समर्पण
मातृस्नेहको यादमा
स्वर्गीय आमा कृष्णमाया घिमिरेप्रति
दिगो आत्मशान्तिको कामना गर्दै
निबन्ध सङ्ग्रह सप्रेम समर्पित !!
— छोरी शारदा शर्मा
In memory of a mother's love
To the late mother, Krishnamaya Ghimire
With a wish for her enduring peace of soul
This essay collection is offered with love
— Daughter, Sharada Sharma
माँ के स्नेह की याद में
स्वर्गीय माँ कृष्णमाया घिमिरे को
उनकी आत्मशांति की कामना के साथ
यह निबंध संग्रह प्रेमपूर्वक समर्पित !!
— पुत्री शारदा शर्मा
यो निबन्ध सङ्ग्रहभित्र परेका निबन्धहरू प्रकाशित गर्न पाउँदा ज्याँदै हर्षित छु, साथै यस विधाभित्रका निबन्धहरूले पाठकलाई सन्तुष्ट तुल्याउन सक्छन् भने कुरामा आशान्वित छ। बुद्धिजीवीबाट नै यस सङ्ग्रहको मूल्यांकनको अपेक्षा राख्दै फेरि अर्को कृतिबाट आउने निश्चय गर्दछु।
— शारदा शर्मा
I am greatly pleased to have the opportunity to publish the essays in this collection, and I am hopeful that these essays, as a form, will satisfy the reader. Awaiting the evaluation of this collection from the intelligentsia, I am determined to return with another work.
— Sharada Sharma
इस निबंध संग्रह में सम्मिलित निबंधों को प्रकाशित करने का अवसर पाकर मैं अत्यंत प्रसन्न हूँ। साथ ही आशा है कि इस विधा के निबंध पाठकों को संतुष्ट कर सकेंगे। बुद्धिजीवियों से इस संग्रह के मूल्यांकन की अपेक्षा रखते हुए अगली कृति के साथ पुनः आने का निश्चय करती हूँ।
— शारदा शर्मा
भारतीय नेपाली निबन्धको सन्दर्भमा दार्जीलिङलाई मात्र हेर्दा पनि संरचना र स्वरूपमा नवीनता, बौद्धिकता साथै फिक्चर राइटिङ र विद्याभञ्जनका प्रयोगहरू पाइन्छन्। आख्यानको तुलनामा निबन्धको मन्द प्रकाशन भएको प्रतीत भएकोले पनि संरक्षणार्थ यस क्षेत्रमा प्रविष्टिनु वाञ्छनीय छ। यसोस्ले सरलतापूर्वक साहित्यानुरागीहरूलाई मध्यनजर राखेर निबन्ध लेख्ने प्रयत्न गरेको छु। भाषिक क्लिष्टता, भाव पण्डित्याई साथै दर्शन र सिद्धान्त हाक्ने पक्षमा छैन म। भावाभिव्यक्ति स्वयम् नै कुनै न कुनै 'वाद' र 'सिद्धान्त' मा पर्छन् आफै। अनुभवहरू बाँड्ने प्रयत्नसँगै चेतनाको अनवरत धारा प्रवाहद्वारा पाठकहरूवृन्दको चित्तवृत्तिलाई परितृप्त तुल्याउने प्रयत्न पनि गरेको छु। संस्कृति, नैतिक, सामाजिक आदि विकृतिहरूले विखलबन्द समाजलाई आफ्ना चक्षुहरूले नियालेको छु। समय-समयमा लेखिएका निबन्धहरू साहित्य बाटिकालाई सुम्पेको छु। मूल्याङ्कन हजुरहरूकै हातमा सुम्पेक छु।
— मुक्तिनाथ शर्मा
Looking at Darjeeling alone within the context of Indian Nepali essays, one finds innovation in structure and form, intellectualism, and experiments in feature writing and genre-blending. Since essay publication has seemed relatively slow compared to narrative forms, it seems worthwhile to enter this field for its preservation. With that in mind, I have tried to write essays with simplicity, keeping literature lovers in view. I am not given to linguistic complexity, intellectual posturing, or wielding philosophy and theory as clubs. Expression of feeling itself naturally falls into some 'ism' or 'theory' of its own. Along with sharing experiences, I have also tried to nourish readers' minds through the unceasing flow of consciousness. I have observed with my own eyes a society fractured by cultural, moral, and social corruption. The essays written from time to time have been offered to the garden of literature. I leave their evaluation in your hands.
