldier, and on the walls of the house she now calls her refuge, photographs of the dead hang in a row. Whenever the old woman's gaze reaches them, her eyes water like a dripping tap. The growing eleven-year-old granddaughter has now begun to understand the cause of her grandmother's weeping — but about the stories of grief connected to those photographs, she remains unaware.
Nira one day hid all the photographs. She wanted her grandmother to cry no more.
In the small kitchen garden, whatever grew — selling those vegetables kept those two souls alive. Taking some greens, she went to the weekly market every Saturday.
Nira's father was a policeman. One day, suddenly, a group of attackers fired blindly on the police at the post where he was on duty. Police officer Laxman died on the spot.
At the time of Police Officer Laxman's death, Nira was in the womb. The People's War was running through the country. The village was remote. There was neither a dispensary nor water, road or electricity. Teju had a small grocery shop. Whatever could be bought there — that was the villagers' good fortune. Bandana began to have labour pains. She started writhing.
The old mother-in-law was in a fix. Now what to do?
She tried whatever remedies she knew, but it did not work. Searching for help, she went to seek the aid of a healer. Just then, the sound of gunfire erupted nearby.
The old woman came inside with the healer — but Bandana had given birth to Nira and breathed her last. The villagers came and looked. There was weeping in everyone's eyes, while in the old mother-in-law's eyes there was nothing particular. Having wept every moment, her eyes had become like a desert. She stood stunned, watching like a mute witness.
A woman elder cut the cord, and Niruta gave the baby its first nursing.
Time grows up with its country, era, and circumstances. Today those who fought the People's War sit in power, while the villagers who bore the war suffer.
Many years passed. But the pain did not pass. The wound grew stronger. A bitter character developed in people. Country, village, society felt the void of absence. The inhabitants became neglected. A quiet but invisible humiliation and torment. Call it that same old dark age that the Tsars had imposed in the fifteenth century.
Whatever it was — Nira turned eleven.
The grandmother took on the responsibility of her education. She herself, in her mature years, had been educated by her own husband. In the village, she would write small petitions for people. Rupa, who had acquired knowledge of the Ramayana, Mahabharata and other wisdom, was a respectable woman in the village.
Today, having taken on the responsibility of nurturing and educating her granddaughter, she was devoted to raising a worthy citizen. Incidents that occasionally came to her ears were painful enough — but on that day, while she herself had gone to the village grocery shop for necessities, the horrific sight of Nira having been raped and murdered alone at home was enough to take Rupa's life too.
हिन्दी अनुवाद
हिंसा एक बड़ा अपराध है। और वह भी नारी के विरुद्ध। एक वृद्ध दादी और उनकी पोती नीरा। न दादी के अपने अभिभावक थे — कुछ मर गए थे, कुछ मारे गए थे।
बुढ़ापे में पारिवारिक सहारे में जीना चाहिए था — पर खुद ही उपेक्षित रहना भी असहनीय पीड़ा है, या दुर्भाग्य। जो हो — वो अपनी पोती के प्रति ज़िम्मेदारी निभाने में दृढ़ हैं। एक सिपाही की तरह, और जिस घर को अब सहारा मिला है उसकी दीवारों पर मृतकों की तस्वीरें क़तार से लगी हैं। जब-जब वृद्धा की नज़र पड़ती है, आँखें नल की बूँदों की तरह भर आती हैं। बड़ी हो रही ग्यारह वर्षीया पोती अब दादी के रोने का कारण समझने लगी है — पर उन तस्वीरों से जुड़ी दुख-कथाओं से वो अनभिज्ञ है।
नीरा ने एक दिन सभी तस्वीरें छुपा दीं। वो चाहती थी कि अब दादी न रोएँ।
छोटे-से बगीचे में जो कुछ उगता — वो सब्ज़ियाँ बेचकर वो दोनों प्राण जीते थे। कुछ साग-सब्ज़ी लेकर हर शनिवार बाज़ार जाती थीं।
नीरा के पिता पुलिस में थे। एक दिन अचानक जिस जगह वो पहरे पर थे, वहाँ हमलावरों के एक झुंड ने अंधाधुंध गोलियाँ चलाईं। मौके पर ही पुलिसकर्मी लक्ष्मण की मृत्यु हो गई।
पुलिसकर्मी लक्ष्मण की मृत्यु के समय नीरा गर्भ में थी। देश में जनयुद्ध चल रहा था। गाँव एकांत में था। न दवाखाना था, न पानी, रास्ता और बिजली की व्यवस्था। तेजू की एक छोटी-सी किराने की दुकान थी। वहाँ जो मिल सकता था — वही गाँव वालों का सौभाग्य था। बंदना को प्रसव-पीड़ा शुरू हुई। वो तड़पने लगीं।
वृद्धा सास मुसीबत में पड़ गईं। अब क्या करें?
जो भी जानती थीं वो उपाय किए — पर नहीं हुआ। सहारा खोजते हुए वैद्य को बुलाने गईं। तभी पास में गोली चलने की आवाज़ आई।
वृद्धा वैद्य को लेकर भीतर आईं — पर बंदना नीरा को जन्म देकर प्राणान्त हो गई थीं। गाँव वाले आकर देखने लगे। सबकी आँखों में रोना था, वहीं वृद्धा सास की आँखों में कोई विशेषता नहीं थी। हर पल रोते-रोते उनकी आँखें रेगिस्तान जैसी हो गई थीं। स्तब्ध होकर मूक दर्शक की तरह देखती रहीं।
एक जानकार महिला ने नाल काटी और नीरुता ने स्तनपान कराया।
समय, देश, काल और परिस्थिति के साथ बड़ा होता है। आज जनयुद्ध के वे नेता सत्ता में हैं जबकि युद्ध झेलने वाले ग्रामीण पीड़ित हैं।
कई साल बीत गए। पर पीड़ा नहीं बीती। घाव और गहरा हुआ। लोगों में कड़वाहट आ गई। देश, गाँव, समाज ने अभिभावकहीनता का बोध महसूस किया। निवासी उपेक्षित हुए। शांत पर अदृश्य अपमान और तकलीफ़ें। कहें तो वही पुराना कालखंड जो पंद्रहवीं सदी में ज़ारों ने किया था।
जो हो — नीरा ग्यारह वर्ष की हो गई।
दादी ने शिक्षा की ज़िम्मेदारी ली। वो खुद अपनी प्रौढ़ावस्था में अपने पति द्वारा शिक्षित हुई थीं। गाँव में छोटी-छोटी अर्जियाँ लिख दिया करती थीं। रामायण, महाभारत और अन्य ज्ञान हासिल किए हुए रूपा गाँव की एक भद्र महिला थीं।
आज पोती की परवरिश और शिक्षा की ज़िम्मेदारी उठाकर एक योग्य नागरिक बनाने में तल्लीन थीं। कभी-कभी सुनने में आई घटनाएँ दुखदायी ज़रूर थीं — पर उस दिन जब वो खुद गाँव की किराने की दुकान पर ज़रूरी सामान लेने गई थीं, घर पर अकेली नीरा के साथ बलात्कार के बाद उसकी हत्या के उस भयावह दृश्य ने रूपा की जान भी ले ली।
कथा १४
कथा
प्रभाकर टाउको दुखेकोले निक्कै व्यथित थिए। तर सामाजिक विचार भएका व्यक्तिलाई आफ्नो दुखाइमा पनि केही शाब्दिक, शारीरिक, आर्थिक सहयोग नगरे मन मान्दैन। त्यहाँबाट व्यक्तिगत लाभ छैन बरू प्रतिप्रश्न भने प्रसस्तै छन्।
मैले ढोका ढकढकाएँ र सम्बोधन गरेँ- "हजुर! कोही हुनुहुन्छ?"
प्रत्युत्तरमा - "हजुर! को हो?"
मैले- "म पो काका!"
उनले मेरो स्वर सुनेर भन्दै आए- "ए... एकक्षण पर्ख ल। म आएँ।"
उनले ढोका खोलेर हेरे- "ए तिमी पो! म त हेर न हिजो बिहाबाट ढिलो घर फर्केछु। त्यै हो साथीभाइसित बिहेमा जुटाइ भएछ। आ... रमाइलो पनि गर्नु पर्छ है भनेर घरमा फोन गरेँ अनि ढुक्कले बसें। आठ-दश भाइ भइएछ। त्यहीँ त हो टेबलमा बसेपछि। अलिअलि चाराकचुरूक खाइएछ। दिनभरि सरौ लेखेको अनि त्यसको हिसाब बुझाउँदा। एताउता लगभग साँढे बाह्र बजेछ। दुई रातको अलिअलि निद्रा र यसो हल्का रमाइलो गर्दा प्रेसर हाइ भएर होला टाउको दुखेछ।"
उनले आफ्नो व्यथा भनी नसिध्याउँदै अर्को प्रश्न गरे- "अनि कति कामले?"
अब बल्ल मैले आफ्नो कुरा राखें- "होइन काका! यसपालि मलाई पनि कविता सङ्ग्रह निकाल्ने विचार आयो।"
उनले प्याच्चै सोधिहाले- "अनि खोइ त पाण्डुलीपि?"
मैले झोलाबाट पाण्डुहलीपि झिकेर दिँदै भने- "यी यही हो। हेर्नु न। उनले सरर पल्टाएर एउटा कवितामा टक्क नजर अडाएर भने- "अँ यो कविता निक्कै राम्रो लाग्यो-
जून खसेपछि नै
जूनकिरी निदाए
दिन भएपछि
आँखा निदाए
तर पटक्क निदाएन मन...
ल ल म विस्तारै हेर्छु र केही लेखिदिन्छु।"
फेरि उनले मतिर हेरेर भने- "सबै तिमीजस्ता अर्धबैंसे उरन्ठेउले तन्देरीहरू जिउमा ट्याटु खोपेर, कपाल रात्तै-पहँलै पारेर, दङदङ गाँजा गनाउँदै हिँडेको बेला तिमीलाई चाहिँ यो केको भूत चढ्यो? कुरा राम्रो हो। साहित्यमा रूचि राख्नु, राम्रो सङ्गत पाउनु हो। आदर्शलाई बनाइराख्नु हो। पुस्तकसँगको हेलमेल हुनु हो। अनि भन तिमीलाई यो प्रेरणा कसले दियो?”
उनको सुझाव र सल्लाह शिरोधार्य गर्दै मैले उनको प्रश्नको जवाफ दिएँ- "आमाबाट।"
उनले पुलुक्क मतिर हेरे र भने- "के तिम्री आमा साहित्यिक हुन्?"
मैले टाउको हल्लाउँदै- "होइन" भनें।
"अनि कसरी त?"
उनको प्रश्नको जिज्ञासा परिपूर्ण गर्न मैले भने- "मेरी आमा पनि शिक्षित गृहणी हुन् र साहित्यमा रूचि राख्छिन्, पुस्तकायलबाट साहित्यिकहरूका विविध साहित्यका पुस्तकहरू ल्याएर पढ्ने गर्छिन्..."
मेरो उत्तरको अन्त्य नभई उनले अझ थपे "अहो! कति उत्तम र आदर्श विचार रहेछ। तिम्री आमाको साधरण शिक्षा लिए पनि उच्च विचार। सबै नारीहरू प्रायः नै शिक्षित लाग्छ मलाई। अक्षर ज्ञान हुनुमात्र शिक्षा होइन। आमाहरू नै आफ्ना शिशुहरूप्रति जिम्मेवार रहन्छन्। कुन आमा यस्ती होलान् कि मेरो सन्तान बेकामे होस् भन्ने।"
उनले अझै भन्दै गए- "हेर आलोक मैले पनि आमाबाट नै प्रेरणा पाएको हुँ। मेरो बाबा म सानै हुँदा केही धन कमाउने अभिप्रायले विदेश गएका अरे तर अहँ!" उनले आँखाका दुवै कोशबाट तरक्क आँसुका बिन्दुहरू टप्काउँदै भने।
"उ हेर न आलोक! मेरो बाबाको तस्बिार त्यही हो। त्यपछि म आमासँग नै रहें। अझ पनि मेरी वृद्ध आमा ऊ... पर भित्र कोठामा सुस्ताइरहेकी छिन्। मेरी विधाता! मेरी ईश्वर! दिव्य मूर्ती उनै हुन्।"
बडो जिज्ञासा लिएर म वृद्ध आमालाई भेट्न गएँ अनि उहाँको चरण स्पर्श गरें। टाउकोमा हात राखैर भाग्यमानी भनी आशिष दिइन्। त्यपछि काकाले भने- "आज कसरी तिम्रो र मेरो नाउ मिल्यो? म छक्क परेँ। मेरो नाउ पनि कुनै पण्डितले राखेको होइन, आलोक भनेर। तर पछि म ठूलो भएर जब पल्टन जाने तरखरमा थिएँ अनि त मेरी आमाले साइत हेराउन पण्डितजीलाई घरमा बोलाउनु भएछ। अनि म जन्मेको दिन तारिख एकाएक भनिदिनु हुँदा आबाट आलोक नै जुरेछ। अब भन त आलोक! आमाले कसरी जुराउनु भएछ त मेरो नाउँ। यो प्रकाश बुझाउने तिम्रो मेरो नाउ मलाई त अझ रमाइलो लाग्यो। हुन्छ आलोक ! अब तिमी ढुक्कले बस। म तिम्रो सङ्ग्रह हेरेर मैले जाने बुझेको केही शब्द लेखिदिऊला अवश्य। अँ... सुन त आलोक! साहित्य सागरको पानीसहर हो। उगाएर कहिल्यै सकिँदैन। तर पाठकको अभाव छ। हाम्राहरू साहित्य पढिदिँदैनन्। भाषा, साहित्य र संस्कारलाई लत्याउनु भनेको हाम्रो जातिको पतन हुनु अथवा मासिनु हो। तर पनि हामी केही लेखिरहुँ है। त्यतिमात्र होइन आलोक प्रकाशकको अभिभारा पनि म नै लिइदिऊँला।”
त्यसपछि म गदगद हुँदै घर आएँ अनि आमालाई च्याप्प समातेर भने- "आमा! प्रकाशकको अभिभारा पनि काकाले नै लिनुभयो।"
आमाको आँखाबाट उसै गरी हर्षका आँसुहरू तपतप चुहिए।
आलोक पाण्डुलिपि हेर्न बेलुका शोफामा बसे। उनकी श्रीमती प्रतिमा पनि भान्सा कोठा सफा गरेर छेउमा आएर बसिन्। प्रतिमा एलएलबी गरेर पनि त्यसै घरै थिइन्। तिनी बूढी सासुको हेरचार र श्रीमान्को टहल गर्थिन्।
यता दार्जीलिङमा गोर्खाल्याण्डको आन्दोलन जोरसँग भइरहेको थियो। बङ्गालमा कम्युनिष्टको सरकार र त्यसका पक्षधरहरू आन्दोलन दबाउन भगीरथ प्रयन्त गरिरहेका थिए। प्रतिमाले आन्दोलन समाप्तिपछि नै आफ्नो जीवनोपार्जन सोचेकी थिइन्। तर साहित्यमा निक्कै रूचि राखेकी प्रतिमा उपन्यास प्रकार कोविद्को नोयो उपन्यास लिएर बसिन्। अनयासै आलोक र प्रतिमाको पाण्डुलिपिभित्रको एउटा कवितामा आँखा पर्यो।
कविता यस्तो थियो-
शिर्षक - त्यो आकाश।
आकाश खस्छ भनेर पोथी कङ्कला शब्द बोली
तर दिन भने छ्याङ थियो
भालेको खुट्टाको बाँधेको पीर एकातिर
अर्कोतिर आकाश खस्ने पीर।
हुन पनि एकाएक मकैको थाङ्ग्राबाट
घोगा र दानाहरू बरबर्ती झरे
पोथी अत्तालिरही
भाले भोक्कै थियो
मुसो झुत्ता काँटिरहन्थ्यो
सर्प मुसो दुकिरहन्थ्यो
आकाश चुपचाप थियो।
आलोक र प्रतिमाले हेराहेर गरे। दुवै अपूर्ण जीवन कथा, कथा नटुङ्गिदै यसै रह्यो जिज्ञासाको कथा।
English Translation
Prabhakaar had a bad headache and was in considerable discomfort. But a person of social conscience cannot feel at ease without giving some verbal, physical or financial help even while in personal pain. There is no personal gain from it, but there are plenty of counter-questions.
I knocked at the door and called — "Sir! Is anyone there?"
In response — "Yes! Who is it?"
I said — "It's me, Kaka!"
Hearing my voice, he came saying — "Ah — one moment, wait. I'm coming."
He opened the door and looked — "Oh, it's you! Look, I returned from a wedding late yesterday. That's it — there was quite a gathering with friends at the wedding. Ah — one must enjoy oneself too, I thought, so I phoned home and sat at ease. Eight or ten of us were together. Sitting there at the table, we ate and drank a bit. Writing invitations all day and then settling the accounts. One thing and another — it was about twelve-thirty. With two nights of little sleep and a bit of light celebration, it must be that my pressure went high — and now the headache."
Before finishing his account of his troubles, he asked another question — "And what brings you?"
Only then did I put forward my purpose — "Nothing, Kaka! This time I too have the idea of bringing out a poetry collection."
He asked outright — "And where is the manuscript?"