— Muktinath Sharma
भारतीय नेपाली निबंध के संदर्भ में केवल दार्जीलिंग को देखने पर भी संरचना और स्वरूप में नवीनता, बौद्धिकता तथा फीचर राइटिंग और विधाभंजन के प्रयोग मिलते हैं। आख्यान की तुलना में निबंध का प्रकाशन धीमा प्रतीत होने के कारण, इस क्षेत्र में संरक्षण हेतु प्रवेश करना उचित है। इसी सोच से साहित्यानुरागियों को ध्यान में रखकर सरलतापूर्वक निबंध लिखने का प्रयास किया है। भाषिक क्लिष्टता, भावपांडित्य तथा दर्शन और सिद्धांत के आडंबर में विश्वास नहीं रखता मैं। भावाभिव्यक्ति स्वयं ही किसी न किसी 'वाद' और 'सिद्धांत' में पड़ जाती है। अनुभव बाँटने के प्रयास के साथ-साथ चेतना की अविरल धारा द्वारा पाठकों के चित्त को परितृप्त करने का प्रयास भी किया है। सांस्कृतिक, नैतिक, सामाजिक विकृतियों से विखंडित समाज को अपनी आँखों से निहारा है। समय-समय पर लिखे निबंध साहित्य की वाटिका को सौंपे हैं। मूल्यांकन आप सबके हाथों में है।
— मुक्तिनाथ शर्मा
कृतज्ञतामा
- प्रतिभा प्रेरणा परिषद्का सम्पूर्ण सदस्यगणप्रति
- जोसुवा राईप्रति आवरणको निम्ति
- श्रीमान पूर्ण सुब्बा, थुम्के पाठशालालाई शुभकामनाको निम्ति
- सामालोचक एम 'पथिक' प्रति हौसलाको निम्ति
- खुल्ला साहित्यिक गोष्ठीका आयोजकद्वय डा. रूद्रराज मास्के अनि कथाकार कमल भण्डारीप्रति ।
- सम्पादनको निम्ति डा. रूद्रराज मास्केप्रति।
- परिवार सदस्यगण ममतामयी आमा जासोदा शर्मा, छोराद्वय शिशिर वसन्त एवं भाइ प्रेमलाल।
- To all the members of Pratibha Prerna Parishad
- To Joshua Rai, for the cover
- To Mr Purna Subba and Thumke Pathshala, for their good wishes
- To critic M 'Pathik', for his encouragement
- To the co-organisers of the Open Literary Seminar: Dr Rudraraj Maske and fiction writer Kamal Bhandari
- To Dr Rudraraj Maske, for editorial support
- To family: my affectionate mother Jasodha Sharma, sons Shishir and Basanta, and brother Premlal
- प्रतिभा प्रेरणा परिषद् के समस्त सदस्यों को
- जोसुवा राई को — आवरण के लिए
- श्रीमान पूर्ण सुब्बा एवं थुम्के पाठशाला को — शुभकामनाओं के लिए
- समालोचक एम 'पथिक' को — प्रोत्साहन के लिए
- खुली साहित्यिक गोष्ठी के आयोजकद्वय डॉ रूद्रराज मास्के और कथाकार कमल भण्डारी को
- डॉ रूद्रराज मास्के को — संपादन के लिए
- परिवार — ममतामयी माँ जशोदा शर्मा, पुत्रद्वय शिशिर एवं बसंत, और भाई प्रेमलाल
साहित्य एकदेखि अनेकसम्म सम्मिश्रित हुँदछ। तथ्य वाङ्मयान्तर्गतका हरेक विधामा पाइए तापनि साहित्य विशिष्ट हुन्छ। सिद्धान्तका जन्मदाता अनि संहारकर्ता दुवै हुन्-स्रष्टा। सिद्धान्तले स्रष्टत्व नाप्नु खोज्नु गाम्रो सागरमा डुबाउनु मात्र हो। लेखक कुनै विद्वान् होइन न दार्शनिक नै। त्यसैले अर्जित अनेकौं अभिव्यञ्जना पस्किने गर्छ लेखक लेखकीय कौशलद्वारा। लेखेर आउटडेटेड बन्नलाई सिर्जना गर्दैनन् कोही। क्षमताअनुसार व्यक्तिएका कलात्मक अभिव्यञ्जना नै स्रष्टात्व हो। व्यक्तिअवलोकन, भावानुभूति र स्रष्टा भिजेको समाज नै पृष्ठभूमि बन्छन् चाहे स्रष्टा जति नै सचेत होस् या अचेत। साहित्य जे लेखियोस् कला हो, कलात्मक हुनु अनिवार्य छ नत्र नलेखे उत्तम। सिर्जनामा निरन्तरता र अध्ययनले परिष्कृत र परिमार्जित तुल्याउँदछ। यसरी निरन्तरतामा 'मन र म' कविता सङ्ग्रहपछि निबन्धमा प्रविष्टिएका छन् 'प्रकरण'- बाट मुक्तिनाथ शर्मा।
आफ्नो वस्तुता बिर्सिएर पाठक पाठमा एकाकार भएपश्चात् वस्तुसँगै लेखकलाई पनि महसूस गर्दछ निबन्धमा। प्रकरणका प्रत्येक निबन्ध यस्तै छन्। स्वतन्त्रता निबन्धको मुटु हो। स्वतन्त्रतापूर्वक लेखक निबन्धमा एउटा विचारदेखि अर्को विचारमा फड्को हान्दै कुदेका छन्। तर्कयुक्त छन् भाव। वैचारिक होलीमा विचारका रङ्गहरू अक्षरमा पोतेर लेखकले आनन्दानुभूति महसुस गरेका छन्। होलीमा मिसिएर खेल्न सक्ने प्रत्येकले आनन्द लिन सक्छन् नत्र नजान्नेहरू भाग्छन् टाढे।
निबन्ध तथ्यमात्र होइन न विचारको खेलमात्र। अव्यक्त विषयलाई दक्ष निबन्धकारले सन्तुष्टजनक रूपमा व्यक्त गर्दा रहेछन्। निबन्धकार शंकर लामिछानेले 'देवताको काम' मा सत्यलाई जानेसम्मको ज्ञान भनेर उदाहरणसहित सन्तुष्ट बनाइदिएका छन्, भौतिकवादी विचार नै भए तापनि। यहाँ 'प्रकरण' का लेखकले पनि 'विश्वास' निबन्धमा विश्वासलाई परिभाषा दिने प्रयास गरेका रहेछन्। विश्वासलाई '....अन्तःकरणको ढुक्कपन' भनेका रहेछन्। आनन्द लाग्यों, सन्तुष्ट पनि। विषयको वैज्ञानिक अध्ययन रहेछ उहाँमा।
निबन्धहरू वर्णनात्मक र विवरणात्मक छन् । निजात्मक र वस्तपरक दुवै थरिका निबन्धहरू हुँदाहुँदै कतिपय निबन्धहरूमा प्रबन्धात्मक प्रवृत्ति पाइन्छ। लेखनमा लेखकले कुनै निश्चित परियोजना नगरेर विषय अभिव्यक्त गर्नुमा निक्कै हतारिएका पनि छन्। आफ्ना विचारलाई पुष्टि दिने क्रममा कतै-कतै उनले विद्वान्हरूका उद्धृतांश मतलाई पनि स्थान दिएका छन्। लाग्छ अझ त्यसलाई अनुवाद पनि गरेका भए उत्तम हुने थियो।
आध्यत्मिक शास्त्रको साहित्यसँग अविच्छे सम्बन्ध रहेको सत्य नकार्न मिल्दैन। लेखकले पनि अध्यात्मशास्त्रका व्याख्या-विश्लेषण प्रसङ्गानुसार प्रस्तुत गरेका छन्। जुनसुकै विषयलाई टपक्क टिपेर निबन्ध बनाउँछन् उनी। त्यसैले त उनी निबन्ध लेख्नलाई मोतेञ्जको उक्ति खोज्दैनन् न कुनै समालोचकको सिद्धान्त। समाजमा घुलमिल हुँदा देखिएका विकृतिलाई नियाल्ने निबन्धकार आदर्शवादी विचारका छन्। सभ्यताको खोल ओढेर समाजलाई नाङ्गो पार्ने अनि आफूलाई महान् सम्झेर अरूप्रति हीन भावना राख्ने प्रवृत्तिलाई व्यङ्ग्य कसेका छन्। बेचिएका नारीहरू, समाजमा बढ्दो विकृति र अनैतिकता उनका निबन्धका विषय बनेका छन् ।
चक्षुअघिका घटित विषयहरू व्यक्तिएका छन् । सामाजिक, राजनैतिक, जातीयावस्थितिप्रति सूक्ष्मावलोकनसँगै सपना-कल्पनाको छुट्टै मनोजगत सिर्जना गरेर विचरण गरेका छन्। इतिवृत्तात्मक तत्त्वहरू नियाल्दा आख्यानात्मक संरचना वरण गरेका छन् कतिपय निबन्धहरूले। भाव काव्यमय पाइन्छ। निबन्ध फ्रिजको वस्तु होइन। संरचना स्रष्टाहरू नै निर्माण गरेर तोड्छन् अघि नै भनियो। तर मुक्तिनाथ शर्माज्यूमा पाइने इमानदारिताले निबन्धमा सरलता र सरसता प्रदान गरेकै छ। क्लिष्टता र कृत्रिमताबाट पलायन रहेर रचना गर्ने उनका निबन्धहरूमा शब्द चतुस्याइँ कतै पाइँदैन। उनी निबन्ध एकै वर्गलाई मात्र लेख्दैनन्। सबै वर्गका पाठकले उनको निबन्धमा रहेको रसको मज्जा लुट्न सक्छन् निश्चय नै।
अन्य विधाको तुलनामा निबन्धको न्यून रचना भइरहेको बेला निरन्तर उनी लेखिरहून्। निबन्धका पारखी नै बनून्। लाखौं शुभकामना।
— महेश दाहाल
रङ्दु बस्ती · २०.७.२०११
Literature combines the singular with the multitude. Though facts are found in every genre, literature is distinctive. The author is both progenitor and destroyer of theory — to try to measure creativity by theory alone is only to drown in a fathomless ocean. A writer is neither a scholar nor a philosopher; it is through writerly craft that a writer brings forth the many expressions accumulated over a lifetime. No one creates in order to become outdated. Artistic expression commensurate with one's capacity is what authorship is. Individual observation, emotional experience, and the society the author has absorbed — these become the backdrop, whether the creator is conscious of it or not. Whatever is written in literature must be art; if not, better left unwritten. Continuity and study refine and improve creation. It is in this spirit of continuity that Muktinath Sharma enters the essay form in Prakaran, following his poetry collection Man ra Ma.
Once a reader's own selfhood dissolves into the text, they sense not only the subject but the author as well. Every essay in Prakaran is like this. Freedom is the heart of the essay. The author leaps freely from one thought to the next. The feeling is reasoned. In the intellectual Holi of ideas, he has coloured letters with the hues of thought and experienced joy. Those who know how to play the festival enjoy it; those who do not flee.
An essay is not merely fact, nor merely a play of ideas. A skilled essayist gives satisfying expression to the inexpressible. Essayist Shankar Lamichhane, in Devtako Kam, defined truth as "knowledge up to what one knows" — even within a materialist framework. Here too the author of Prakaran attempts to define belief in his essay "Vishwas", calling it "…the inner mind's assurance." I was delighted and satisfied. He possesses a scientific understanding of his subject.
The essays are descriptive and expository. While both personal and objective essays are present, some show an argumentative tendency. In expressing his subjects without a fixed plan, the author sometimes appears hurried. To substantiate his ideas he has at times cited quotations from scholars — it seems it would have been even better had he translated these as well.
The truth of spiritual scripture's inseparable connection to literature cannot be denied. The author presents interpretations from spiritual texts as the occasion demands. He can pick up any subject and shape it into an essay. That is why he needs neither a Montaigne epigraph nor a critic's theory when he sits to write. Observing the distortions seen while mingling in society, he is idealistic in thought. He has satirised the tendency to expose society naked under a cloak of civilisation while considering oneself superior. Exploited women, growing moral corruption and social indecency have become his subjects.