I pulled the manuscript out of my bag and handed it over, saying — "Here it is. Take a look." He flipped through it quickly and stopped at one poem, saying — "Ah, this poem is very fine —
After the moon had set / the fireflies fell asleep / After day came / the eyes fell asleep / But the mind did not sleep at all...
Well, well — I'll read it properly and write something."
He then looked at me and said — "At a time when all the half-aged, reckless young people like you are getting tattoos on their bodies, dyeing their hair bright red and yellow, and going around reeking of cannabis — what has come over you? The idea is a good one. Having an interest in literature means getting good company. It means holding on to ideals. It means keeping company with books. Now tell me — who inspired you in this?"
Taking his advice and counsel with reverence, I answered his question — "From my mother."
He looked up at me and said — "Is your mother a literary person?"
I shook my head — "No."
"Then how?"
To fully satisfy his curiosity, I said — "My mother is an educated housewife and she has an interest in literature; she brings various literary books from the library and reads them..."
Before my answer was complete, he added — "Oh! What a fine and ideal thought. Your mother, though of ordinary schooling, has elevated thinking. All women seem educated to me. Having the knowledge of letters alone is not education. Mothers are always responsible toward their children. Which mother would ever wish her child to be good-for-nothing."
He continued — "Listen, Alok — I too received my inspiration from my mother. My father, when I was very small, went abroad to earn some money — it seems — but no!" He said this, letting drops fall from the corners of both eyes.
"Look there, Alok! That photograph is of my father. After that, I remained with my mother. Even now my aged mother — she is resting in that back room. My benefactor! My god! She is the divine image."
With great curiosity I went to meet the old mother and touched her feet. She placed a hand on my head and gave her blessing — "Long may you live and thrive." Then Kaka said — "How remarkable — your name and mine both happen to match today? I was astonished. My name too was not given by any pandit — they called me Alok. But later when I was grown and was thinking of joining the army, my mother had a pandit called home to check the auspicious time. When I was told my exact date of birth, the letter 'A' was fixed and so Alok was arrived at. Now tell me, Alok! How did my mother come to give me this name? This name that means light — yours and mine together — I find it even more delightful. Alright, Alok! Now sit at ease. I'll look through your collection and I'll certainly write a few words from what I know and understand. And listen, Alok! Literature is an ocean of water. No matter how much you draw, it is never exhausted. But readers are scarce. Our people don't read literature. To trample on language, literature and culture means the downfall — or the erasure — of our people. Still — let us keep writing, shall we. And not only that, Alok — I'll also take on the responsibility of being publisher."
Then I came home thrilled and, clutching my mother, said — "Mother! Kaka has agreed to be the publisher too."
Tears of joy fell one after another from my mother's eyes in just the same way.
Alok sat on the sofa that evening to read through the manuscript. His wife Pratima had also finished cleaning the kitchen and come to sit beside him. Pratima had done her LLB degree and yet had stayed home. She looked after the aged mother-in-law and attended to her husband.
Meanwhile in Darjeeling, the Gorkhaland movement was in full force. In Bengal, the communist government and its supporters were making great efforts to suppress the movement. Pratima had thought of finding her own livelihood only after the movement ended. But Pratima, who had a great interest in literature, sat down with a novel by the writer Kovid. By chance, Alok and Pratima's eyes both fell on one poem in the manuscript.
The poem was —
Title: That Sky.
Afraid the sky might fall, the hen spoke a hollow word / But the day was bright and open / The suffering of the rooster's tied foot on one side / On the other, the suffering of the sky about to fall. // Just then, without warning, from the corn cob / The husks and grains fell scattering all at once // The hen was startled / The rooster was hungry / The mouse was gnawing at husks / The snake was stalking the mouse / The sky was silent.
Alok and Pratima looked at each other. Both incomplete life-stories — the story remaining unfinished — the curious tale stayed as it was.
हिन्दी अनुवाद
प्रभाकर सिरदर्द से काफ़ी परेशान थे। पर सामाजिक सोच वाले व्यक्ति अपने दर्द में भी बिना कुछ शाब्दिक, शारीरिक या आर्थिक मदद किए चैन नहीं पाते। उससे कोई व्यक्तिगत लाभ नहीं — पर पलट सवाल बहुत होते हैं।
मैंने दरवाज़ा खटखटाया और पुकारा — "सर! कोई हैं?"
जवाब में — "हाँ! कौन है?"
मैंने कहा — "मैं हूँ काका!"
मेरी आवाज़ सुनकर वो आते हुए बोले — "अरे — एक पल रुको। आया।"
उन्होंने दरवाज़ा खोलकर देखा — "अरे तुम! देखो, कल शादी से देर से लौटा। यही हुआ — दोस्तों के साथ शादी में ख़ूब जमावड़ा हो गया। अरे, थोड़ा आनंद तो लेना चाहिए — सोचकर घर फ़ोन किया और चैन से बैठ गया। आठ-दस भाई थे। मेज पर बैठने के बाद थोड़ा-बहुत खाया-पिया। दिनभर निमंत्रण लिखे, उनका हिसाब निपटाया। इधर-उधर साढ़े बारह हो गए। दो रात थोड़ी-थोड़ी नींद और हल्की-सी मस्ती में प्रेशर हाई हो गया होगा — सिरदर्द हो रहा है।"
अपनी तकलीफ़ पूरी बताने से पहले ही एक और सवाल पूछ लिया — "और किस काम से आए?"
तब जाकर मैंने अपनी बात रखी — "नहीं काका! इस बार मुझे भी कविता-संग्रह निकालने का विचार आया है।"
उन्होंने सीधे पूछ लिया — "तो पांडुलिपि कहाँ है?"
मैंने थैले से पांडुलिपि निकालकर देते हुए कहा — "यह रहीं। देखिए।" उन्होंने तेज़ी से पलटाया और एक कविता पर नज़र टिकाते हुए बोले — "हाँ, यह कविता बहुत अच्छी लगी —
चाँद ढलने के बाद / जुगनू सो गए / दिन आने के बाद / आँखें सो गईं / पर मन बिलकुल नहीं सोया...
ठीक है, ठीक है — मैं धीरे से पढ़ूँगा और कुछ लिख दूँगा।"
फिर उन्होंने मेरी ओर देखकर कहा — "सब तुम जैसे अधेड़-उम्र के आवारा लड़के बदन पर टैटू खुदवाकर, बाल लाल-पीले करके, गाँजे की गंध उड़ाते घूम रहे हैं — और तुम्हें यह कौन-सा भूत चढ़ा? बात अच्छी है। साहित्य में रुचि रखना अच्छी संगत पाना है। आदर्श को बनाए रखना है। किताबों से याराना रखना है। तो बताओ — तुम्हें यह प्रेरणा किसने दी?"
उनकी सलाह और राय को शिरोधार्य करते हुए मैंने उनके सवाल का जवाब दिया — "माँ से।"
उन्होंने ऊपर देखकर कहा — "क्या तुम्हारी माँ साहित्यिक हैं?"
मैंने सिर हिलाते हुए — "नहीं" कहा।
"तो फिर कैसे?"
उनकी जिज्ञासा पूरी करने के लिए मैंने कहा — "मेरी माँ एक पढ़ी-लिखी गृहिणी हैं और साहित्य में रुचि रखती हैं; पुस्तकालय से विभिन्न साहित्यकारों की किताबें लाकर पढ़ती हैं..."
मेरा जवाब पूरा होने से पहले ही उन्होंने जोड़ा — "अरे! कितना उत्तम और आदर्श विचार है। तुम्हारी माँ की साधारण शिक्षा, पर उच्च विचार। मुझे तो सभी महिलाएँ शिक्षित लगती हैं। केवल अक्षर-ज्ञान ही शिक्षा नहीं है। माँएँ ही अपने बच्चों के प्रति जिम्मेदार होती हैं। कौन-सी माँ होगी जो चाहे कि मेरा बच्चा बेकार हो।"
वो आगे बोलते रहे — "देखो आलोक — मुझे भी माँ से ही प्रेरणा मिली है। मेरे पिताजी जब मैं छोटा था तो कुछ धन कमाने की अभिलाषा से विदेश गए थे — पर नहीं!" उन्होंने आँखों के दोनों कोनों से बूँदें टपकाते हुए कहा।
"देखो वहाँ आलोक! वही मेरे पिताजी की तस्वीर है। उसके बाद मैं माँ के साथ ही रहा। अभी भी मेरी बूढ़ी माँ उस पिछले कमरे में आराम कर रही हैं। मेरी विधाता! मेरे ईश्वर! वो ही दिव्य मूर्ति हैं।"
बड़ी उत्सुकता से मैं वृद्धा माँ से मिलने गया और उनके चरण छुए। उन्होंने सिर पर हाथ रखकर आशीर्वाद दिया — "जीते रहो, फलते-फूलते रहो।" फिर काका बोले — "आज कैसा संयोग — तुम्हारा और मेरा नाम मिल गया? मैं चकित हो गया। मेरा नाम भी किसी पंडित ने नहीं रखा — आलोक कहते थे। पर बाद में जब मैं बड़ा हुआ और फ़ौज जाने की तैयारी में था तो माँ ने साइत देखने के लिए पंडितजी को घर बुलाया था। जन्म-तिथि बताने पर 'आ' अक्षर से आलोक ही बना। अब बताओ, आलोक! माँ ने कैसे यह नाम दिया? यह प्रकाश देने वाला नाम — तुम्हारा-मेरा — मुझे और भी अच्छा लगा। ठीक है, आलोक! अब तुम चैन से बैठो। मैं तुम्हारा संग्रह देखकर जो जानता-बूझता हूँ, कुछ शब्द ज़रूर लिखूँगा। और सुनो, आलोक! साहित्य एक समुद्र का पानी है। जितना खींचो, कभी ख़त्म नहीं होता। पर पाठकों का अभाव है। हमारे लोग साहित्य नहीं पढ़ते। भाषा, साहित्य और संस्कार को कुचलना — यह हमारी जाति का पतन है या मिटना। फिर भी हम कुछ लिखते रहें। और बस इतना ही नहीं, आलोक — प्रकाशक की ज़िम्मेदारी भी मैं ही ले लूँगा।"
उसके बाद मैं अभिभूत होते हुए घर आया और माँ को कसकर पकड़ते हुए बोला — "माँ! प्रकाशक की ज़िम्मेदारी भी काका ने ले ली।"
माँ की आँखों से उसी तरह खुशी के आँसू टप-टप चुहे।
आलोक शाम को सोफ़े पर बैठकर पांडुलिपि पढ़ने लगे। उनकी पत्नी प्रतिमा भी रसोई साफ़ करके बग़ल में आकर बैठ गईं। प्रतिमा ने LLB कर रखा था और फिर भी घर पर ही थीं। वो बूढ़ी सास की देखभाल और पति की सेवा करती थीं।
उधर दार्जीलिंग में गोर्खालैंड का आंदोलन ज़ोरों पर था। बंगाल में कम्युनिस्ट सरकार और उसके समर्थक आंदोलन दबाने के भागीरथ प्रयास में लगे थे। प्रतिमा ने सोचा था कि आंदोलन समाप्त होने के बाद ही अपनी जीविका के बारे में सोचूँगी। पर साहित्य में गहरी रुचि रखने वाली प्रतिमा लेखक कोविद का एक नया उपन्यास लेकर बैठ गईं। अनायास आलोक और प्रतिमा दोनों की नज़र पांडुलिपि की एक कविता पर पड़ी।
कविता यह थी —
शीर्षक — वो आकाश।
आकाश गिरेगा कहकर मुर्गी ने खोखले शब्द बोले / पर दिन तो छाया हुआ था / मुर्गे के बँधे पैर की पीड़ा एक तरफ़ / दूसरी तरफ़ आकाश गिरने की पीड़ा। // तभी अचानक मक्के के सोंटे से / भुट्टे और दाने बिखर-बिखर झड़ पड़े // मुर्गी घबराई / मुर्गा भूखा था / चूहा भुसका कुतर रहा था / साँप चूहे को दबोच रहा था / आकाश चुप था।
आलोक और प्रतिमा ने एक-दूसरे को देखा। दोनों अधूरी जीवन-कथाएँ — कहानी बिना अंजाम के यहीं रह गई — जिज्ञासा की कहानी जस की तस।
कथा १५
ऊ मरे पनि
ऊ विछिट्ट राम्री थिई। दुईवटै गालामा अलिअलि खोपिल्टा थिए अथवा डिम्पल। पातली, साँवली वर्णकी, हँसिलो अनुहार। घुड्गुरिएको कपाल। केही उँचा कठिन पयोधर, पुष्ट शरीर।
यी हेर्ने आँखा पनि ऊसँग नठोकिई छुट्टिन नमान्ने। स्वरको प्रतिध्वनि उसकै कण्ठबाट उछिट्टिएर ओठको कम्पनमार्फत् कानसम्म आइपुग्दा निक्कै वेगवान गुडिरहेको कुनै वस्तु पनि शायद टक्क अडिन्थ्यो।
दृष्टि हटाउनै नमिल्ने कति राम्री! मुस्कान नै जूनजस्ती। भरखर फक्रिएको गुलाबको पत्रदल। बेमौसममा पनि बसन्तमा जस्तै खडेरीमा पनि वर्षामा जस्तै। सधैं चैतको मधुमासमा फुलेका सुनाखरी या लाली गुराँस, खै के भनौँ! त्यो तरूणी जोबनसँग सो झण्डै उजाडजस्तो देखिने कञ्चटतिर सेता देखिन थालेका राँहरू र आँखाका कुना कुनामा चाउरिन लागेको आफ्नो रूप।
मनको बाकसबाट यति धेरै प्रेमका सौगातहरू घोप्टाएर छ्याप्पै छोपिदिऊँ कि लाग्छ आफूलाई।
मुस्किलले आँखा माडेर उकालो लाग्यो मन। भरेसम्म मुटु धकधकाइरह्यो। आँखा सलबलाए, खुट्टाहरू सकसकाए। को होली ऊ? जिज्ञासा रह्यो।
बल्लतल्ल मनलाई साम्य बनाएर जिज्ञासाको उत्तर खोज्न आतुर हुँदै गर्दा ललिता चियाको बुट्टासँगै ठोकिन आई। सोधौँ लागेका शब्दहरू किलकिलेभित्रै अड्किए। खै कसलाई सोधौँ? त्यो अघिको बिम्ब हो या प्रतिबिम्ब, एउटा मानव आलोक। टिलिक्क टल्किने शीतभित्र छरपष्ट भएको सूर्यजस्तो उसको सुन्दर आकृति ।
कसरी उतारौ उसको चित्र? मनकै खाडलबाट उठाएर एक डालो माटो मूर्ती पो बनाऊँ कि! नाउँ के राखौँ सुन्दरीको काल्पनिक? अब ऊ कहिल्यै नछुट्टिने भई मुटुको अलिन्दबाट। छातीभित्रै धड्कनमा निःसन्देह हल्लिइरहने भई शायद।
सम्झनाको चियाले ओँठ रसाउँदै उसैको ढल्किँदो जोबन हाँगाहाँगा रात्तै फुलेको चैते फलेदोसँग एकक्षण सुस्तायो यो मन।
मन अहिले यहीँ छ। सम्झनाका अक्षरअक्षरको संयोग गर्दै। फेरि उड्यो हृदयको पिञ्जडाबाट। बतासियो अघिकै प्रत्युत्तर खोज्न चियाबारीको गल्छेडीतिर। साँध लाग्न नमान्ने रहेछ मनका रहरहरू। कसैले भन्यो "कृष्णा" अरे उसको नाउँ। म त रेवती भनौँ भन्दै थिएँ।
तर ऊ भने ईन्द्रेणीजस्तै स्वात्त हराई। जसरी हराउँछ पुर्नेमा बादलभित्र जून।
"परीजस्तै छे, सानो जातकी भई र पो त ! नत्र..."- कसैले बोलेको शब्द कानको पर्दाभित्र स्वात्त पस्यो । अझ उठ्यो जिज्ञासाको पहाड। अहो सुन्दरतामा पनि जात हुन्छ र? के तिनको सुन्दरतामा ईश्वर रमाउँदैन र? तिनले चढाएको प्रसाद ईश्वरले ग्रहण गर्दैन र?
यहाँ मान्छेहरू मान्छेलाई नै उल्लु बनाउँछन्। सुन्दरता उसको तपस्या हो। आराधना हो। कलम प्रत्युत्तरको पर्खाइमा समय खर्चिरहेथ्यो। हो त्यही बाटोबाट आइन ललिता।
उत्सुकताको निःस्वास लामो तानेर प्रश्न- "ए सुन्यौ ? त्यो राम्री केटी को हो?"