Events unfolding before his eyes are expressed. Along with a subtle observation of social, political, and caste conditions, he has created and wandered in a private inner world of dreams and imagination. Some essays take on a narrative structure when examined for narrative elements. The feeling is poetic. An essay is not a refrigerated object. Structures are made and broken by authors — as already said. But the honesty found in Muktinath Sharma lends his essays a simplicity and grace. In his essays, which are composed steering clear of complexity and artificiality, verbal trickery is nowhere to be found. He does not write for only one class. Readers of all kinds can certainly enjoy the pleasure contained in his essays.
At a time when essays are written less than other forms, may he continue to write without ceasing. May he become a true connoisseur of the essay. A million good wishes.
— Mahesh Dahal
Rangu Basti · 20.7.2011
साहित्य एक से अनेक तक समन्वित होता है। यद्यपि तथ्य वाङ्मय की प्रत्येक विधा में पाए जाते हैं, साहित्य विशिष्ट होता है। सिद्धांत के जन्मदाता और संहारकर्ता दोनों ही सर्जक हैं। सिद्धांत से सृजनात्मकता मापने की कोशिश गहरे सागर में डुबोना मात्र है। लेखक न विद्वान् है, न दार्शनिक। इसीलिए लेखकीय कौशल से वह अर्जित अनेक अभिव्यक्तियाँ प्रस्तुत करता है। कोई पुराना पड़ने के लिए नहीं रचता। क्षमतानुसार व्यक्त कलात्मक अभिव्यक्ति ही सर्जनात्मकता है। व्यक्तिगत अवलोकन, भावानुभूति और वह समाज जिसमें सर्जक भीगा है — यही पृष्ठभूमि बनती है, चाहे सर्जक कितना भी सचेत हो या अचेत। साहित्य में जो भी लिखा जाए, कला होनी चाहिए — अन्यथा न लिखना ही श्रेयस्कर। निरंतरता और अध्ययन रचना को परिष्कृत करते हैं। इसी निरंतरता में मन र म के बाद मुक्तिनाथ शर्मा प्रकरण से निबंध विधा में प्रवेश करते हैं।
जब पाठक अपनी वस्तुता भूलकर पाठ में एकाकार हो जाता है, वह निबंध में विषय के साथ लेखक को भी महसूस करता है। प्रकरण के प्रत्येक निबंध ऐसे ही हैं। स्वतंत्रता निबंध का मूल है। लेखक निबंध में एक विचार से दूसरे विचार तक स्वतंत्र रूप से छलांग लगाता है। भाव तर्कसंगत हैं। वैचारिक होली में विचारों के रंगों को अक्षरों में भरकर लेखक ने आनंद का अनुभव किया है। जो खेलना जानते हैं वे आनंद लेते हैं; न जानने वाले दूर भाग जाते हैं।
निबंध केवल तथ्य नहीं, न केवल विचार-क्रीड़ा। दक्ष निबंधकार अव्यक्त विषयों को संतोषजनक रूप में व्यक्त करते हैं। निबंधकार शंकर लामिछाने ने देवताको काम में सत्य को "जानने की सीमा तक का ज्ञान" कहकर उदाहरण से संतुष्ट किया — भौतिकवादी विचार होने पर भी। यहाँ प्रकरण के लेखक ने भी 'विश्वास' निबंध में विश्वास को "…अंतःकरण की निश्चिंतता" कहा है। प्रसन्नता हुई, संतोष भी। उनमें विषय का वैज्ञानिक अध्ययन है।
निबंध वर्णनात्मक और विवरणात्मक हैं। व्यक्तिपरक और वस्तुपरक दोनों प्रकार के निबंध होते हुए भी कुछ में प्रबंधात्मक प्रवृत्ति मिलती है। विषय अभिव्यक्त करने में लेखक कहीं-कहीं शीघ्रता में भी दिखते हैं। अपने विचारों को पुष्ट करने के क्रम में उन्होंने विद्वानों के उद्धरण स्थान-स्थान पर दिए हैं — उनका अनुवाद भी किया होता तो और उत्तम होता।
अध्यात्मशास्त्र का साहित्य से अविच्छिन्न संबंध एक अखंडनीय सत्य है। लेखक ने भी प्रसंगानुसार अध्यात्म की व्याख्या प्रस्तुत की है। वे किसी भी विषय को उठाकर निबंध बना देते हैं — इसीलिए लिखने के लिए न मोंतेन्य की उक्ति खोजते हैं, न किसी समालोचक का सिद्धांत। समाज में घुलमिल होने पर दिखी विकृतियों को देखने वाले यह निबंधकार आदर्शवादी हैं। उन्होंने सभ्यता का आवरण ओढ़कर समाज को नंगा करने और स्वयं को महान समझ दूसरों को हीन मानने की प्रवृत्ति पर व्यंग्य कसा है। बिकी हुई नारियाँ, बढ़ती विकृति और अनैतिकता उनके निबंधों के विषय हैं।
आँखों के सामने घटित विषय व्यक्त हुए हैं। सामाजिक, राजनीतिक, जातीय स्थिति पर सूक्ष्म दृष्टि के साथ-साथ स्वप्न-कल्पना का एक अलग मानसिक जगत सृजित कर उसमें विचरण किया है। कुछ निबंधों ने आख्यानात्मक संरचना ग्रहण की है। भाव काव्यमय है। निबंध संग्रह की वस्तु नहीं। मुक्तिनाथ शर्मा की ईमानदारी उनके निबंधों को सरलता और सरसता देती है। जटिलता और कृत्रिमता से दूर इन निबंधों में शब्दों की चालाकी कहीं नहीं मिलती। वे सभी वर्गों के लिए लिखते हैं। सभी पाठक उनके निबंधों का रस ले सकते हैं, निस्संदेह।
अन्य विधाओं की तुलना में निबंध कम लिखे जाने के इस काल में वे निरंतर लिखते रहें। निबंध के सच्चे पारखी बनें। लाखों शुभकामनाएँ।
— महेश दाहाल
रङ्दु बस्ती · २०.७.२०११
नेपाली साहित्यका अभिवृद्धिमा लागिपर्नुभएका प्रतिभा श्री मुक्तिनाथ शर्मा 'शोषित'- ज्यूको यो दोस्रो कृति 'प्रकरण' निबन्ध हामीले पाउँदा मलाई अत्यन्त हर्ष लागेको छ। साहित्यमा निबन्ध विदाको खडेरी छ जसमा 'शोषित'ज्यूको यो निबन्ध सङ्ग्रहले एक झर्को मलिलो जल वर्षाउन समर्थ भएको नै छ भन्नेमा म विश्वस्त छु। यी निबन्धकारको कलम निरन्तर अघि बडोस्। पाठकले उनका निःसंस्मरणात्मक निबन्धहरू मज्जाले आनन्द उठाउन सकून् भन्ने अपीलसहित मेरो न्यानो अभिवादन।
— एम 'पथिक'
पूलबजार · १८/०९/२०१०
I am greatly delighted to receive this second work, Prakaran, from Shri Muktinath Sharma 'Shoshit', a talent devoted to the enrichment of Nepali literature. The essay form has seen a drought in literature, and I am confident that this collection by 'Shoshit' has been able to shower it with a refreshing rain. May this essayist's pen continue to advance. With a warm greeting and the appeal that readers may enjoy his unpretentious essays with pleasure.
— M 'Pathik'
Pulbazar · 18/09/2010
नेपाली साहित्य की अभिवृद्धि में लगे प्रतिभाशाली श्री मुक्तिनाथ शर्मा 'शोषित' की यह दूसरी कृति प्रकरण निबंध पाकर मुझे अत्यंत हर्ष हुआ है। साहित्य में निबंध विधा की खड़ेरी है, जिसमें 'शोषित' जी का यह संग्रह एक झोंका सरस जल बरसाने में सक्षम हुआ है — इसमें मुझे विश्वास है। इन निबंधकार की कलम निरंतर आगे बढ़ती रहे। पाठक उनके सरल-सहज निबंधों का आनंद उठा सकें — इस अपील के साथ मेरा हार्दिक अभिवादन।
— एम 'पथिक'
पूलबजार · १८/०९/२०१०
श्रद्धेय एम. एन. सर, यहाँले भावी सन्ततिलाई हितको भाव सविस्तार गर्न माध्यमरूपी अमर कृति जनसमाजलाई हाताहात थमाउने कार्य साहित्यका विभिन्न विधाहरूद्वारा गर्नुभएवापत् अझ लछेप्रै फस्टाउन् भन्ने शुभेच्छा एवम् शुभकमाना प्रदान गदर्छ।
— हितैषी पूरण सुब्बा
परबोङ बस्ती
Respected M. N. Sir, for your work of placing into the hands of the public enduring literary creations — across the various genres of literature — so as to elaborate the spirit of goodwill for future generations, I offer you my heartfelt wish that you may flourish ever more.
— Your well-wisher, Purna Subba
Parbong Basti
श्रद्धेय एम. एन. सर, भावी पीढ़ी के हित की भावना को साहित्य की विभिन्न विधाओं के माध्यम से अमर कृतियों के रूप में जनसमाज को सौंपने के आपके प्रयास के लिए, आप और अधिक फलें-फूलें — यही शुभेच्छा और शुभकामना है।
— हितैषी पूरण सुब्बा
परबोङ बस्ती
निबन्ध १
एउटा यस्तै परिस्थितिले जन्माएको छोरो
भर्खरै टुसाउन लागेको बीजजस्तै, कलिलो, कोमल, मुलायम। नलनसाले परिपूर्ण निर्दोष अबोध जिन्दगी। एउटी साधारण अशिक्षित आमाको गर्भबाट बाहिररिनलाई गर्ववासमा रहेर दशौँमासको परिपक्वताले जन्म भएको छ यस शिशुको।
उसको कर्त्तव्य पूरा गरिसकी त्यस आमाले तर उन्मत्त यौवनमा बाढ भइदिने साथै यौवनको तृष्णा मेटाएर त्यस शिशुको भावी भविष्यको शिक्षादीक्षा र मानिसको सामुन्ने मानिसौँ एक पुरूषको संज्ञा तयारी गरिदिने पिताको नाम ठेगना छैन।
अब के त? त्यसकी आमा अपमानित सामाजको हिलो भएर ममतामयी जननीले बर्बरतापूर्वक समाजको कुव्यवहारको कठोरतापूर्वक दोषको भागी बन्दै वेश्याको उपनाम सहनैपर्ने हो? त्यस अबलालाई वेश्याको लहरमा उभ्याउने पुरुषलाई मान्छेहरूका मानसिकताले के भन्ने ? के ऊ दोषको भागी छैन ? तर... मान्छेका राशदेखि फालिएकी त्यस आमाले नैराश्यको महसुस गर्दै अज्ञान यौवनको बाहुपासमा नारी सौन्दर्यले सृजना गरेको अबोध बालकसित जिन्दगीको विडम्बनामूलक चार प्रहर बिताउनैपर्ने हो? यी मान्छेहरूका बस्तीमा मान्छे आफ्नो मुख नहेरी अर्कालाई कालो भन्छन्। त्यसैले आजभोलि थुप्रैले त्यसलाई देखेर थुक्छन्, खित्का छोडेर हाँस्छन् अनि खुशामत गर्छन्। त्यसैले आज त्यसलाई त्यसरी औल्याउनेहरू धेरै छन्। यदि कुनै एक साहित्यिकले भेटे काल्पनिक नामसँग तुलना गरेर कथा, नाटक, कविता, निबन्ध विधाहरूको पात्र बनाई साहित्यको फलकातामा फुलाइदिन्थे, अनि आफू विभिन्न पदकले विभूषित हन्थे। उपन्यास जगत्मा फुल्यासकारले आफ्नो सामाजिक उपन्यास प्रस्तुत गरिदिन्थे तर विवश त्यस शिशुलाई के थाह?