प्रश्न सुनेर भनी ललिताले, "उसको नाम रश्मी हो। कक्षा नौमा पढ्छे। साह्रै मिलनसार छे। कति झुकिन्छन् ऊसित। चरित्र पनि राम्रो छ। दुई दिदी बहिनी र एउटी आमा बस्छन् परिवारमा। मिठो बोल्छे। सफा बस्छे। हाम्रो प्रणेशसँगै पढ्छे। परीक्षामा सधैं प्रथम हुन्छे"
प्रत्युत्तरमा घारबाट मौरी बाहिर निस्केजस्तो ऊप्रतिको व्यवहारिक जानकारी कानभित्र पस्यो।
समय झण्डै साता दिन बितेछ। फोनमा घण्टी बज्यो। उठाउन खोज्दा खोज्दै काटियो।
आज मलाई ऊमाथि लादिएको जात, समाजको अराजकता, उसले जिउन पाउनुपर्ने निसङ्कोच जीवन शैली र उसलाई होच्याउने शिक्षित-अशिक्षित मिश्रणयुक्त गाउँ, धर्महरूको तगारो विषयलाई पारेको नयाँ पृष्ठभूमि चाहिएको छ।
फेरि भेट्ने इच्छाहरूलाई मुटुमा पालिराखेर म मेरै संसारमा उडें। अन्ततः केही दिन नबित्दै दुरभाषको घण्टी बज्यो। उठाएँ।
"हल्लो!"- एक परिचित आवाज धारावाहिक आइरहे। म दङ्ग परेँ। विश्वास लागेन। फेरि दोहोराएँ। उसको हठात् निधन भएछ।
त्यो कस्तो दैव हैं? जुन सृजना थियो त्यसले फक्रिनु थियो। किन टुसाउन दियो? यदी निमोठ्नु नै थियो भने। किन जातजातको आँगनमा अजात भनेर परिचय दियो? किन खोस्यो उसले त्यो रूप? किन झारिदियो हुरीले उसको सुन्दर र सुगन्धमय सांसारिक जीवन?
अहिले पनि जिवित छ यो मनको मन्दिरभित्र त्यो तस्बिर। कहिलेकाहीँ अघिल्तिर उभिदिन्छे र म नानीभित्रको पर्दाबाट हेरिदिन्छु।
आऊ पूर्णजन्म लिएर। सुसेल्दै मीठा गीतहरू। यहाँ माघ-फागुनका द्वयमासिक शिशिर रमाउन लेकबाट ब्याँसी झरेका रानी चरी भएर। स्वेच्छिक रङ्गमा उड म हेरिदिन्छु त्यही तिम्रो मानव रूप।
त्यहाँ जात छैन न छ छुवाछुत
प्रणय फूलोस् तिम्रो मेरो
नफुलोस् तर काँडाहरूमा गुलाब।
English Translation
She was strikingly beautiful. Both cheeks had small dimples. Slim, dark-complexioned, a smiling face. Curly hair. A firm and full bosom, a robust body.
These eyes wouldn't let her go without taking her in fully. The echo of her voice, springing from her own throat and traveling through the trembling of her lips to the ears — even something moving at great speed would perhaps stop still for a moment.
One cannot look away — how beautiful! Her smile like the moon. Like the petals of a freshly bloomed rose. Unseasonably, it seemed like spring; even in drought, like rain. Always like sunakhari or rhododendron in full bloom in the sweet spring of Chait — what can one say! That young bloom, and beside it, one's own appearance with whitening strands at the temples and wrinkles beginning to form in the corners of the eyes.
From the box of the heart I want to pour out so many gifts of love and cover her completely.
With difficulty, closing my eyes, the mind went uphill. The heart pounded as much as it could. The eyes wandered, the feet trembled. Who might she be? The curiosity remained.
Just about composing the mind and burning with eagerness to find the answer to the curiosity, Lalita came colliding in among the tea bushes. The words that had wanted to be asked got stuck inside the throat. Whom to ask? Was that image ahead, or a reflection — a beam of human light. Like sunlight scattered through tingling cold, her beautiful form.
How to draw her portrait? Lifting from the very pit of the mind — shall I make a statue of clay! What name to give this imaginary beauty? Now she'll never part from the chamber of my heart. She'll surely swing forever within the beats inside the chest.
The tea of memory, moistening the lips, the mind rested one moment with her leaning youth — blooming branch by branch, red as the tamarind tree in spring.
The mind is here now. Joining letter by letter of memory. It flew again from the cage of the heart. Carried off by the wind to seek the answer from before, toward the lane of the tea garden. The desires of the heart, it turns out, refuse to be bounded. Someone said — "Krishna" — that is her name. I was about to say Revati.
But she disappeared like a rainbow — swiftly vanishing. As the moon disappears into clouds on a full moon night.
"She's like a fairy but of low birth — what else!" — someone's words slipped inside the membrane of the ear. The mountain of curiosity rose higher still. Oh — is there caste even in beauty? Does God not rejoice in their beauty? Does God not accept the offering they present?
Here, people make fools of other people. Her beauty is her austerity. Her devotion. The pen was spending time waiting for an answer. Yes, Lalita came from that very path.
Exhaling a long breath of eagerness, the question — "Hey, did you hear? Who is that beautiful girl?"
Hearing the question, Lalita said — "Her name is Rashmi. She's in class nine. She's very friendly. How many people are drawn to her. Her character is also good. Two sisters and a mother are in the family. She speaks sweetly. She lives neatly. She studies with our Pranesh. She's always first in exams."
In reply, practical knowledge about her entered the ears like bees emerging from a hive.
Time — nearly a week passed. The phone rang. As I reached for it, it cut off.
Today I need a new backdrop — for the caste imposed on her, the anarchy of society, the life-style free of hesitation that she deserved to live, and the mixed educated-uneducated village that belittled her, along with the barricade of religions.
Keeping the desires to meet again alive in the heart, I flew into my own world. At last, a few days not yet passed, the telephone rang again. I picked up.
"Hello!" — a familiar voice came in a series. I was stunned. It couldn't be believed. I asked again. She had suddenly passed away.
What a fate! That creation that existed — it should have bloomed. Why let it sprout, if it was to be crushed. Why in the courtyard of caste did it introduce itself as casteless? Why did someone snatch that form? Why did the storm blow away her beautiful and fragrant worldly life?
Even now she lives inside this temple of the heart. Sometimes she stands before me and I look through the curtain within my eyes.
Come, take full birth again. Singing sweet songs in a whisper. Here, in the two winter months of Magh-Phagun, come down from the ridge to the hillside as a queen-bird come to rejoice. Fly in whatever colour you choose — I will watch that human form of yours.
There is no caste there, nor untouchability / Let love bloom between you and me / But not the rose that blooms on thorns.
हिन्दी अनुवाद
वो बिलकुल ख़ूबसूरत थी। दोनों गालों पर हल्के-हल्के गड्ढे थे — यानी डिंपल। पतली, साँवले रंग की, हँसमुख चेहरा। घुँघराले बाल। कुछ ऊँचे कठोर उरोज, भरा-पूरा शरीर।
देखने वाली आँखें भी उससे टकराए बिना छूटना नहीं चाहती थीं। उसके गले से निकलती आवाज़ की प्रतिध्वनि होठों के कंपन से होती हुई कानों तक पहुँचती तो शायद बड़ी तेज़ी से दौड़ती कोई चीज़ भी एकाएक रुक जाती।
नज़र हटाना मुश्किल — कितनी सुंदर! मुस्कान चाँद-सी। अभी-अभी खिली गुलाब की पंखुड़ी। बेमौसम में भी जैसे बसंत हो, सूखे में भी जैसे बारिश हो। हमेशा चैत के मधुमास में खिली सुनाखरी या लालीगुराँस जैसी — क्या कहें! वो जवान यौवन, और उसके सामने अपना रूप — कनपटी पर सफ़ेद होते बाल और आँखों के कोनों में झुर्रियाँ।
मन के बक्से से इतने सारे प्यार के तोहफ़े उड़ेलकर उसे ढाँप दूँ — ऐसा लगता है।
मुश्किल से आँखें मूँदकर मन ऊपर की चढ़ाई पर चला। जितना हो सका दिल धड़कता रहा। आँखें बेचैन, पाँव काँपते रहे। वो कौन होगी? जिज्ञासा बनी रही।
किसी तरह मन को शांत करके जिज्ञासा का जवाब ढूँढ़ने की बेताबी में ललिता चाय की झाड़ियों के बीच से टकराकर आई। पूछने को थे वो शब्द गले के भीतर ही अटक गए। किसे पूछूँ? वो आगे की छवि है या प्रतिछवि — एक मानव आलोक। चुभती ठंड में बिखरी धूप जैसी उसकी सुंदर आकृति।
उसका चित्र कैसे उतारूँ? मन की गहराई से उठाकर एक थैला मिट्टी लेकर मूर्ति ही बना लूँ! काल्पनिक सुंदरी को क्या नाम दूँ? अब वो मेरे दिल के आलिंद से कभी अलग नहीं होगी। शायद सीने के भीतर धड़कनों में हिलती रहेगी।
यादों की चाय होठों को तर करती, उसी के ढलते यौवन के साथ — चैती फलेदो जैसी शाखा-शाखा लाल खिली — एक पल के लिए यह मन ठहर गया।
मन अभी यहाँ है। यादों के अक्षर-अक्षर जोड़ते हुए। फिर उड़ा दिल के पिंजरे से। पहले का जवाब ढूँढ़ने चायबारी की गली की तरफ़ हवा में उड़ा। मन की तमन्नाएँ, निकला — सीमा नहीं मानतीं। किसी ने कहा "कृष्णा" — यह है उसका नाम। मैं तो रेवती कहने वाला था।
पर वो इंद्रधनुष की तरह एकाएक ग़ायब हो गई। जैसे पूर्णिमा की रात चाँद बादलों में छुप जाता है।
"परी जैसी है, पर छोटी जात की है — नहीं तो..." — किसी के बोले शब्द कान की झिल्ली के भीतर घुस गए। जिज्ञासा का पहाड़ और ऊँचा उठा। अरे — सुंदरता में भी जाति होती है? क्या भगवान उनकी सुंदरता में नहीं रमते? क्या भगवान उनका चढ़ाया प्रसाद स्वीकार नहीं करते?
यहाँ लोग लोगों को ही मूर्ख बनाते हैं। उसकी सुंदरता उसकी तपस्या है। आराधना है। क़लम जवाब की प्रतीक्षा में वक़्त गुज़ार रही थी। हाँ, उसी रास्ते से आई ललिता।
उत्सुकता की लंबी साँस खींचकर सवाल — "अरे, सुना? वो सुंदर लड़की कौन है?"
सवाल सुनकर ललिता ने कहा — "उसका नाम रश्मी है। नौवीं कक्षा में पढ़ती है। बहुत मिलनसार है। कितने उससे जुड़ते हैं। चरित्र भी अच्छा है। दो बड़ी-छोटी बहनें और एक माँ परिवार में हैं। मीठा बोलती है। सफ़ाई से रहती है। हमारे प्रणेश के साथ पढ़ती है। परीक्षा में हमेशा प्रथम आती है।"
जवाब में छत्ते से मौरी निकलने जैसे उसके बारे में व्यावहारिक जानकारी कानों में घुसी।
समय — क़रीब एक हफ़्ता बीत गया। फ़ोन की घंटी बजी। उठाने की कोशिश में कट गई।
आज मुझे उस पर थोपी गई जाति, समाज की अराजकता, उसे जिस बेझिझक जीवन-शैली में जीना चाहिए था, और उसे नीचा दिखाने वाले पढ़े-अनपढ़े मिले-जुले गाँव और धर्मों की बाधाओं के विषय पर एक नई पृष्ठभूमि चाहिए।
फिर मिलने की इच्छाओं को दिल में पालते हुए मैं अपनी दुनिया में उड़ा। अंततः कुछ दिन न बीतते ही टेलीफ़ोन की घंटी बजी। उठाया।
"हल्लो!" — एक परिचित आवाज़ लगातार आती रही। मैं दंग रह गया। विश्वास नहीं हुआ। फिर पूछा। उसका अचानक निधन हो गया था।
वो कैसी नियति! जो सृजन था — उसे खिलना चाहिए था। क्यों अंकुरित होने दिया, अगर मसलना ही था। क्यों जात-पात के आँगन में अजात कहकर परिचय दिया? क्यों छीन लिया उसने वो रूप? क्यों तूफ़ान ने उड़ा दिया उसका सुंदर और सुगंधमय सांसारिक जीवन?
अभी भी जीवित है इस मन के मंदिर में वो तस्वीर। कभी-कभी सामने आकर खड़ी हो जाती है और मैं आँखों की पर्दे से झाँक लेता हूँ।
आओ, पूर्ण जन्म लेकर। मीठे गीत फुसफुसाते हुए। यहाँ माघ-फागुन की दो शिशिर-महीनों में लेक से ब्याँसी उतरी रानी चिड़िया बनकर। अपनी मनचाही रंग में उड़ो — मैं देखता रहूँगा वो तुम्हारा मानवी रूप।
वहाँ जाति नहीं, छुआछूत नहीं / खिले प्यार तुम्हारा-मेरा / पर न खिले काँटों पर गुलाब।
कथा १६
एउटा पुरानो डायरी
घरका सबै भित्ताहरूबाट कमेरो उप्किसकेको थियो। मझेरीमा लिपेको गोबर पनि उप्किएर खल्डाखाल्डा थियो। बार्दलीहरू पानीको बाछिटाले लागेर बेरमाइला देखिन्थे। आँगनको लेउ चर्को घामले छियाछिया देखिन्थ्यो। तै पनि त्यो जिर्ण घरमा कोही बस्थे भन्ने सङ्केत बेलुकाको छुस्स धुवाँ र पिलपिल बल्ने टुकी बत्तीले प्रमाण लाउथ्यो। हिजो सम्पन्न देखिने त्यो तीनतले घर आहा ! बाहाँभरि पच्चीस/तीस मुरी मकैको झुत्ता देखिन्थ्यो। उता थाङ्ग्रामा तीन वर्षजति पुग्ने मकै हुन्थ्यो भने भकारीमा धान र कोदो गरेर प्रायः त्यो गाउँभरि डेढा र पच्चीसा गरेर अन्न दिन्थे र उठाउँथे पनि।
मण्डल बा भनेर चिनिने रनधोजलाई आज कसैले पर्वाह गर्दैन। गाउँका सबै किसानहरू विदेशतिरै रोजगार गरेर घर फर्किन्थे। अष्ट्रेलिया, बोर्नियो, दुवई, मलेसिया, हङकङ आदि इत्यादि मुलुकतिर रोजगार गरेर अमेरिकन डलर भित्र्याएका गाउँलेहरू अब मण्डल बालाई भेट्न किन पो आउँथे र!
प्रायः उनकै सेकतापमा हुर्केका ती गाउँले ठिटा-ठिटीहरू अब आफ्नो पहुँच पाखुरामा चढेपछि हिजोको देवता आज भूत देख्न थाले।
मण्डलका दुई छोरा र छोरी पनि विदेशिएका थिए। गुँडमा चल्ला नहुर्किउञ्जेल भोकै बसेर चारो खुवाउँछ माऊ। त्यसपछि त पखेटा लागेर आफै उडेका बचेराहरू किन पो त्यो पुरानो गुँड फर्किन्थ्यो र!
रमेश र प्रहर दाजुभाइ । रमेशको टुङ्गो छैन। न कसैसँग उसको सम्पर्क छ न त ती वृद्ध मातापिताको याद नै छ। सन्तान प्राप्तिको अभिलाषादेखि ओतप्रोत बाबुआमा अब जीवनको अन्तिम निस्वासमा तिनै सन्तानको आगमनको प्रतिक्षामा उदय र अस्त हुन्थ्यो। गाँस नरूचेका कति भोकहरू यातना भएर त्यही घरको चार कुराभित्र सर्वस्व सम्झिएर पुराना मैला थाना परेका सिरक ढसनामा अलिकति हिजोको आर्जनको सञ्चयकोषको रहल खाएर मृत्यु कुर्नबाहेक अरू के नै थियो।
लगभग दुवै दाम्पतिले अस्सीको दशक नाघेको त्यो चिसो हिउँदोले वैशाखको नयाँ पलुवा फेर्लाजस्तो देखिन्नथ्यो।
तर प्रहर भने विदेशमा कैदी जीवन विताए तापनि हृदयमा ती वृद्ध मातापिताको नरकङ्कालसम्म भेट्न सक्छु कि भन्ने भावनाले जेलर साहबलाई बिन्ती बिछ्याएर बहिनी रञ्जनालाई फोन गर्थ्यो- "बहिनी रञ्जना तिमी कसैगरी घर फर्क। एकपल्ट ती आमाबाबाको अवस्थाा बुझ। उनीहरू छन् कि छैनन् ? तिमी स्वदेश फर्क। म कैदबाट जब निस्किन्छु अनि त दुई तीन महिनाजति काम गरेर खर्च भएपछि घर फर्किन्छु। बरू यो बिदेशभन्दा त स्वदेशको तातो घाम नै शितल हुँदोरहेछ। बन्दकी उकासेर आफ्नै पाखा पखेरोमा रमाउँछु। जे उमार्छु त्यसैलाई मेरो भाग्य सम्झिन्छु।”
दुई चार शब्द के बोलेको थियो फेरि प्रहरीहरूले गलहत्याउँदै कैदी गृहमा कोचारे।
आँखाभरि आँसु पारेर प्रहर रून थाल्यो। कैदी मित्रहरू पनि दुःखमा दुःख बाँडेर रून थाले।
समय दौदिँदै गयो। दिनपछि रात। निखिँदै गरेको मुटुको ढुकढुकीसम्म आएर मण्डल बा दैव पुकार्थे। आमै त्यही पुरानो गुनिउको आँचलले आँसु पुछ्दै भन्थिन- "कोती त आउँला नि मर्ने बेलासम्ममा!"