चाहे त्यो कुनै पनि क्षेत्र किन नहोस्। काल्पनिक परिपाटीले श्रृङ्गार गर्नुभन्दा सामाजिक र नैतिक परिपाटीले श्रृङ्गार गरे अवश्य त्यो शिशु भोलिको कर्मठ र सफल नागरिक बनेर देश र समाजको मैलो परम्परालाई उन्मूलन पारेर युग पुरूषको परिचय दिने थियो। युगौंदेखि आमोदप्रिय शोषकहरूको चुसाइले रित्तिएको गरिबीलाई शोषण हटाउको नारा भन्न लाउँथ्यो होला। त्यही आमा जसले कुमान्छेहरूको घृणित समाजमा लाञ्छित अनुहार देखाइए तापनि आत्मिकबलले सीता र सावित्रीको दाँजोमा उभिने ऐच्छिक चिन्तनको खाँचो थिएन। ता कि आलोचनामा बाँधिनुपर्ने नै थिएन। एक राष्ट्र प्रेम भएकी वीङ्गना थिई या चेतनशील मान्छेहरूका अपरिभाषित जिज्ञासामूलक द्वन्द्वमा पिरोलिन परे पनि एउटा भावी महापुरूषकी भविष्य निर्मात्री थिइन्।
हो त्यही बालक वर्षोंपछि एक जवान निडर छाती लिएर मातृभूमिको सिमा सिमानामा देश रक्षाको निम्ति शत्रुसँग डटेर लडेर भीषण बमबारूदको सामना गर्ने एक योद्धा हुने थियो।
यदि धनवान समुदायले अधोपतनको झाडीमा नधकेली दिएको भए, आजको शोषित र दरिद्रताको उद्धार गर्न चाहने मार्कस र लेलिन हुने थिए औ घाइतेहरूकी आमा मदर टेरेजा झै अमावस्याको दाह गर्न विद्रोहको राँको बाल्ने क्षमता, शाहस सृजित गर्न सक्ने थियो होला।
जीवन र युग त केवल नाट्यशाला हो। यो क्षणिक रङ्गमञ्चमा जसले पनि अभिनय गर्छ। आज पराक्रमी कहलाइएका ती महान् पुरूषहरू, युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नहकुल र सहदेवसँग त्यस वेश्या पुत्र बालकको तुलना गरे केही फरक पाइन्न सायद। माता कुन्तीले आकर्षणी मन्त्र जाँच गर्दा हठात् देवताहरूका आगमनलाई नकार्न नसकी यी योद्धा पुत्रहरूको जन्मदिनमा सफल भइथिन् । यसर्थ के यी पुत्ररत्नहरू वैवाहिक जीवनपछि रचिएका सुपुत्रनै हुन त? अवश्य होइनन्। तब त यी पनि त्यसरी नै फालिनुपर्ने हो। तब कसरी महाभारत लेखियो, तिनलाई पात्र बनाएर? आखिर ऊ मान्छे हो एवं त्यही प्राकृतिक उध्यानमा रमाएर लहरा, पहरा र छहराको रमझम दृश्य अवलोकन गर्दै धरतीको स्वतन्त्र छातीमा रम्ने थियो। निर्धा भइदिनाले कसैले उसबाट फाइदा उठाउनु शिवाय केही होइन। मानौ झुत्रो थोत्रो पहिरणमा तर्तरी पसिना चुहाएर चैत-वैशाखको उराठिलो भवमा चर्को घाममा खनिरहेको किसान ऊ भाग्यले नै यस्तो भएको होला त? निधारमा हात लाएर उसले बिरक्तीको सुस्केरा हाल्छ भने त्यसको नैतिक जिम्मेवारी कसले लिने ? समाजको उदासिनताको परिस्थिति? अहँ होइन, उसलाई त दासत्वको व्यक्तिगत स्वार्थसिद्धले गर्दा यस्तो भयो।
अझै पनि शिक्षा नपाएका मान्छेरूपी आत्माहरू होटल, चिया पसल आदितिर काम गरी गुजारा गर्दछन्। उमेर आएपछि तिनै असामाजिक काम गरी सभ्यसमाजलाई धमिल्याउँछन्। त्यस विषयमा कसैको ध्यानाकर्षण छैन। दलितहरूको कुनै सुनवाइ छैन। भए पनि प्रयोग छैन। बोलेर होइन तर प्रयोगले मात्र निम्नवर्ग उठ्न सक्छ। मानव माधव बन्नपर्छ र नै गरीबी उन्मूलन होला। यहाँ कवि लक्ष्मीप्रसादको कविताको पङ्क्तिलाई लिउँ 'प्रयासका पत्थरमा नदीसरी, बहन्छु हाँसी म तरङ्गले भरि।
म पोखरी झैँ उही ठाउँ जम्दिनँ, छ शुद्ध यो जीवनको सबै कण ।।
प्रयासरत परिस्थितिको चेपारो र शोषक श्रेणीको शोषणबाट उन्मुक्त हुन भगिरथ प्रयास गरिरहनुपर्ने त्यो श्रापित जिन्दगी। धनवान मानिस एउटा पोखरीमा जमेको पानी हो, जो पिउनलायक हुँदैन तर गरीब बगेको स्वच्छ विशुद्ध पानी हो। जसलाई पिएर प्यास मेटाउन सकिन्छ। मान्छेकै स्वार्थतामा नरकगामी मान्छे मान्छेकै झाडा-पिसाब बोकेर कहीं थन्क्याउँछन्। न उसको जिन्दगीका हरेक सहुलियतहरू व्यवस्थित छन्। बरू उसैलाई 'अस्पृश्यता'को वर्गमा राख्छ सभ्य मान्छे। यसैले गान्धीले भनेका थिए "अन टचबिलिटि इज अ क्राइम, अगेन्स्ट ! गड एण्डम्यान, Untouchability is a crime against god and men. अर्थात् छुवाछुत ईश्वर अनि मान्छेकै निम्ति एउटा अपराध हो। यहाँ जन्मिदै अभागी र भाग्यमानी अर्थात् गरीब भएर जन्मिएको कोही हुँदैन तर मानवले श्रेणी विभाजन गर्छ र त्यसैले असहायहरूको सृजना हुनेगर्छ। नत्र एउटा नालीमा फ्याँकिएको कुनै शिशुलाई अनाथ आश्रममा दिउँ या कुनै वर्गभेद नछुट्याउने सज्जनले पालन पोषण गरे त्यो अवश्य भाग्यमानी भएको हुनेछ जस्तै महाभरतमा कर्ण। यसर्थ पुराना यस्ता कति नचाहिँदा विचार तथा भनाइहरू दोषारोपनका बीज मात्र हुन्। समय मूल्यवान हुन्छ 'कहिले सासुको पालो त कहिले बुहारीको पालो।' सामन्तहरू असहायहरूको पसिना चुसेर धनाड्यको शान देखाउँछन् तर अहसायहरू साङ्ङ्गठित भए सामन्तहरू अभिमन्यूझैँ चक्रव्यूहमा पर्ने थिए। देश, काल र परिस्थितिले परिस्थितिवश जन्मिएका छोरा-छोरीहरूलाई उठाउन पनि सक्ने छन्।
English Translation
Like a seed just beginning to sprout — tender, soft, delicate. An innocent life, complete in every sinew. This child was born after ten months of gestation in the womb of a simple, unlettered mother.
She has done her duty, that mother — yet the name and address of the father who quenched the thirst of unbridled youth, and ought to have built a future for this infant, remain unknown.
What now? Must this mother become the mud of a shamed society — a loving mother forced to suffer the cruelty of social contempt and bear the label of a prostitute? What does the human conscience say about the man who placed that helpless woman in the line of prostitutes? Is he not culpable? Yet cast out from among men, that mother must spend her bitter hours of fate with the innocent child born of ignorant youth's embrace. In these human settlements, people point fingers at others without looking at themselves. So today many see her and spit, snicker and mock. If some literary person chanced upon her, he would have created a story, play, poem, or essay — flourishing her as a character on the canvas of literature — and decorated himself with various awards. But what does that helpless infant understand of any of it?
If instead of adorning him with fictional trappings, society had given him the moral and ethical framework he deserved, that child would have grown into a hardworking, successful citizen of tomorrow — one who would eradicate the stains of a decayed tradition and stand as a man of the age. He might have raised the voice against the centuries-old exploitation that has hollowed out the poor. And that mother — who had to show her shamed face in a cruel society — did not need to measure herself against Sita and Savitri. She was either a patriotic heroine or, in any case, the architect of a great man's future.
Yes, that very child — years later, with a young and fearless chest — would have stood as a warrior at the motherland's borders, facing the enemy with unwavering resolve, confronting fierce cannon fire.
Had the wealthy not pushed him into the thicket of degradation, he could have been a Marx or a Lenin — one who would liberate the exploited and the destitute — or, like Mother Teresa, have the capacity and courage to light the torch of rebellion against suffering.
Life and the age are merely a stage. Everyone performs on this fleeting proscenium. Today's celebrated great men — Yudhishthira, Bhima, Arjuna, Nakula and Sahadeva — if measured against that son of a so-called fallen woman, one might find little difference. Mother Kunti, testing a seductive mantra, could not refuse the arrival of gods, and so these warrior sons were born. Are they, then, the legitimate fruit of conjugal life? Certainly not. How, then, was the Mahabharata written with them as its heroes? Ultimately, he too is a human being. Because he was born poor, others do nothing but exploit him. A farmer sweating in tattered clothes under the fierce sun of Chaitra and Baisakh — did fate alone make him so? If he wipes his weary brow in frustration, who bears the moral responsibility? Not the indifference of society — it was the personal greed of those who enslaved him.
Even today, many uneducated souls work in hotels and tea stalls to survive. As they come of age, they are pushed into antisocial behaviour that muddies so-called civilized society. No one pays attention to this. The downtrodden have no voice. It is not words but action alone that can lift the lower classes. Here I take a line from poet Lakshmiprasad: "On the stone of effort, like a river, I flow laughing, full of waves. / I do not stagnate like a pond in one place — every grain of this life is pure."
That cursed life must make a Bhagirath-like effort to be free from the squeeze of circumstance and the grip of exploitation. A rich person is water stagnant in a pond — unfit to drink. But a poor person is clean, flowing water — one can quench one's thirst by drinking it. Gandhi said: "Untouchability is a crime against God and man." No one is born unfortunate or lucky at birth itself — it is humans who create hierarchies, and that is how the helpless are produced. Otherwise, if an infant abandoned in a drain were raised by a noble person who made no class distinction, that child would certainly be counted among the fortunate — like Karna in the Mahabharata. The country, time, and circumstance that produced these sons and daughters born of circumstance can also lift them up.