सबै बिदेशिएर गाउँ जङ्गल भयो। बन्य जन्तुहरू आँगन र करेसोबारीसम्म प्रसस्तै आउन थाले। बाघ, चितुवा, स्याल, फ्याउँराहरू दिउँसै बाख्रा, कुकुर, हाँस, कुखुराहरू घिस्याउँथे। निषेध आज्ञाले बन्य जिव मार्न नपाइने। मारे कैद गरिने र कडा जरिमाना तिराइने । अन्धो कानुनले मताधिकार पाएका गणतान्त्रिक नागरिकहरू मौन थिए। प्रायः सोझा गाउँलेहरू 'सबसे भला चुप' भनी सहनु नै वेश सम्झन्थे।
एक दिन हठात् जङ्गलमा आगो लाग्यो। कताकता छरिएर बसेका गाउँलेहरूले आगो निभाउन धेरै प्रयत्न गरे। तर निःष्फल रहे। त्यहाँ कुनै दमकल पुगेन। प्रायः पुरूषहरू गाउँमा नभएर होला गृहिणीहरू चिच्याउनबाहेक के नै गर्थे र ! अब मण्डल बाको घर, कटेरो आगोले भेट्नमात्र केही बाँकी थियो। एउटा अपरिचितजस्तो देखिने आधावैसे पुरूष हस्याङ फस्याङ गर्दै आगो निभाउने प्रयत्नमा तल्लिन थियो। गाउँका केही वृद्ध पुरुष र महिला- "लौ ल नि! ठूलो बिगार भयो। बचाऊ !" भन्दै कराउँथे भने नाबालक र अशक्तहरू धुरुधुरु रुन्थे। तर केही क्षणमा गाउँलेहरूको अथक प्रयासमा आगो केही नियन्त्रित भयो। साम्य भएको आगोबाट धूवाँ आकाशिरह्यो।
बिन्दु निक्कै ठूलो रोदनमा अझ चिच्याउन लागी - "ल्या... बित्यास परेछ।"
सबैले "के भयो?"- भन्दै बिन्दु भएका ठाउँमा आइपुगे। मण्डल बाको छोरो रमेश आगोले जलेर मरेछ। लाएका लुगाहरूसमेत शरीरमा टाँसिएका थिए। बिन्दु अझ डाको छोडेर रून थाली। रमेश उसको प्रेमी थियो। बिदेशबाट घर फर्किएपछि विवाह गर्ने उनीहरूको बाचा थियो। अब कसरी मण्डल बालाई रमेशको यो असामायिक मृत्युको खबर सुनाउने? लास पोस्टमार्टममा लगियो। वृद्ध मातापिताले यतिका दिन सन्तान कुरेर बसेका त्यो क्षण आज पुत्र वियोगको कथा कसरी सुनाउनु र?
गाउँकै सल्लाहमा रमेशको लास दहन गर्ने तरखरमा दागबत्ती दिन ठिक्क हुँदा प्रहर आइपुग्यो। रञ्जना एयरपोर्टबाट सिधै त्यो जीर्ण घरको मझेरीमा बाबाआमालाई अन्तिम एक घुट्की पानी पिलाउन सफल भई। निराश भएर प्रहर जब साँझमा त्यो पुरानो घर र बाबाआमाको दर्शन गर्न आइपुग्यो अनि बा'ले लामो अन्तिम सास फेरे।
रञ्जना र प्रहर हेराहेर गरे। साँझ पस्यो। गाउँमा दुईचार बत्तीहरू धिपधिप गर्न थाले। बाँसघारीतिर जुनकिरी बल्दै निभ्दै थिए। स्याल र फ्याउराहरू कराउन थाले।
कत्रो ठूलो अपशकुन हैं! प्रहर झसङ्ग भयो। आमा सधैंलाई प्राणान्त भइन्।
बिन्दु, प्रहर र रञ्जना छाती पिटीपिटी रून थाले। चिता जल्दै थियो। साहु बन्दकीको भर्पाईमा मियाद बितेको लेखापढीमा हस्ताक्षर गराउन छेउमा ठिङ्ग उभियो।
बिन्दुले शिरबन्दी, चुरा र बुलाकी फुकाली, रञ्जनाले कण्ठ र मङ्गलसूत्र खोली, प्रहरले दश लाख नगद राखेर बन्दकी उकासे।
रात उसै बित्यो। भोलिको उज्यालामा एउटा सन्नाटा छायो। सम्भ्रान्त परिवारको विभ्रान्त जीवनको इहलीला घाम नडुब्दै समाप्त भयो।
बा'को इष्टकोटमा एउटा पुरानो डायरी थियो। त्यहाँ लेखिएको थियो- "मझेरीभित्र एउटा तामाको गाग्रीमा बाह्रतोला सुन र चार हजार चाँदीका सिक्काहरू छन्। त्यसैले हाम्रो किरिया गरिदिनू।"
प्रहर जब अत्तालिएर कैदी गृहमा जुरुक्क उठ्यो। बाबा शब्द निक्कै जोडले सुनियो। प्रहरीहरू जेलखानामा भेला भए।
प्रहर स्याँ स्याँ गर्दै थियो। आदेश भयो- कैदी गृहबाट प्रहरलाई छुटकारा दिइयो।
सबैलाई सलाम गर्दै प्रहर बाहिरियो। अहो! कस्तो बीभत्स सपना!
English Translation
The plaster had long since peeled from every wall. The cow-dung coating on the central floor had also crumbled away, leaving it pitted and uneven. The window frames had been stained by rain-splatter, looking grey and weathered. The moss in the courtyard had cracked and dried under the harsh sun. Yet a thin wisp of evening smoke and the faint flicker of a kerosene lamp were proof that someone still lived in that dilapidated house. What a house it had once been — a proud three-storied structure! Even now one could see twenty-five or thirty bundles of maize hanging in rows along the eaves. The granary would hold enough maize for three years, and the rice bins and millet between them served the whole village — lending grain on interest and collecting what was owed.
Randhoj, known to everyone as Mandal Ba, could not interest anyone today. The village farmers had all gone abroad for work — Australia, Borneo, Dubai, Malaysia, Hong Kong — and were bringing back American dollars. Why would such people bother to visit Mandal Ba?
The very lads and lasses who had once grown up under his shelter had, now that they had climbed to their own heights, begun to see yesterday's god as today's ghost.
Mandal's two sons and his daughter had also gone away. A mother sits hungry until her chicks grow, feeding them — after that, once they have wings and fly from the old nest, why would they ever come back?
Ramesh and Prahar were brothers. Of Ramesh there was no trace — no contact with anyone, no thought of those aging parents. The father and mother who had once longed deeply for children now lived out their final breaths waiting for those same children to return; rise and set of the sun was the measure of time. Without appetite for food, yet tormented by hunger after hunger, within the four walls of that house, wrapping themselves in whatever they counted as everything — old soiled quilts and mattresses — nibbling at what little remained of the savings of their past days' earnings, there was nothing left to do but wait for death.
The winter that had taken these two well past their eighties showed little sign of yielding to the new green shoots of Baisakh.
But Prahar — even from his prison life abroad — carried in his heart the feeling that he might yet see those aging parents before they became mere skeletons. He would beg the jailer sahib to let him use the phone, and would call his sister Ranjana: "Ranjana sister, somehow come back home. Find out how our mother and father are. Are they still there? Come back to our country. When I get out of prison, I'll work a couple of months to cover expenses and then return home. After all, the warm sun of one's own country is cooler than any foreign land. I'll open up the mortgaged land and roam our own slopes and hillsides. Whatever I grow, I'll count as my fortune."
He had barely spoken those few words when the guards seized him by the collar and shoved him back into the prison cell.
Eyes full of tears, Prahar began to weep. His fellow inmates, sharing in his sorrow, wept with him too.
Time raced on. Day followed night. With a heart wearing thin down to its very beat, Mandal Ba called out to God. The old woman would wipe her tears on the hem of her old gunyu and say — "Surely one of them will come before we die!"
The village had emptied, turned to jungle. Wild animals started coming freely into the courtyard and the kitchen gardens. Tigers, leopards, jackals, civets — in broad daylight they would carry off goats, dogs, geese, chickens. Killing wild animals was forbidden by law; whoever did it was imprisoned and made to pay heavy fines. Under that blind law, citizens of the republic who had the right to vote were silent. Most simple villagers thought it best to stay quiet and bear it — "Better to keep silent."
One day, suddenly, a fire broke out in the forest. Villagers scattered here and there tried hard to put it out, but they failed. No fire truck came. Most of the men were not in the village, so the women could only scream — what more could they do? Mandal Ba's house and storehouse were on the verge of being swallowed by the flames. A middle-aged man who looked unfamiliar was frantically trying to put the fire out. A few elderly men and women from the village called out — "Oh no! A great disaster! Save it!" — while small children and the feeble wept and wept. But in a few moments the fire was somewhat controlled by the villagers' relentless effort. Smoke continued to rise from the subdued flames into the sky.
Bindu let out a great cry and screamed even louder — "Oh no... a terrible thing has happened!"
Everyone came running to where Bindu was. Mandal Ba's son Ramesh had burned to death in the fire. His clothes were fused to his body. Bindu broke into loud sobbing. Ramesh had been her beloved — they had vowed to marry when he returned from abroad. How now to break this news of Ramesh's untimely death to Mandal Ba? The body was taken to post-mortem. How to tell those aged parents — who had waited so many days for their child — this story of a son's loss?
By the counsel of the villagers, as they were preparing to cremate Ramesh's body and someone was about to light the pyre, Prahar arrived. Ranjana had come straight from the airport and managed to give those two elders one last sip of water in the central room of that crumbling house. Prahar had come in the evening, crestfallen, to see the old house and his parents one last time — and then Ba drew his long final breath.
Ranjana and Prahar looked at each other. Evening had fallen. Two or three lamps began to flicker dimly across the village. Fireflies blinked on and off in the bamboo grove. Jackals and civets began to howl.
What a terrible omen! Prahar shuddered. Mother breathed her last, gone forever.
Bindu, Prahar, and Ranjana began to beat their chests and weep. The funeral pyre was burning. The moneylender stood nearby, ready with the mortgage receipt on which the deadline had already passed, waiting to get signatures.
Bindu removed her headband, bangles, and nose ring. Ranjana took off her necklace and mangalsutra. Prahar placed ten lakh rupees in cash and cleared the mortgage.
The night passed just so. In the light of the next morning, a silence descended. The bewildered life of a once-distinguished family ended before the sun had even set.
In Ba's vest, there was an old diary. Written in it was — "Inside the kitchen, in a copper pot, there are twelve tolas of gold and four thousand silver coins. Use those for our last rites."
Then Prahar jerked awake in the prison cell, crying "Baba!" loudly. The guards gathered at the prison cell.
Prahar was gasping. An order came — Prahar was to be released from the prison cell.
Saluting everyone, Prahar walked out. Oh! What a horrifying dream!
हिन्दी अनुवाद
घर की हर दीवार से प्लास्तर उखड़ चुका था। बीच के आँगन में लिपी गोबर की परत भी उखड़कर गड्ढों से भर गई थी। खिड़कियाँ बारिश की बौछार से धुंधली और बेरंग दिखती थीं। आँगन की काई कड़ी धूप में चटक-सी दिखती थी। फिर भी उस जीर्ण-शीर्ण घर में कोई रहता है — यह शाम की हल्की धुआँ और टिमटिमाती मिट्टी के तेल की बत्ती से पता चलता था। कभी इतना संपन्न था वह तीन मंज़िला घर! बाँहों में पच्चीस-तीस बोरी मक्के के गट्ठर लटकते दिखते थे। भण्डार में तीन साल तक चलने वाला मक्का था, और धान व कोदो मिलाकर पूरे गाँव को डेढ़ा-पच्चीसा पर अनाज देते और वसूल भी करते थे।
मंडल बा के नाम से जाने जाने वाले रणधोज की आज कोई परवाह नहीं करता। गाँव के सभी किसान विदेश में काम कर घर लौट रहे थे — ऑस्ट्रेलिया, बोर्नियो, दुबई, मलेशिया, हॉन्गकॉन्ग आदि — अमेरिकी डॉलर कमाकर। ऐसे लोग मंडल बा से मिलने क्यों आते?
जो ठिटे-ठिटियाँ उन्हीं की छाया में पले-बढ़े थे, वे अब अपनी ऊँचाइयों पर पहुँचकर कल के देवता को आज भूत देखने लगे थे।
मंडल के दोनों बेटे और बेटी भी विदेश चले गए थे। जब तक चूजे घोंसले में पलते हैं, माँ खुद भूखी रहकर उन्हें चारा खिलाती है। उसके बाद पंख निकलने पर वे खुद उड़ जाते हैं — फिर वे उस पुराने घोंसले में क्यों लौटते?
रमेश और प्रहर दोनों भाई थे। रमेश का कोई अता-पता नहीं। न किसी से संपर्क, न उन वृद्ध माँ-बाप की याद। संतान पाने की इच्छा से भरे माँ-बाप अब जीवन की आखिरी साँसों में उन्हीं बच्चों के आने की प्रतीक्षा में उगते-डूबते थे। खाने की इच्छा न रहने पर भी भूख की यातना सहते हुए उस घर की चार दीवारों के भीतर पुराने मैले रज़ाई-बिस्तर पर बीते दिनों की कमाई के थोड़े बचे संचय को खाते हुए मृत्यु की प्रतीक्षा के सिवा और क्या था।
अस्सी का दशक पार कर चुके उन दोनों के लिए वह ठंडी सर्दी वैशाख की नई कोंपलें देखने की उम्मीद नहीं दे रही थी।
लेकिन प्रहर — विदेश में कैद जीवन जीते हुए भी — दिल में यह भावना रखता था कि शायद उन वृद्ध माँ-बाप को हड्डियों तक तो देख सकूँगा। जेलर साहब से विनती करके बहन रंजना को फोन करता — "बहन रंजना, किसी तरह घर लौट जाओ। एक बार माँ-बाबा का हाल जानो। वे हैं या नहीं? तुम स्वदेश लौटो। जब मैं कैद से निकलूँगा तो दो-तीन महीने काम करके खर्चा निकालकर घर लौटूँगा। बल्कि यह विदेश से तो अपने देश की गर्म धूप ही ठंडी लगती है। बंधक ज़मीन छुड़ाकर अपने ही ढलान-पहाड़ी पर घूमूँगा। जो उगाऊँगा उसे ही अपना भाग्य मानूँगा।"
बस कुछ ही शब्द बोले थे कि पहरेदारों ने गर्दन पकड़कर कैदखाने में धकेल दिया।
आँखें आँसुओं से भर गईं और प्रहर रोने लगा। साथी कैदी भी दुख में दुख बाँटकर रोने लगे।
समय दौड़ता रहा। रात के बाद दिन। दिल की धड़कन तक आकर मंडल बा ईश्वर को पुकारते। माँ उसी पुरानी गुन्यू के आँचल से आँसू पोंछते हुए कहती — "कोई तो आएगा न, मरने से पहले!"
सब विदेश चले गए और गाँव जंगल बन गया। जंगली जानवर आँगन और बगीचों तक आने लगे। बाघ, चीता, सियार, बिल्लौट — दिन में ही बकरी, कुत्ते, हंस, मुर्गी उठा ले जाते। कानून था — जंगली जानवर मारने पर कैद और भारी जुर्माना। उस अंधे कानून के तले मतदाता गणतांत्रिक नागरिक चुप थे। सीधे-सादे गाँव वाले 'सबसे भला चुप' मानकर सहना ही बेहतर समझते।
एक दिन अचानक जंगल में आग लग गई। इधर-उधर बिखरे गाँव वालों ने बुझाने की बहुत कोशिश की, पर नाकाम रहे। कोई दमकल नहीं पहुँची। ज़्यादातर पुरुष गाँव में नहीं थे, इसलिए गृहिणियाँ चिल्लाने के सिवा क्या कर सकती थीं! मंडल बा का घर और खलिहान आग की चपेट में आने ही वाला था। एक अपरिचित-सा दिखने वाला अधेड़ उम्र का आदमी हाँफते हुए आग बुझाने में लगा था। गाँव के कुछ बुजुर्ग पुरुष और महिलाएँ — "लो! बड़ी मुसीबत हो गई। बचाओ!" कहकर चिल्लाते थे, और बच्चे व कमज़ोर रो रहे थे। लेकिन कुछ ही देर में गाँव वालों के अथक प्रयास से आग कुछ काबू में आई। शांत होती आग से धुआँ आकाश में उठता रहा।
बिंदु ज़ोर से चीखने लगी — "हाय... सर्वनाश हो गया!"
सब "क्या हुआ?" कहते हुए बिंदु की ओर दौड़े। मंडल बा का बेटा रमेश जलकर मर गया था। उसके कपड़े शरीर से चिपक गए थे। बिंदु जोर-जोर से रोने लगी। रमेश उसका प्रेमी था — विदेश से लौटने के बाद शादी का वादा था। अब मंडल बा को रमेश की यह असामयिक मृत्यु कैसे बताएँ? लाश पोस्टमार्टम के लिए ले जाई गई। इतने दिन संतान की राह देखते बैठे उन वृद्ध माँ-बाप को पुत्र-वियोग की यह कथा कैसे सुनाएँ?
गाँव की सलाह से रमेश की लाश दाह-संस्कार की तैयारी में, जब मुखाग्नि देने को तत्पर थे, तभी प्रहर आ पहुँचा। रंजना हवाई अड्डे से सीधे उस जीर्ण घर के बीच कमरे में पहुँची और वृद्ध माँ-बाबा को आखिरी एक घूँट पानी पिलाने में सफल रही। निराश होकर प्रहर जब शाम को उस पुराने घर और माँ-बाबा के दर्शन को आया, तो बाबा ने लंबी आखिरी साँस ली।
रंजना और प्रहर ने एक-दूसरे को देखा। शाम हो गई थी। गाँव में दो-चार दीपक टिमटिमाने लगे। बाँस के झुरमुट में जुगनू जलते-बुझते थे। सियार और बिल्लौट चिल्लाने लगे।
कैसा बड़ा अपशकुन! प्रहर सिहर उठा। माँ हमेशा के लिए चली गईं।
बिंदु, प्रहर और रंजना छाती पीट-पीटकर रोने लगे। चिता जल रही थी। साहूकार बंधक की रसीद लिए — जिसकी मियाद बीत चुकी थी — दस्तखत कराने के लिए पास ही खड़ा था।
बिंदु ने सिरबंदी, चूड़ियाँ और नाक की कील उतारी। रंजना ने गले का हार और मंगलसूत्र खोला। प्रहर ने दस लाख नगद रखकर बंधक छुड़ाया।
रात बस यूँ ही बीत गई। अगली सुबह एक सन्नाटा छा गया। एक संभ्रांत परिवार के विभ्रांत जीवन की इहलीला सूरज डूबने से पहले ही समाप्त हो गई।
बाबा के कोट में एक पुरानी डायरी थी। उसमें लिखा था — "रसोई के अंदर एक ताँबे के घड़े में बारह तोला सोना और चार हजार चाँदी के सिक्के हैं। उन्हीं से हमारा क्रिया-कर्म करना।"
तभी प्रहर कैदखाने में झटके से उठा और ज़ोर से "बाबा!" चिल्लाया। जेल में पहरेदार जमा हो गए।
प्रहर हाँफ रहा था। आदेश हुआ — कैदखाने से प्रहर को रिहा कर दिया गया।
सबको सलाम करते हुए प्रहर बाहर निकल आया। अरे! कितना भयानक सपना था!
कथा १७
गाउँकी छोरी
शून्य प्रायः छ गाउँ। शहरीकरणको रहर समेट्न गाउँलेहरू उत्तराधुनिक सभ्यता खोज्दै दीर्घकालदेखि बसिआएको पुरानो थलो गाउँ छोडेर शहरतिर एक-दुई गर्दै पस्ने कामले सुनसान छ तर रमाइलो शान्ति छ। कुनै कोलाहलपूर्ण ध्वनि प्रदुषणको सामना गर्नु छैन। अलिकति हिँड्नु पर्छ, गाउँले रहन-सहनमा बस्नु पर्छ। तर मिलनसार, सोझा र ईमान्दार गाउँलेहरू आफूजस्तै ठान्छन् अरूलाई पनि।
विकाशको ढिलो प्रगति देखेका गाउँलेहरू अचेल आफ्नै मेहेनतले पानी, बिजुली र बाटोको अति आवश्यक्ता आफै पूरा गर्न लागिरहेछन्।
बूढापाकाहरू भन्थे - गाउँमा बाटो आएपछि चोर, ठग र छुल्याहाहरू आउने गर्छन् र गाउँ भाँडिन्छ। तर कत्तिको आधुनिक मानवसम्मत छ त्यो कुरा?
मान्छे चरित्रमा निर्भर गर्ने सामाजिक प्राणी हो। शान्तिले हुर्कन सिकेको गाउँ आज विभ्रान्तिमा प्रश्नसूचक पहेली बोल्न थालेको छ। रोजगार छैन, जीवनशैली कसरी अगाडि लैजाने भन्ने चिन्तन छ। शासन व्यवस्था अपत्यारिलो छ। यो प्रतियोगितात्मक युगमा सबै आफूलाई सम्भ्रान्त श्रेणीमा राख्न तम्सिन्छन्। तर पहुँच पनि त हुनु पस्यो नि!
घरमा कुनै महङ्गो धातु छैन। जसबाट आर्जित सम्पति खर्चेर विदेश जाऊँ। छ भने त्यही जमिन छ धितोको रूपमा। तर विदेश स्वदेशजस्तो छ त? त्यहाँका मान्छे अल्छी छन् र हामीलाई ज्यालामा कामदार बनाउँछन्।
यी सबै वसन्तीले रातको पहिलो प्रहरदेखि नै सोचिरही। माखोमुन्द्रो सबै बेची प्रियतमको मृत्युपछि चार सन्तानकी आमा वसन्ती एउटा सुसम्पन्न जीवन जिउने विकल्पको खोजीमा लागिपरिरहन्थी। यसरी कति सपनाहरू बिपना हुन सकेनन् । तैपनि निमुखा छोराछोरीलाई माइतीकै आडमा छोडेर ऊ विदेश जाने भिसा र मेनपावरका पछि लागि। आगामी दश गते माघ १:४५ बजे उसको हवाइजहाजले उडान भर्नु थियो।
घरका हरेक तारतम्य मिलाउन र छोराछोरीको स्कूल फीको तर्जुमा किलाएर जानुपर्ने एउटा जिम्मेवारीपूर्ण काम थियो भने उता गाउँले समाजले हेरिरहेको नकारात्मक भावनाको प्रत्युत्तरसमेत कर्तव्यले दिनु निक्कै कठिन थियो।
बीएसम्म शिक्षा लिएको वसन्ती निकै गम्भिर देखिन्थी। तर हजारौं ऊजस्तै गाउँले दिदीबहिनीहरूले जुन बाजी जितेका छन् त्यो ऊ पनि जितेर देखाउन चाहन्थी।
पर्खिदा-पर्खिदै माघ दश गते पनि आयो। तर अचानक मौसम परिवर्तनको कारण जहाजले उडान भर्न सकेन। एउटी आमा आफ्नो सन्तानको आवश्यक्ता पूरा गर्न कतिसम्म तल्लीन छिन् द्रष्टव्यबाट बुझ्न सकिन्छ। तर महिलाहरू माथिको मानव समाजको सोच भने वैदिककालमा महिलाहरू शिक्षित, सुस्वास्थ्य र अग्रभूमिका निर्वाह गर्न सक्ने दक्ष नागरिक हुनुपर्छ भन्ने धारणा थियो भने वर्तमानमा महिलाहरू सुन्दरी, आधुनिक फेसनगामी र उच्शृङ्खल भएको देख्न चाहन्छ समग्र भूखण्डका नवीन सभ्यताहरू।
यहाँ वसन्तीमा यीखाले सोच होइन अपितु बाँच र बचाऊँ भन्ने जिज्ञासा लिएर एउटा कठिन कार्यलाई आत्मसात गर्न ऊ विदेश जाने तरखरमा छिन्। तर मुलुकमा आएको जनआन्दोलनको कारणले उनको वैदेशिक रोजगारको सुनौलो चाहना अहिलेलाई ठप्प भयो।
जब दीर्घकालिन जनआन्दोलन रोकियो अनि वैशाख २७ गते ३ बजे र १० मिनटको हवाइयात्रा पुनः वायुसेवा निगमले तय गरेपछि वसन्ती स्वदेशले दिन नसकेको रोजगार प्रवासी मुलुकको निग्राहमा आफूलाई समर्पण गरी नाबालक सन्तानको माया स्पन्दनमा छ्याप्प अँठ्याएर सवार गरिन्।
केही घण्टाको उडानपछि खाडीको उष्ण जलवायुको देश कतारमा अवतरण गरिन्। ऊसित जम्मा सातवटी महिला थिए जो स्वदेशको नुनतेल खान विदेशिएका थिए।
उनका पति प्रा०बि०का निपुण शिक्षक थिए। एक दिन उनी अचानक हराए। अनि आजसम्म बेखबर छन्। यसैले वसन्तीको मनमा जुन आगो छ त्यो जलिरहन्छ। बिछोडको बेदनाले होइन खप्न नसकेको संवेदनाले यसरी बतासिन पुगिन्।
धन्न भाग्यले साथ दियो। वसन्तीले व्याङ्कमा जागिर पाइन्। त्यहाँ धेरै कर्मचारीहरू महिला नै थिए। त्यसैले उनी सुरक्षित थिइन्।
कठोर परिश्रमले उब्जाएको ज्यालासँग सन्तुष्ट रहेर तीन वर्षको कारागारजस्तै कठिनताबाट आज सकुशल घर फर्किन् वसन्ती।
यता छोरो दिपेशले बाह्रौँ श्रेणी उत्कृष्ट अङ्क ल्याएर उतीर्ण भएको खुशी थियो भने छोरी घरमा नै खुशी थिई। आफ्नै गाउँ फर्केर वसन्ती र परिवार आएको देखेर गाउँलेहरू प्रसन्न थिए। गाउँको वातावरण फेरियो। सबै भेट्न आए। सयपत्री रोपियो। मादल बज्यो। चाढपर्वहरू उसै रमाइला भए।
तिहार आउनै लागेको थियो। याद आयो, सधैँ त निमेष घरमा हुँदा दिदी मोनिका भाइटीकाको निम्तो गर्न दुई थुङ्गा सयपत्री र केही सौगात लिएर टुप्लुक्क आउँथिन्। यसपालि के होला? उत्तर दिन नसकिने अवाक प्रश्नहरू समेट्दै वसन्तीले साँझको बत्ती बालिन्। बाहिर डोरबेल बज्यो किरिङ किरिङ...।
अहो! ब्रुनोइबाट निमेष आइपुगेछ।
शिक्षकको थोरै बेतनबाट घर सञ्चालन हुन नसक्ने भएको हुँदा जागिर छोडेर पति विदेशिएको कुरा वसन्तीले पछिमात्र बुझिन्।
English Translation
The village is nearly empty. In the desire to embrace urban civilization, villagers — one by one — have been leaving their long-settled ancestral lands to move to the city, and so it lies quiet, though a pleasant peace reigns. There is no clamorous noise pollution to contend with. One must walk a little, live in the village way. But the warm, simple, honest village people treat others the same as themselves.
Villagers who have witnessed the slow pace of development are now, by their own effort, beginning to provide the most urgent necessities for themselves — water, electricity, and roads.
The elders used to say — once a road comes to the village, thieves, swindlers, and troublemakers will come, and the village will be ruined. But how human and modern is that thinking, really?
Man is a social creature who depends on character. A village that grew up in peace now speaks a questioning riddle in confusion. There is no employment; how to move life forward is the worry. The system of governance is untrustworthy. In this competitive age, everyone strives to place themselves in the distinguished class — but one needs connections too!
There is no precious metal in the house from which to sell and raise money for going abroad. What there is — that piece of land — serves as collateral. But is abroad the same as home? There, the people are lazy and they make us wage laborers.
Vasanti had been thinking about all this since the first watch of the night. Having sold off everything, including the kitchen utensils, after the death of her beloved, Vasanti — mother of four children — was always searching for the option of a prosperous life. So many dreams had not been able to become reality. Still, she left her helpless children in the care of her parents' home and chased after visas and manpower agents for going abroad. Her flight was scheduled to depart on the tenth of Magh at 1:45.
Arranging every detail of the household, ensuring the school fees for the children were settled before leaving — that was one weighty responsibility. And then on top of that, having to answer the negative looks from village society — that too was a duty very hard to fulfill.
Vasanti, who had studied up to B.A., seemed quite serious. But she wanted to prove that she could win the same victory that thousands of sisters like herself from the village had won.
Waiting and waiting, the tenth of Magh arrived too. But suddenly, due to a change in weather, the plane could not take off. How absorbed a mother is in meeting her children's needs — that is something one can understand from what can be observed. But society's thinking about women — in the Vedic age, women were supposed to be educated, healthy, capable citizens who could play a leading role; now, in modern times, the new civilizations across the land want to see women as beautiful, fashionable, and uninhibited.
Vasanti had none of that thinking — instead she carried only the urge to live and to let her children live, and to take on a difficult task by committing fully to it. But due to the people's movement that had come to the country, her golden dream of foreign employment was halted for the time being.
When the long people's movement ended, and air travel was rescheduled for Baisakh 27 at 3:10, Vasanti — surrendering herself to the foreign country's employment which her own country could not provide — clutching the heartbeats of love for her young children tightly to her chest, boarded the flight.
After a few hours in the air, she landed in Qatar, a country with the warm climate of the Gulf. With her were seven women in total, all of whom had gone abroad to earn their salt at home.
Her husband had been a capable teacher in a private school. One day he suddenly disappeared — and to this day there is no news of him. That is why the fire in Vasanti's heart burns on. Not from the pain of separation, but from a helplessness she cannot bear — she was driven to fly out this way.
Fortunately, luck was on her side. Vasanti got a job at a bank. Most of the employees there were women. So she was safe.
Through hard labor and the wages it earned — content with that — Vasanti returned home safe and sound today after three years of hardship as confining as a prison.
Here at home, son Dipesh had passed Class 12 with excellent marks, and the daughter was happily at home. When the villagers saw Vasanti and her family return to their own village, they were delighted. The atmosphere of the village changed. Everyone came to meet them. Marigolds were planted. The madal drum was played. Festivals were as merry as before.
Tihar was just around the corner. A memory came — whenever Nimesh used to be home, older sister Monika would come with an invitation for Bhai Tika, bringing two bunches of marigolds and some gifts. This time, what would happen? Folding away those unanswerable, speechless questions, Vasanti lit the evening lamp. Outside, the doorbell rang — kling kling...
Oh! Nimesh had arrived from Brunei.
Only later did Vasanti understand — Nimesh had left his job and gone abroad because a teacher's meagre salary wasn't enough to run the household.
हिन्दी अनुवाद
गाँव लगभग सुनसान है। शहरीकरण की चाह पूरी करने के लिए गाँव वाले एक-एक करके अपने पुराने बसे-बसाए गाँव को छोड़कर शहर की ओर जा रहे हैं, जिससे गाँव सूना हो गया है — लेकिन एक सुखद शांति है। कोई कोलाहलपूर्ण ध्वनि प्रदूषण नहीं। थोड़ा चलना पड़ता है, गाँव के रहन-सहन में रहना पड़ता है। पर मिलनसार, सीधे और ईमानदार गाँव वाले दूसरों को भी अपने जैसा मानते हैं।
विकास की धीमी रफ़्तार देख चुके गाँव वाले अब अपनी मेहनत से पानी, बिजली और सड़क की ज़रूरतें खुद पूरी करने में लग गए हैं।
बुजुर्ग कहते थे — गाँव में सड़क आने के बाद चोर, ठग और बदमाश आते हैं, और गाँव बिगड़ जाता है। पर यह सोच कितनी आधुनिक और मानवीय है?
इंसान चरित्र पर निर्भर एक सामाजिक प्राणी है। शांति में पला-बढ़ा गाँव अब उलझन में सवाल उठाने लगा है। रोजगार नहीं, जीवन को कैसे आगे ले जाएँ — यही चिंता है। शासन व्यवस्था पर भरोसा नहीं। इस प्रतिस्पर्धी युग में सब खुद को संभ्रांत श्रेणी में रखना चाहते हैं — पर पहुँच भी तो चाहिए!
घर में ऐसी कोई कीमती धातु नहीं जिसे बेचकर विदेश जाने का ख़र्च निकाल सकें। जो है, वह ज़मीन है — गिरवी रखने के लिए। लेकिन क्या विदेश, घर जैसा है? वहाँ के लोग आलसी हैं और हमें मज़दूर बनाकर काम कराते हैं।
यह सब वसंती रात के पहले पहर से ही सोचती रही। घर का सब कुछ — बर्तन तक — बेचकर, प्रियतम की मृत्यु के बाद चार बच्चों की माँ वसंती एक सुसंपन्न जीवन की तलाश में लगी रहती थी। इतने सपने बिपने न बन सके। फिर भी निर्धन बच्चों को मायके की ओट में छोड़कर वह वीज़ा और मैनपावर के पीछे लग गई। आगामी दस माघ को 1:45 बजे उसकी उड़ान थी।
घर की हर व्यवस्था सँभालना और बच्चों की स्कूल फीस का इंतज़ाम करके जाना — एक बड़ी जिम्मेदारी थी। और ऊपर से गाँव के समाज की नकारात्मक नजरों का जवाब देना — यह काम भी कर्तव्य की तरह करना बहुत मुश्किल था।
बी.ए. तक पढ़ी वसंती बेहद गंभीर दिखती थी। पर वह साबित करना चाहती थी कि जो जीत हजारों उसके जैसी गाँव की दीदी-बहनों ने जीती है, वह भी वैसी ही जीत दिखाएगी।
इंतज़ार करते-करते माघ दस भी आया। पर अचानक मौसम बदलने के कारण जहाज़ उड़ान नहीं भर सका। एक माँ अपने बच्चों की ज़रूरतें पूरी करने में कितनी तल्लीन है — यह दृश्य देखकर समझा जा सकता है। लेकिन समाज की औरतों के बारे में सोच — वैदिक काल में महिलाएँ शिक्षित, स्वस्थ और अग्रणी भूमिका निभाने वाली सक्षम नागरिक होनी चाहिए — ऐसी धारणा थी, तो वर्तमान में आधुनिक सभ्यताएँ महिलाओं को सुंदर, फैशनेबल और उच्छृंखल देखना चाहती हैं।
यहाँ वसंती में ऐसी सोच नहीं, बल्कि जियो और जिओ का जज़्बा लेकर एक कठिन काम अपनाने का इरादा था। लेकिन देश में आए जनांदोलन के कारण उसकी विदेशी रोजगार की सुनहरी चाह अभी के लिए ठप्प हो गई।
जब लंबा जनांदोलन रुका और वैशाख 27 को 3:10 बजे वायु सेवा ने पुनः उड़ान तय की, तो वसंती — अपने देश द्वारा न दे सके रोजगार के लिए विदेशी मुल्क की शरण में खुद को सौंपते हुए — नन्हें बच्चों के प्यार की धड़कन को सीने से लगाकर विमान में सवार हुई।
कुछ घंटों की उड़ान के बाद खाड़ी की गर्म जलवायु वाले देश कतर में उतरीं। उनके साथ कुल सात महिलाएँ थीं — जो अपने देश में नमक-तेल कमाने विदेश गई थीं।
उनके पति एक निजी स्कूल के निपुण शिक्षक थे। एक दिन वे अचानक गायब हो गए — और आज तक कोई खबर नहीं। इसीलिए वसंती के मन में जो आग है, वह जलती रहती है। बिछोड़ के दर्द से नहीं, बल्कि सह न पाने वाली बेचैनी से वह इस तरह भटकने पर मजबूर हुई।
सौभाग्य से किस्मत ने साथ दिया। वसंती को बैंक में नौकरी मिल गई। वहाँ ज़्यादातर कर्मचारी महिलाएँ ही थीं। इसलिए वह सुरक्षित थीं।
कड़ी मेहनत से मिली तनख्वाह से संतुष्ट रहते हुए तीन साल की कारागार जैसी कठिनाई के बाद आज वसंती सकुशल घर लौटीं।
यहाँ बेटे दीपेश ने बारहवीं में उत्कृष्ट अंकों से उत्तीर्ण होने की खुशी थी, और बेटी घर में खुश थी। अपने ही गाँव लौटती वसंती और परिवार को देखकर गाँव वाले खुश थे। गाँव का माहौल बदल गया। सब मिलने आए। गेंदे लगाए गए। मादल बजी। त्योहार वैसे ही रमाइले हुए।
तिहार आने ही वाला था। याद आया — जब भी निमेष घर पर होते थे, दीदी मोनिका भाईटीका का निमंत्रण देने दो गुच्छे गेंदे और कुछ सौगात लेकर आ जाती थीं। इस बार क्या होगा? इन अनुत्तरित प्रश्नों को समेटते हुए वसंती ने शाम की बत्ती जलाई। बाहर डोरबेल बजी — किरिंग किरिंग...
अरे! ब्रुनेई से निमेष आ गए।
शिक्षक की थोड़ी-सी तनख्वाह से घर नहीं चल सकता था — इसीलिए पति ने नौकरी छोड़कर विदेश जाने का फैसला किया था — यह बात वसंती को बाद में पता चली।
कथा १८
आज रमाइलो छ
पहँलै सुन्तला दाना लच्केर भुइँसम्म लटरम्मै गाउँभरि जताततै पहँलपूर। नेपालतिरबाट काम गर्न आएका ढाक्रे दाइहरू। ठूल्ठूला ढाकरअघाडि खकन र पछिल्तिर तोकमाङ लगाएर, ठूलो गह्रौ भारी ठड्याएर लहरै उभिन्थे। उनको मुलुकमा दुःख भएर केही धन आर्जन गर्न मुग्लान आएका अरे। दुःख पाएर सुखको अनुभव गर्न हो या त एक छाक परिवारसँगको भान्सा मिठो खान हो। प्रतिवर्ष ती दाइहरू तिहार सकिनेबित्तिकै गाउँ-गाउँतिर कतै आरा काट्न त कतै दाउरा काट्न, सुन्तला बोक्न आउँथे। जीवनको जिउने तरिका परिवर्तन गर्न नै मान्छे परदेशिन्छन्।
जोगी फेडी लाउन विषेश कार्तिक र चैतमा माथि आकाशमा काकाकुलहरू कराउन थालेपछि र कस्याङकुरूङको बाक्लो झुण्डझुण्ड दक्षिण फर्किएपछि बराँठको सिङको नाँद बजाउँदै कहिले त साँझपख रात्रि मन्त्र जपेर, फेडी फुकेर स्वजातियताको इतिहास आलो राख्न या त सिद्राको व्यापार पशुपतिको दर्शन भनेजस्तो गरी रातको रखवालीको रूपमा फेडी बजाउँदै गाउँ चाहर्थे। रातभर कुकुरहरू भुकेर कहिले त निद्रा पर्दैन थियो। त्यसैगरी पुरोहितहरू यजमान गर्न गराउन उपल्लो मुलुकबाट आउने गर्थे।
कलाका धनी हाम्रा दर्जी दाईहरू सनाहीमा आफ्नै परिवेशको लोकभाका बजाउँदै नाच्दै गाउँदै पनि घर दैलोमा नआएको कहिले हो र! त्यसबेलाको शान्ति मुलुक र पारगमन कति सहज रहेछ अहिले हेरी।
दुलही लिन बरियातहरू कहिले उता कहिले यता डाँडापारि-पारि सिमाना काटेर आउने जाने गर्थे। अहँ वैवाहिक लेनदेनमा कुनै तगारो थिएन।
गाउँबेंसी र दरवारीय कथा-गाथा अनि लोकभाकामा जब सारङ्गी रेट्दा त्यसको खोक्रो पेटबाट जुन ध्वनि निकाल्न तनमय हुन्थ्यो। सायद लाग्छ सारङ्गीको खोक्रोपनसरह उनका समस्याहरू पो कतै ती लोकभाकासँग रोइरहेका त थिएनन्!
एकातिर सारङ्गी रेटिन्थ्यो जब कि मन मस्तिष्कको गहिराइसम्म छुन्थ्यो भने उता उनका पीडित परिवार पनि कतै त्यसरी नै रेटिएका त थिएनन्? तर जे होस् हामीलाई राजा मन पर्थ्यो।
रानीले असार पन्द्रमा ती बूढा निलकण्ठ देवतालाई हल चलाएको चामल अछेता चल्दैन थियो अरे र केही आना जमिनमा रानी स्वयं असारपन्द्रमा धान रोप्थिइन् अरे।
उनकै हातले उक्त दिनको मध्यान्नपछि बाँडिने खाजा (दोप्परे) आज असारपन्द्रको दहीचिउरा। तर अब त किन दोप्परे दहीचिउरा खाने र? उसको ठाउँमा वाईवाई, मिमि र मामाजस्ता तयारी चाउचाउ आएपछि।
दहीले चिसो लाग्छ। चिउराले मुँडी ढाडिन्छ। राजारानी नरहे दहीचिउरा पनि किन र? तर पनि शान्तिको चल्ला काढ्न उताको डाँफे कहिले यता र यताको मुजुर उता मौसम हेरी उडिरहेकै होलान्। समयको चर्को घामले होला अचेल करेसोमा सारङ्गी रेट्दैन न त आँगनमा सनाही नै रून्छ।
रहर बनभोजको। आर्थात् एउटा ड्राइ पिकनिक। केही आठदश ठिटाहरूको मतो। रहरको पखेटा फिजाएर माईतर्फ।
केही लाशहरू चितामा घुवाँसरि थिए। कोही टाउको ताछेर सेत्तै थिए। कसैको पति वियोग त कसैको पत्नी वियोग। लगनको सिन्दुर पखालेर हरियो पोते चुँडाएर चुराहरू फुटाएर त्यहाँ पापहरू कालो मुस्लो धुवाँ आकासिँदै थियो। धर्म भने पानीसँग बग्दै थियो।
हर्ष र विमर्शको समागममा बनभोज एकातिर अर्कातिर पितृभोज। माईको मन्दिरबाट एउटी तरूणी फेरि सुहागिन भई मुग्लान पसी।
कृष्णचुँडा फुलेर तराई उसै रमाइलो थियो। कालो सडकको छातीमा नव दम्पतिको स्वागतमा फूलका पत्रदलहरू फरर झरिदिन्थे या त लाशको अन्तिम विदाइमा बेदनाका आँसुसहर हो या सम्वेदनामा रित्तिरहेका थिए।
यता लाली गुराँस दुरूस्तै बाटो छेकीछेकी फूल बर्साउँथे। त्यो दिन दोसाँधको भन्न नसकिरहेको एउटा आत्मतरङ थियो।
तर जे होस् यता गाउँमा चाहिँ रमाइलो थियो।
English Translation
Everywhere across the village the orange trees hung heavy with ripe fruit, bending right to the ground — bright orange-gold as far as the eye could see. The dhakre brothers — seasonal workers who came from Nepal to work — would stand in a row, wearing a khakan in front and a tokmang behind their large carrying baskets, bearing tremendous loads. They said they had come to Muglan — foreign land — from their own country, which had fallen on hard times, just to earn a little money. Whether to experience happiness through hardship, or to share a meal from the same kitchen as family — every year, right after Tihar ended, those brothers would come to various villages to cut wood, to carry oranges, to saw timber. It is to change the way of living that people go abroad.
The Jogi wanderers, especially in the months of Kartik and Chaitra, when the cranes would start calling in the sky above and the kasiangkurung birds would turn south in thick flocks — would come playing the horn-of-a-baranthak, sometimes in the evening, sometimes at night reciting mantras, waving their fedi staffs; keeping the history of their tribe alive, or trading in dried fish as one would go to Pashupati for darshan — so they would roam the village by night keeping watch, playing their fedi. All night the dogs would bark, and sometimes one could not sleep. In the same way, the Purohit priests would come from the high country to conduct their rituals.
Our Darji tailor brothers — rich in their art — playing their own folk tunes on the sahanai flute, dancing and singing — how long has it been since they last came to our very doorstep? The serenity of that time, and how easy it was to cross borders back then — look at it now.
Wedding parties would come and go, crossing ridges and borders in both directions — for a bride here, for a bride there. There was no barrier whatsoever in matrimonial exchange.
Tales and lore of the hill villages and the royal courts, and when the sarangi was bowed in folk songs — from its hollow belly, the sound it drew out in total absorption — perhaps one could feel that through that hollow, those problems were weeping inside those folk tunes!
On one side the sarangi was bowed, touching the depths of heart and mind, while on the other side his suffering family too was perhaps being bowed in the same way. But whatever it was, we were fond of kings.
They say the Queen on Asadh 15 would not accept rice grains ploughed after the bullock-ploughing had begun — and on a few anas of land, the Queen herself would plant rice on Asadh 15, they say. The mid-day snack distributed by her own hands on that day — dahi-chiura — oh Asadh 15 and its dahi-chiura! But now why eat that dahi-chiura? In its place have come Wai Wai, Mimi, and Mama instant noodles.
Dahi gives a chill. Chiura makes the throat dry. If there is no more king and queen, why dahi-chiura either? Still, the Danphe pheasant from one side and the Mujur from the other keep flying back and forth in season, watching the weather, checking on the chick of peace. Perhaps because of the harsh sun of these times, no sarangi is now bowed in the kitchen garden, nor does the shehnai cry in the courtyard.
A wish for a forest picnic — that is, a dry outing. A group of eight or ten young men with a plan. Spreading the wings of desire, they set off toward Mai.
There were some bodies like smoke on funeral pyres. Some had their heads shaved — white. Some had lost a husband, some a wife. With the wedding vermilion washed off, the green glass beads pulled, the bangles shattered — sin and black smoke rose there into the sky. Dharma flowed away with the water.
In the gathering of joy and sorrow alike, picnic on one side, ancestral rites on the other. From Mai's temple, a young woman — married again — entered Muglan once more.
The krishnachura trees had blossomed and the terai was as merry as ever. On the chest of the black road, petals rained down to welcome a new couple — or was it the final farewell of a body, tears of grief, or emptying in sorrow?
On this side, the red rhododendron were right across the path, showering flowers. That day there was an ineffable inner trembling of crossroads.
But whatever it was, here in the village, it was merry.
हिन्दी अनुवाद
जगह-जगह संतरे के पेड़ पके फल से लद-झुककर ज़मीन तक लटक आए थे — पूरा गाँव जहाँ देखो पीला-नारंगी था। नेपाल से काम करने आए ढाक्रे दाइयाँ — बड़े-बड़े टोकरों में आगे खकन और पीछे तोकमाँग लगाकर, भारी-भरकम बोझ उठाए, कतार में खड़े रहते थे। कहते थे — अपने देश में तकलीफ थी, इसीलिए मुग्लान में कुछ कमाने आए। तकलीफ में सुख का अनुभव करने या परिवार के साथ एक निवाला साझा करने की चाह — हर साल तिहार खत्म होते ही वे दाइयाँ गाँव-गाँव आरा काटने, लकड़ी काटने, संतरे उठाने आते। जीने का तरीका बदलने के लिए ही आदमी परदेस जाता है।
जोगी, खासकर कार्तिक और चैत में — जब ऊपर आकाश में सारस चिल्लाने लगते और काशियाँगकुरूँग के पक्षी झुंड-झुंड दक्षिण की ओर उड़ने लगते — बाराँठ के सींग का नाद बजाते हुए, कभी शाम को, कभी रात को मंत्र जपते, फेड़ी फूँकते, अपनी जाति के इतिहास को जीवित रखते या सुखे मछली के व्यापार में पशुपति-दर्शन का बहाना बनाते हुए रात में पहरेदार की तरह फेड़ी बजाते गाँव घूमते थे। रातभर कुत्ते भूँकते, और कभी-कभी नींद नहीं आती थी। उसी तरह पुरोहित ऊपरी मुल्क से यजमान कराने आया करते थे।
हमारे दर्जी दाइयाँ — कला के धनी — शहनाई पर अपने परिवेश की लोकधुन बजाते, नाचते, गाते — दरवाजे पर न आए, ऐसा कब हुआ? उस समय की शांति और सीमाओं पर आना-जाना कितना सहज था — अब देखो!
बरात कभी उधर कभी इधर डाँडा पार कर आती-जाती थी। वैवाहिक लेन-देन में कोई रुकावट नहीं थी।
गाँव-बाँसी और दरबारी कथा-गाथाएँ, और जब लोकधुन में सारंगी छेड़ी जाती — उसके खोखले पेट से जो धुन निकलती, उसमें तल्लीन होते हुए — शायद लगता है कि सारंगी की उस खोखलेपन की तरह उनकी समस्याएँ उन लोकधुनों के साथ रोती थीं!
एक तरफ सारंगी बजती जो मन-मस्तिष्क की गहराई तक छू जाती, तो उनके पीड़ित परिवार भी कहीं उसी तरह झनझनाते तो नहीं थे? पर जो भी हो, हमें राजा पसंद थे।
कहते हैं — रानी आषाढ़ पंद्रह को उस बूढ़े नीलकंठ देवता को हल चलाने के बाद का चावल-अक्षत नहीं चढ़ाती थीं, और कुछ आने ज़मीन पर रानी खुद आषाढ़ पंद्रह को धान रोपती थीं। उनके ही हाथों से उस दिन दोपहर बाद बँटने वाला जलपान — आज आषाढ़ पंद्रह का दही-चिउरा। लेकिन अब क्यों दही-चिउरा खाएँ? उसकी जगह वाई-वाई, मिमि और मामा जैसे तैयार चाउमिन आ गए हैं।
दही से ठंड लगती है। चिउरा से गला सूखता है। राजा-रानी न रहे तो दही-चिउरा भी क्यों? फिर भी, शांति के चूजे को उड़ाने के लिए उस तरफ का डाँफे और इस तरफ का मुजुर मौसम देखकर उड़ते ही रहेंगे। इस समय की कड़ी धूप के कारण शायद अब बगीचे में सारंगी नहीं बजती, न आँगन में शहनाई रोती है।
बनभोज की चाहत। यानी एक ड्राई पिकनिक। आठ-दस नौजवानों का इरादा। चाहत के पंख फैलाए माई की तरफ चल पड़े।
कुछ लाशें चिता पर धुएँ जैसी थीं। किसी का सिर मुँडा — सफेद। किसी के पति का वियोग, किसी के पत्नी का। शादी का सिंदूर पोंछकर, हरी चूड़ियाँ तोड़कर, काँच की चूड़ियाँ फोड़कर — वहाँ पाप काला धुआँ बनकर आकाश में उड़ रहे थे। धर्म पानी के साथ बह रहा था।
हर्ष और विमर्श के मिलन में बनभोज एक ओर, पितृभोज दूसरी ओर। माई के मंदिर से एक जवान औरत फिर सुहागिन होकर मुग्लान में घुस गई।
कृष्णचूड़ा खिलकर तराई वैसे ही रमाइला था। काली सड़क की छाती पर नव-दंपती के स्वागत में फूलों की पंखुड़ियाँ झर रही थीं — या यह किसी लाश की आखिरी विदाई का दर्दभरा आँसू था, या संवेदना में खाली होना।
इस तरफ लाल गुरांस ने रास्ता रोककर-रोककर फूल बरसाए। उस दिन दोराहे का एक अनकहा आत्मकंपन था।
पर जो भी हो, यहाँ गाँव में रमाइला था।
कथा १९
रहरका खेतहरू
उमेरको बालीमा जसरी रहरहरू लहलहाउँछन् उसरी छद्मभेषमा माया टुसाइरहन्छ। तर अदृश्य र अपरिपक्क। सिमल भुवा फुलाउँछ, हावा त्यसलाई समातेर उडाउँछ। तैपनि सिमल अस्तित्व बोकेर फेरि टुसाउँछ प्रकृति हेर्नलाई।
खै म त के भन्नु र अचेलकाहरूलाई! बढा बद्द्मास छन्। स्कूल- मदपान, खैनी, बिँडी, सिगरेटलगायतका कुकृत्य, कुआचरण र कुबानी सिक्नलाई हो र? स्कूल त शिक्षा आर्जन गर्ने एउटा शिक्षागृह हो। भविष्यको कर्मथलोको पृष्ठभूमि हो।
कुमारले आज आफ्नै नाती शनिलाई परिवारका सबैसामु सम्झाउँदै थिए। शनि भने खिर्कीबाट उँधो हेरेर टोलाइरहेको थियो। रमाले आफ्नो छोराको वर्तमान समयको कुसङ्गत्तमाथि गहिरो चिन्ता गरिरहेकी थिइन्। रमाका पति एक शिक्षित बेरोजगार थिए। तैपनि परिवार पाल्ने जिम्मेवारी आफ्नो काँधमा आइपरेको हुनाले ऊ दैनिक मजदुरी कमाउन गाउँघरकै कतिपय कामहरूमा आफूलाई तल्लिन राख्दथे।
मोबाइलको मिसकलमा आँखा लगाउँदै रमाले पति उदयलाई भनी- "यो को हो? हेर्नु न मिसकल गरिबस्छ। नाम पनि सेभ छैन रहेछ।"
उदयले - "खै फोन मलाई देऊ त।" भनेर पत्नीको हातबाट फोन लिएर कल ब्याक गर्छ।
"हेल्लो ! को हुनुहुन्छ? कताबाट बोल्नु भएको?"
प्रत्युत्तर सुनेर उसले "हुन्छ।" - भन्छ।
हतारहतार खाना खाएर उदय आफ्नो बाइक स्टार्ट गरेर दौडिन्छ। उनको साथी प्रभाकरलाई मादक पदार्थ ओसारपसार गरेको अभियोगमा पुलिसले नियन्त्रणमा लिएछ। तर उदयले उक्त प्रक्रियामा सङ्लग्न अन्य आरोपीहरूसमेत चार जनालाई इन्स्पेक्टर रसाइलीलाई सम्झाइकन पुलिस नियन्त्रणबाट छुटकारा दिलाएपछि आफ्नो आर्थिक सङ्कटलाई साम्य तुल्याउन काम खोज्दै शहर पस्छ।
शहरमा पनि वर्तमानमा जस्तो काम थिएन। वर्तमानमा भारत देशको सर्वोच्च अदालतले एउटा भर्डीक निकालेर सिक्किमेली मूलका नेपालीहरू बाहिरबाट आएका हुन भन्ने एउटा गम्भीर र ऐतिहासिक आरोप लगाएपछि झण्डै सोह्रौँ ख्रिष्टाब्ददेखि भूमिपुत्रको रूपमा आएका विभिन्न जातीय नेपाली समुदायका नेपालीहरू आफ्नै थलोमा निस्सासिरहेका थिए साथै आक्रोसित थिए।
सन् २०२३ को प्रथम सप्ताहदेखि विभिन्न राजनैतिक पार्टीका कार्यकर्तालगायत अनेकौँ संघ-संस्थादेखि लेखक, बुद्धिजिवी एवं साधारण नागरिक समाजका नेपाली तथा भोटे लेप्चा आदि सडकमा उत्रिएर सरकारसमक्ष आफ्नो भनाइ वापस लिन भनिरहेका थिए। साथै भारतका विभिन्न प्रान्तबाट समेत सरकारलाई दबाब दिन विभिन्न ब्यानरहरू निकालेर आन्दोलित थिए त्यहाँका जनता।
यता रोजगार नपाएर जनसाधारण आफू र परिवारलाई बचाउने माध्यम खोजिरहेका थिए। यही त्रीकोणीय समस्यामा उदयको घर, छोरा दुष्यन्तको जन्मले काख भरिएको थियो। एउटा सन्तानको आगमनले भविष्यको इतिहास, धर्म, संस्कार, संस्कृतिको रक्षा हुने खुशीले वर्तमानको आर्थिक सङ्कट पनि सहज भएजस्तो लाग्थ्यो। तर जनमानसको एकमुष्ठ आवाजले ९ तारिख २ महिना २०२३ को दिन नबित्दै सर्वोच्च न्यायलयले आफ्नो भनाइ फिर्ता लिएको समाचारले सिक्किमेली नेपालीमात्र होइन अपितु भारतभरि छरिएर बसेका तमाम नेपाली तथा दार्जीलिङ, कालेबुङ भेगका पुस्तौंदेखि बसिआएका गोर्खाहरू जो भारतभूमिलाई मातृभूमि ठानेर विभिन्न युद्धमा देश रक्षार्थ खुनको आहुती दिने वीर गोर्खाहरूको खुशीको सिमा रहेन।
सरकारलाई बधाई र धन्यवाद दिँदै उदय र उनकी श्रीमती रमाले छोराको नाउ शनि राखे। शनि एउटा दस्तावेजको रूपमा प्रकट भएको समाधान नै थियो।
समयले गति फेस्यो। उदयको बन्य विभागमा जागिर मिल्यो। रमाले शिक्षकका रूपमा नियुत्ति पाइन्। समयको आकाशबाट अचानक परेको पानीले हृदयको ब्याँसी फुल्यो-फल्यो, रहरको खेत लटरम्म झुल्यो।
English Translation
Just as desires bloom and sway in the harvest of youth, so does love sprout in disguise — invisible and unripe. The silk-cotton tree opens its fluff, the wind catches and carries it away. Still, the silk-cotton tree sprouts again, bearing its own existence, to see nature once more.
What can I say about today's youngsters! They're quite mischievous. Is school for learning to drink, chew tobacco, smoke bidis and cigarettes — such misconduct, bad habits, and vices? School is a place of learning — the foundation for one's future workplace.
Kumar was today admonishing his own grandson Shani in front of the whole family. Shani, however, was leaning out of the window, staring down absently. Rama was deeply worried about her son's bad company in these times. Rama's husband was an educated unemployed man. Still, since the responsibility of supporting the family had fallen on his shoulders, he kept himself busy day after day with various village jobs to earn daily wages.
Glancing at a missed call on the mobile, Rama said to her husband Uday — "Who is this? Look, someone keeps leaving missed calls. The name isn't even saved."
Uday said — "Give me the phone" — took it from his wife's hand and called back. "Hello! Who is this? Where are you calling from?" After hearing the reply, he said "All right."
In a hurry he ate his meal, started his bike, and drove off at speed. His friend Prabhakaar had been taken into custody by the police on charges of trafficking narcotics. But after Uday managed to talk to Inspector Rasaili and got four accused — including others involved in that matter — released from police custody, he set off to the city in search of work to ease his own financial strain.
In the city too there was not much work at present. At the time, after India's Supreme Court had delivered a verdict accusing the Sikkimese Nepalis of being outsiders — a grave and historic charge — the various ethnic Nepali communities who had come as sons of the soil since the sixteenth century were struggling for breath in their own homeland, and were also enraged.
From the first week of 2023, various political party workers, as well as numerous organizations, writers, intellectuals, and ordinary civil society members — both Nepali and Bhote-Lepcha communities — had taken to the streets demanding that the government withdraw its statement. People from various provinces of India were also raising banners to pressure the government.
Meanwhile, common people unable to find employment were looking for ways to sustain themselves and their families. In this three-cornered problem, Uday's home was blessed with the birth of his son Dushyanta. The joy of a child's arrival — of a future guardian of history, religion, tradition, and culture — made even the current financial strain feel lighter. But before the ninth day of the second month of 2023 had passed, the Supreme Court retracted its statement — and not only the Sikkimese Nepali, but all the Nepalis scattered across India, and the Gorkhas of Darjeeling and Kalimpong who had considered India their motherland for generations — the Veer Gorkhas who had offered their blood in various wars for India's defence — their joy knew no bounds.
Bidding the government farewell with thanks and gratitude, Uday and his wife Rama named their son Shani. Shani had manifested as a solution in the form of a document.
Time changed pace. Uday got a job in the Forest Department. Rama was appointed as a teacher. From the sky of time, a sudden rain made the barley of the heart bloom and bear fruit, and the field of desires hung heavy and swaying.
हिन्दी अनुवाद
जैसे उम्र की फसल में अरमान लहलहाते हैं, वैसे ही छद्मवेश में प्रेम अंकुरित होता रहता है — अदृश्य और कच्चा। सेमल रुई खिलाता है, हवा उसे पकड़कर उड़ा ले जाती है। फिर भी सेमल अपने अस्तित्व को समेटे फिर अंकुराता है — प्रकृति को देखने के लिए।
अब के बच्चों के बारे में क्या कहूँ! बड़े बदमाश हैं। स्कूल — शराब, खैनी, बीड़ी, सिगरेट और तरह-तरह के कुकर्म, कुआचरण और कुआदत सीखने के लिए है क्या? स्कूल तो शिक्षा पाने का एक शिक्षागृह है। भविष्य के कर्मक्षेत्र की नींव है।
कुमार आज परिवार के सब लोगों के सामने अपने ही नाती शनि को समझा रहे थे। शनि खिड़की से नीचे झाँककर मग्न था। रमा अपने बेटे की आजकल की कुसंगति को लेकर गहरी चिंता में थी। रमा के पति एक शिक्षित बेरोजगार थे। फिर भी परिवार पालने की ज़िम्मेदारी अपने कंधों पर पड़ने के कारण वे रोज़ दिहाड़ी कमाने के लिए गाँव के कई कामों में खुद को लगाए रखते।
मोबाइल की मिस्ड कॉल देखकर रमा ने पति उदय से कहा — "यह कौन है? देखो, मिस्ड कॉल आती रहती है। नाम भी सेव नहीं है।"
उदय ने कहा — "दो फोन मुझे।" पत्नी के हाथ से फोन लेकर कॉलबैक किया। "हेलो! कौन हैं आप? कहाँ से बोल रहे हैं?" जवाब सुनकर उसने "ठीक है" — कहा।
जल्दी-जल्दी खाना खाकर उदय ने बाइक स्टार्ट की और दौड़ा। उसके दोस्त प्रभाकर को पुलिस ने मादक पदार्थ तस्करी के आरोप में हिरासत में लिया था। लेकिन उदय ने इंस्पेक्टर रसाइली को समझाकर उस मामले में शामिल अन्य आरोपियों समेत चार लोगों को पुलिस हिरासत से छुड़वाने के बाद अपनी आर्थिक तंगी दूर करने के लिए काम ढूँढता शहर में घुसा।
शहर में भी अभी काम कम था। इस समय भारत के सर्वोच्च न्यायालय ने एक फैसला सुनाकर सिक्किमी नेपालियों को बाहर से आए हुए बताया — यह एक गंभीर और ऐतिहासिक आरोप था — जिसके बाद सोलहवीं सदी से भूमिपुत्र के रूप में बसे विभिन्न जातीय नेपाली समुदाय अपनी ही ज़मीन पर घुटन महसूस कर रहे थे और आक्रोशित भी थे।
सन् 2023 के पहले सप्ताह से विभिन्न राजनीतिक पार्टियों के कार्यकर्ताओं समेत अनेक संगठन, लेखक, बुद्धिजीवी और साधारण नागरिक समाज के नेपाली तथा भोटे-लेपचा आदि सड़कों पर उतरकर सरकार से अपनी बात वापस लेने की माँग कर रहे थे। भारत के विभिन्न प्रांतों से भी सरकार पर दबाव डालने के लिए कई बैनर निकलकर आंदोलन हो रहे थे।
इधर रोजगार न पाकर आम लोग खुद और परिवार को बचाने का ज़रिया ढूँढ रहे थे। इसी त्रिकोणीय समस्या में उदय के घर बेटे दुष्यंत के जन्म से खुशी आई। एक संतान के आगमन से भविष्य के इतिहास, धर्म, संस्कार और संस्कृति की रक्षा होगी — इस खुशी से वर्तमान की आर्थिक तंगी भी सहज लगने लगी। लेकिन जनमानस की एकजुट आवाज़ ने 2023 के दूसरे महीने की 9 तारीख बीतने से पहले ही सर्वोच्च न्यायालय द्वारा अपनी बात वापस लिए जाने की खबर से सिक्किमी नेपाली ही नहीं, बल्कि भारत भर में बिखरे तमाम नेपाली और दार्जिलिंग-कालेबुंग के पीढ़ियों से बसे गोरखा — जो भारत भूमि को मातृभूमि मानकर विभिन्न युद्धों में देश रक्षा के लिए खून बहाने वाले वीर गोरखा थे — उनकी खुशी की सीमा न रही।
सरकार को बधाई और धन्यवाद देते हुए उदय और उनकी पत्नी रमा ने बेटे का नाम शनि रखा। शनि एक दस्तावेज़ के रूप में प्रकट हुआ समाधान ही था।
समय की रफ्तार बदली। उदय को वन विभाग में नौकरी मिली। रमा को शिक्षिका के रूप में नियुक्ति मिली। समय के आकाश से अचानक पड़ी बारिश से दिल का जौ खिला-फला, और अरमानों का खेत लहलहा उठा।
कथा २०
आज म बिहेमा छु
जीवन मोडिएको क्षण बिहा
बारबाट पेग निलेपछि
रन्किएर पेग निचार्दै
बिहा खाँदैछु।
उनीहरू प्रणयमा लट्पटिंदैछन्
मेरो भने जिब्रो लठपटिंदैछ
आँखाहरू साना भएका छन्
नानीको तिक्ष्ण प्रहारले
सबै राम्री देखिन्छन्
सायद म मातेको छु
बिहाको बन्धन नपाएकाहरू
बेहुली र बेहुलाको अभिनय
ईर्थ्याले कल्पनामा
समेटिन खोज्छन्
आज साँच्चै म बिहामा छु
किन हो हाँस्तै छ प्रणय
एउटा लगनमा दुई मुटुहरू
कसम सिउँदोभरि रात्तै पारेर
हरियो पोते देवता भाकेर
उसको खुशी मनाउन
म निखिँदैछु
अचेल म निक्कै पिउने भएको छु।
क्यासेटमा नौमति बाजा झ्याँई झ्याँई बज्दै थियो। छिमेकीको छोराको बिहा। जानै पर्छ। किन कि निम्तो छ। कार्डमा समय तोकिएको छ- बेलुकी पाँच बजेसम्म। पाठशालाको बेलुकी बिदाको घण्टी टङटङ बजाएर विद्यार्थीहरू लहर लागेपछि उनीहरू राष्ट्रगान गाउँछन्। म मौन भएर उभिन्छु। जय हे जय हे जय जय जय जय हे...। खलीमट्टीको धुलो टक्टकाउँदै गोजी छाम्छु। घरकीले कोपी किन्न पठाएकी पचास रुपियाँ रहेछ। ढुक्क भएर बिहामा गएँ।
आँगन छेउमा गेटनेर बेसुरा भइसकेको मेरै पुरानो विद्यार्थीले 'सर! नमस्ते' भनेर सराउ लेख्नेको छेउमा चौकी हालिदिन्छ। उएटाले बारको निम्तो दिन्छ। अर्कोले बुफेको। म बार पिऊ कि बुफे खाऊ! बार पिए पनि रूपियाँ पचास नै हो। बुफे खाए पनि रूपियाँ पचास नै हो। यसरी बार पिएर बमन गर्नेहरू जीवनको सबै बेदनाहरू सम्झी सम्झी उल्टी गर्थे। कोही सारा पिरहरू निमिट्यान्न पार्न धरधरी रुन्थे। कोही आधा गाग्री छल्किएजस्तै गीतैभित्र पसेर आफैलाई समेट्न नसक्ने अवस्थामा पारा-पाराको भाँतीमा नाच्थे। कोही तरूणी तन्देरीसँग अँगालो हाल्थे। यी मदहोस त्यही बारको पेग खाएर नयाँ संसारमा विचरण गर्थे। यहाँ बियर, हुस्की, ओल्डमक, मिलिनियम, थ्रिस्टार, गोल्डस्टार, कस्तुरीहरू सबै मान्छे भएर नाच्थे, रून्थे, हाँस्थे। न त्यहाँ जाडो थियो न त गर्मी। न लाज न घिन।
चेतनाशुन्य अवस्थामा ऊ संसारको पर्दाभित्र थियो कि बादलमा कतै भौतारिँदै थियो। अर्धचेतनामा ऊ बेस्सरी कसलाई किन हो रिसाउँदै थियो अनि होसमा आएकाहरू सम्झाउँथे । तर म बारको छेउको चौकीमा बसेर यी दृश्य खुब नियाल्थे अनि मलाई लाग्यो यहाँ यहाँ विवाह हुँदैछ। दुई भिन्नै रगतका दौतरीहरू एउटा घुम्तीमा आइपुगेका छन्। अब मोडिन्छन् तिनीहरू। अब संसारको लालखातामा नाउँ चडिसकेको छ तिनको। प्रेमबाट प्रणय, प्रणयबाट पुरस्कार चाहन्छन् तिनीहरू। भोलिदेखि बजारको भाव थाहा हुने छ। मतदान हुँदैछ। सिङ्गो संसारमाथि आफू स्वतन्त्र उम्मेदवार रहेर। त्यहाँ पराजय पनि छ विजयको अभिलाषामा। तर आज त्यहाँ बिहा हुँदैछ। अङ्कुराएकै छैन तिनको स्वर्णीम बिहान। फक्रिनै छ बसन्त। यो एकलै घुम्ने ब्रह्माण्डमा अब मेरो पनि ब्रह्माण्ड घुम्ने पस्यो।
सुटुक्कै घरभित्र बैठक कक्षामा अलिकति मिटसित करिब दुई पेग सिक्किमेली रातो मेरो सामुमा राखेर दुल्हा आफैले अनुरोध जनाएपछि फेरि एकपल्ट खल्ती छामे। त्यही अघिको गोडा पचासेक रूपियाँ रहेछ। मन बाँधेर वाइन ग्लास समात्न के आँटेको थिए मेरा एक हितैषी मित्र जो नशा पिउँदैन थिए र आदर्शवान अनि साहित्यप्रेमी औ धार्मिक थिए, उनको प्रवेश देखेर अवाक हुँदै मेचको खुट्टामुनि थपक्क राखेर आफ्नो आदर्शता देखाएँ। डराउँदै पिउनु पर्ने, नपिए नहुने, पिउँदा मज्जा आउने, नपिइदिए रिसाउने, यो बडो गजबको मादक पदार्थ रहेछ। पार्वतीले बनाएको रे। आमाको दूधभन्दा नि मिठो। प्रियसीको चुम्बनभन्दा नि रसिलो-सुरा रस। पिउँदा सुरा पिए पनि पिइसकेपछि बेसुरा भइदिने। मनका तमाम व्याथाहरू, सत्य-असत्य उगेल्नै पर्ने।
न खाऊँ भने दिनभरिको शिकार, खाऊँ भने कान्छा बाको अनुहार। धन्य मलाई दैवले साथ दियो। उनको मोबाइलमा एउटा डाक आयो। ऊ हेल्लो बोल्दै बाहिरियो। मैले सुरा स्वाट्ट पारेर दुई चोक्टा मासु हतार हतार निले। अनि एउटा सेन्टरफ्रुट चपाउँदै हिजोको अखबारमा ध्यान केन्द्रित गरें। अखबारमा एउटा शिर्षक थियो- 'पुलिसले अवैध रम जफत गरयो।' थुप्रैपल्ट जफत गरे पनि मात्न खाँचो नभएपछि कसको के लाग्छ र! जसरी मैले इज्जत लुकाएँ, पेग लुकाएँ तर न सेन्टरफ्रुटले त्यसको नातो लाग्यो न त मेरो इमान्दारी नै लुक्न सक्यो।
अहिले म सौरमण्डलका नवौँ ग्रहभन्दा माथिको दशौँ ग्रह भएको छु। मेरो ब्रह्माण्डको रफतार माप कसले गर्ने र! ग्रहहरू सूर्यको वरिपरि घुम्छन्। म एउटा घरको विश्राम कक्षको सोफामाथि घुम्दैछु। ती मित्र कता गए? मलाइ पर्वाह छैन। दुई पेग फेरि थपेर कसले हो चीची पनि थपिदिएछ। त्यो पनि पिएर मासु चाटीचाटी खाइसकेपछि बिस्तारै सराउ लेखाउन बाहिरिएँ तर अघि नै काउन्टर उठिसकेछ। अँध्यारैमा घर हिँडेछु। न मैले पचास रुपियाँ तिर्नु पस्यो न त घरमा फूलकोपीको तरकारी खाइयो। राम्ररी होस् फर्किंदा त म सदर अस्पतालको मेल वार्ड लक्की नम्बर सेभेनमा पो रहेछु।
मान्छेहरू कुरा गर्दै रहेछन्- "होइन उहाँलाई तलमाथि क्यै भइगएको भए डाइङ हार्नेसमा छोरालाई मिलाइदिन्थ्यौँ नि। त्यसो त यत्रो सङ्गठन भाको के भो र? तर विचना जाती हुनुभयो। भइगयो नि! होइन र!"
श्रीमती रिसले चुर भइछन्। भन्दै थिइन्- "आ... घिच्न पनि अलिकति भा पो।"
डाक्टरले डिसचार्ज सर्टिफिकेट दिँदै घर लानु भन्दै थिए। तर धन्न त्यो दिन मैले धर्तीबाटै डिसचार्ज लिनु परेन।
चार पेगभन्दा कोपी नै मिठो!
English Translation
Life's turning point — a wedding.
After gulping a peg from the bar,
flushed, squeezing out another peg —
I am dining at the wedding.
They are entangled in romance.
My tongue, meanwhile, is getting muddled.
My eyes have grown small
from the child's sharp thrust —
everyone looks beautiful.
Perhaps I am drunk.
Those who never got the bond of marriage
try in jealousy
to wrap themselves in imagination
as bride and bridegroom.
Today, truly, I am at a wedding.
Why does love smile on?
Two hearts bound in one rite —
with a vow, the parting in the hair dyed red all the way,
green glass beads offered to the deity —
to celebrate her joy
I am wearing thin.
These days I have been drinking quite a lot.
A cassette blared naumati baja — jhyai jhyai. The neighbor's son's wedding. One must go. Because there's an invitation. The card names a time — by five in the evening. After the school's evening bell rang tang-tang and the students streamed out and sang the national anthem, I stood in silence. Jai he jai he jai jai jai jai he... Brushing the dust of the ground off myself, I felt in my pocket. There was fifty rupees — the money my wife had sent me to buy a copy (notebook). Satisfied, I went to the wedding.
Standing at the gate near the courtyard, an old student of mine who had gone a little off-key said "Sir! Namaste" and set a stool for me beside the gift-register table. One person offered me the bar; another, the buffet. Should I drink at the bar or eat at the buffet! At the bar it would cost fifty rupees. At the buffet it would cost fifty rupees too. Those who drank at the bar and vomited would recall every sorrow of their life and retch it out. Some would weep torrentially, washing away all their griefs. Some, like a half-empty pot splashing over, would lose themselves inside a song, dancing in every direction in a state where they could not contain themselves. Some would embrace young women. These intoxicated ones, on the pegs from that bar, roamed a new world. There, beer, whisky, Old Mac, Millennium, Three Star, Gold Star, Kasturi — all became human beings, dancing, weeping, laughing. There was neither cold nor heat. Neither shame nor disgust.
In a state of unconsciousness he was behind the curtain of the world, or wandering somewhere in the clouds. In semi-consciousness he was very angry at someone for no apparent reason, and those who had sobered up would calm him. But I sat at a stool beside the bar and watched all these scenes closely — and it seemed to me: here, a wedding is happening. Two streams of different blood have met at a turning point. Now they will turn. Their names have now entered the red ledger of the world. From love they want romance; from romance they want a reward. From tomorrow, they will know the price of the market. A vote is being cast. Standing as one's own independent candidate over the whole world. There too is defeat, in the desire for victory. But today a wedding is happening there. Their golden morning has not yet sprouted. Spring must still bloom. In this universe that spins alone, now my universe has also begun to spin.
Quietly, inside the sitting room, placing about two pegs of red Sikkimese alongside a few pieces of meat, the groom himself made a request. I felt in my pocket again. Still that same fifty rupees. Steeling my heart, just as I was reaching to take the wine glass, a good friend of mine — who did not drink, who was idealistic, literary, and religious — walked in, and seeing him I froze, quietly placed the glass under the leg of the chair, and showed off my virtue. Drinking in fear, having to drink, enjoying the drinking, someone getting angry if you don't drink — what a remarkable intoxicant this is! They say Parvati made it. Sweeter than a mother's milk. More flavourful than a lover's kiss — the nectar of wine. When you drink it you're full of spirit; but once you've drunk, you go off-key. All the griefs of the heart, all truth and untruth — must be vomited out.
Not eating would mean a full day's quarry wasted; eating would mean facing the kanche baa. Thank heaven, fate helped. His mobile rang with a call. He walked out saying "Hello." I gulped the drink in one go and quickly swallowed two chunks of meat. Then, chewing a Centrefruit mint, I focused my attention on yesterday's newspaper. There was a headline — "Police seize illegal rum." However many times they seize it, if there's still a need to get drunk, what does it matter to whom! Just as I had hidden my dignity and hidden my peg — neither did the Centrefruit undo that connection, nor could my honesty be hidden.
Now I had become the tenth planet beyond the ninth planet of the solar system. Who could measure the speed of my universe! Planets orbit the sun. I was orbiting on the sofa of a rest room in someone's house. Where had my friend gone? I don't care. Two more pegs were added by someone, and a chi-chi too was thrown in. After drinking that too and licking the meat clean, I slowly went out to sign the gift register — but by then the counter had already closed. I walked home in the dark. I needed neither to pay the fifty rupees nor to eat the cauliflower curry at home. By the time I had fully come to my senses, I was in Lucky Number Seven of the Male Ward of the District Hospital.
People were talking — "If something had happened to him, we would have arranged the ICU for his son too. What is such an organization for otherwise? But he turned out to be a decent man. It's done! Isn't it!"
The wife was seething with anger. She was saying — "Hmm... could've dragged you a little more."
The doctor was giving the discharge certificate and telling them to take him home. But thank God, that day I did not have to take my discharge from this earth itself.
Four pegs — and a notebook would have been better!
हिन्दी अनुवाद
जीवन मुड़ने का क्षण — शादी।
बार से एक पेग निगलने के बाद,
गर्माहट में एक और पेग निचोड़ते हुए,
शादी में खा रहा हूँ।
वे प्रणय में उलझे हैं,
मेरी जीभ उलझती जा रही है।
आँखें छोटी हो गई हैं
नानी की तीखी मार से —
सब सुंदर दिखती हैं।
शायद मैं मतवाला हो गया हूँ।
जिन्हें विवाह का बंधन न मिला
वे ईर्ष्या में कल्पना में
दुल्हन और दूल्हे का अभिनय
समेटना चाहते हैं।
आज सच में मैं शादी में हूँ।
प्यार क्यों हँसता रहता है?
एक लगन में दो दिल —
कसम — माँग पूरी लाल करके,
हरी पोते देवता से माँगकर —
उसकी खुशी मनाने में
मैं घुलता जा रहा हूँ।
आजकल मैं बहुत पीने लगा हूँ।
कैसेट में नौमति बाजा झाँई-झाँई बज रहा था। पडोसी के बेटे की शादी। जाना तो है। क्योंकि निमंत्रण है। कार्ड में समय तय है — शाम पाँच बजे तक। स्कूल की शाम की छुट्टी की घंटी टनटन बजने के बाद छात्र कतार में निकले और राष्ट्रगान गाया। मैं चुपचाप खडा रहा। जय हे जय हे जय जय जय जय हे... खलीमट्टी की धूल झाडते हुए जेब टटोली। पचास रुपए थे — जो पत्नी ने कॉपी खरीदने को दिए थे। निश्चिंत होकर शादी में गया।
आँगन के पास गेट पर मेरा एक पुराना छात्र — जो अब थोडा बेसुरा हो गया था — "सर! नमस्ते" कहते हुए सराव लिखने वाले के पास कुर्सी रख देता है। एक ने बार का न्योता दिया, दूसरे ने बुफे का। बार पियूँ या बुफे खाऊँ! बार पीने पर भी पचास रुपए। बुफे खाने पर भी पचास रुपए। बार में पीकर उल्टी करने वाले जीवन के सारे दर्द याद करते हुए उल्टी करते थे। कोई सारे गम मिटाने को धारधार रोते थे। कोई आधे भरे घडे की तरह छलकते हुए गाने के भीतर घुस जाते और खुद को सँभाल न पाते हुए इधर-उधर नाचते। कोई जवान लडकियों को बाँहों में भर लेते। ये मदहोश उस बार के पेग पीकर नई दुनिया में विचरण करते। वहाँ बियर, व्हिस्की, ओल्ड मैक, मिलेनियम, थ्री स्टार, गोल्ड स्टार, कस्तूरी — सब इंसान बनकर नाचते, रोते, हँसते। न वहाँ ठंड थी न गर्मी। न शर्म न घिन।
बेहोशी की हालत में वह दुनिया के पर्दे के पीछे था या बादलों में कहीं भटक रहा था। अर्धचेतना में वह किसी पर बहुत गुस्से में था और होश में आए लोग समझाते थे। पर मैं बार के पास कुर्सी पर बैठकर यह सब गौर से देखता — और मुझे लगा: यहाँ शादी हो रही है। दो अलग-अलग खून के धारे एक मोड पर आ मिले हैं। अब मुडेंगे। दुनिया के लाल खाते में उनका नाम चढ चुका है। प्रेम से प्रणय, प्रणय से पुरस्कार चाहते हैं। कल से बाजार का भाव पता चलेगा। मतदान हो रहा है। पूरी दुनिया पर खुद को स्वतंत्र उम्मीदवार मानते हुए। वहाँ जीत की चाह में हार भी है। पर आज वहाँ शादी हो रही है। अभी उनकी सुनहरी सुबह नहीं फूटी। बसंत को खिलना ही है। अकेले घूमते इस ब्रह्मांड में अब मेरा ब्रह्मांड भी घूमने लगा।
चुपके से घर के बैठक कमरे में थोडे मीट के साथ करीब दो पेग सिक्किमी लाल रखकर दूल्हे ने खुद अनुरोध किया। फिर जेब टटोली। वही पहले वाले पचास रुपए। मन कडा करके वाइन ग्लास उठाने ही वाला था कि मेरे एक हितैषी मित्र — जो नशा नहीं पीते थे, आदर्शवान, साहित्यप्रेमी और धार्मिक थे — उनका प्रवेश देखकर अवाक होकर चुपचाप ग्लास कुर्सी के पाए के नीचे रख दिया और अपनी आदर्शता दिखाई। डरते-डरते पीना पडे, न पियो तो नहीं चले, पियो तो मजा आए, न पिओ तो गुस्सा करे — क्या गजब का नशा है यह! कहते हैं पार्वती ने बनाया। माँ के दूध से भी मीठा। प्रेमिका के चुंबन से भी रसीला — सुरा-रस। पीते वक्त सुर में; पी लेने के बाद बेसुर। दिल के सारे दर्द, सच-झूठ — उगलना ही पडता है।
न खाऊँ तो दिनभर का शिकार बेकार; खाऊँ तो कान्छा बा का चेहरा। सुक्र है दैव ने साथ दिया। उनके मोबाइल पर एक कॉल आई। वे "हेलो" बोलते हुए बाहर निकले। मैंने एक ही साँस में पेग निगला और जल्दी-जल्दी दो टुकडे मीट खाए। फिर एक सेंटरफ्रूट चबाते हुए कल के अखबार पर ध्यान केंद्रित किया। अखबार में एक शीर्षक था — "पुलिस ने अवैध रम जब्त की।" कितनी भी बार जब्त करो, पीने की जरूरत बनी रहे तो किसका क्या जाता है! जैसे मैंने इज्जत छुपाई, पेग छुपाया — पर न सेंटरफ्रूट ने उसका रिश्ता मिटाया, न मेरी ईमानदारी छुप सकी।
अब मैं सौरमंडल के नवें ग्रह से भी ऊपर दसवाँ ग्रह बन गया हूँ। मेरे ब्रह्मांड की रफ्तार कौन नापेगा! ग्रह सूरज के इर्द-गिर्द घूमते हैं। मैं एक घर के विश्राम कक्ष के सोफे पर घूम रहा हूँ। वे मित्र कहाँ गए? मुझे परवाह नहीं। किसी ने दो और पेग भरे और चीची भी डाल दी। वह भी पीकर मीट चाटते हुए खा लिया, फिर धीरे-धीरे सराव लिखाने निकला — लेकिन काउंटर पहले ही उठ चुका था। अँधेरे में घर चला आया। न पचास रुपए देने पडे, न घर में फूलगोभी की सब्जी खाई। ठीक से होश आने पर मैं सदर अस्पताल के मेल वार्ड के लकी नंबर सेवन में था।
लोग बात कर रहे थे — "नहीं, अगर कुछ हो जाता तो डाइंग हार्नेस में बेटे को बिठा देते। इतना बडा संगठन होकर क्या फायदा? पर बचे हुए निकले। हो गया नि! है न!"
पत्नी क्रोध से आग-बबूला हो गई थीं। कह रही थीं — "आ... थोडा और घसीटना था।"
डॉक्टर डिस्चार्ज सर्टिफिकेट देते हुए घर ले जाने को कह रहे थे। पर भला हो कि उस दिन मुझे इस धरती से ही डिस्चार्ज नहीं लेना पडा।
चार पेग से तो कॉपी ही अच्छी थी!