हिन्दी अनुवाद
अभी-अभी अंकुरित होने लगे बीज जैसी — कोमल, मुलायम, नाज़ुक। एक निर्दोष जीवन, हर नस-नाड़ी से भरपूर। किसी साधारण, अनपढ़ माँ की कोख से दस महीनों की परिपक्वता के बाद इस शिशु का जन्म हुआ है।
उस माँ ने अपना कर्तव्य निभा दिया — लेकिन उस पिता का कोई नाम-पता नहीं, जिसने उन्मत्त यौवन की प्यास बुझाई और इस शिशु के भविष्य की ज़िम्मेदारी से मुँह मोड़ लिया।
अब क्या होगा? क्या वह माँ — कलंकित समाज की कीच बनकर, एक ममतामयी जननी होते हुए भी — "वेश्या" का लांछन सहती रहे? उस असहाय स्त्री को वेश्याओं की पंक्ति में खड़ा करने वाला पुरुष दोषी नहीं है? समाज से बहिष्कृत उस माँ को नैराश्य के साथ, इस निर्दोष शिशु के साथ जीवन की यह विडंबना भोगनी ही पड़ेगी। इन बस्तियों में लोग खुद को देखे बिना दूसरों को कोसते हैं — थूकते हैं, ठहाके लगाते हैं। यदि किसी साहित्यकार की नज़र पड़ती, तो वह उसे कहानी, नाटक, कविता का पात्र बना देता — और स्वयं पुरस्कारों से लद जाता। लेकिन उस बेबस शिशु को इसकी क्या ख़बर?
काल्पनिक सजावट की बजाय यदि उसे सामाजिक और नैतिक परिवेश मिला होता, तो वह शिशु कल का एक कर्मठ और सफल नागरिक बनकर देश और समाज की जर्जर परंपराओं को उखाड़ फेंकता। वह उन शोषितों की आवाज़ बनता जिन्हें सदियों से लूटा जाता रहा है। वह माँ — लांछित होकर भी — सीता और सावित्री से तुलना की ज़रूरत नहीं थी उसे। वह एक देशप्रेमी वीरांगना थी, या एक महापुरुष की भविष्य-निर्मात्री।
हाँ, वही बालक — वर्षों बाद — एक निडर युवा के रूप में मातृभूमि की सीमाओं पर शत्रु से लोहा लेने वाला योद्धा बन सकता था।
यदि धनवानों ने उसे अधःपतन की खाई में न धकेला होता, तो वह मार्क्स या लेनिन जैसा बन सकता था, या मदर टेरेसा जैसा — पीड़ितों के लिए विद्रोह की मशाल जलाने में सक्षम।
जीवन और युग केवल एक नाटकशाला है। महाभारत के पांडव — युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल और सहदेव — यदि उस "वेश्या-पुत्र" से तुलना की जाए तो शायद कोई अंतर न मिले। माता कुंती ने मंत्र का परीक्षण करते-करते देवताओं के आगमन को नकार नहीं पाईं — और ये योद्धा-पुत्र जन्मे। क्या ये वैवाहिक जीवन की वैध संतानें हैं? निश्चित रूप से नहीं। फिर महाभारत कैसे लिखा गया? आखिर वह भी एक इंसान है। जन्मना गरीब होने के कारण लोग उसका शोषण करते हैं। चैत-वैशाख की कड़ी धूप में पसीना बहाता किसान — क्या यह उसके भाग्य की देन है? यदि वह हताश होकर सुस्काती साँस लेता है, तो इसकी नैतिक ज़िम्मेदारी कौन लेगा? उसे तो दासत्व के व्यक्तिगत स्वार्थ ने इस हाल में पहुँचाया।
आज भी अनपढ़ आत्माएँ होटलों और चाय की दुकानों पर काम करके गुज़ारा करती हैं — बड़े होने पर असामाजिक कार्यों में पड़ जाती हैं। किसी का ध्यान नहीं जाता। बोलने से नहीं, कार्य से ही निम्न वर्ग उठ सकता है। कवि लक्ष्मीप्रसाद की पंक्तियाँ याद आती हैं: "प्रयास के पत्थर पर नदी सरीखे, हँसकर लहरों से भरी बहती हूँ। / मैं तालाब की तरह एक जगह नहीं जमती — इस जीवन का हर कण शुद्ध है।"
परिस्थिति की चक्की और शोषण की जंजीर से मुक्त होने के लिए उस अभिशप्त जीवन को भागीरथ प्रयास करना होगा। धनवान इंसान एक तालाब का ठहरा हुआ पानी है — पीने लायक नहीं। गरीब बहता हुआ स्वच्छ जल है — जिसे पीकर प्यास बुझाई जा सकती है। गांधीजी ने कहा था: "Untouchability is a crime against God and man." कोई जन्म से गरीब या अमीर नहीं होता — यह मानव-निर्मित श्रेणी है। यदि किसी नाले में फेंके गए शिशु को किसी सज्जन ने गोद लिया होता, तो वह भाग्यशाली होता — जैसे महाभारत में कर्ण। देश, काल और परिस्थितियाँ जो परिस्थितिवश जन्मे हैं, उन्हें उठा भी सकती हैं।
निबन्ध २
पुरस्कार
जातस्यहि ध्रुबोर्मृत्यु ध्रुबजन्म मृतस्य च।
तस्मादपरिहार्येथे न त्वं शोचितुमर्हसि ।। २७ ।।
गीताको दोस्रो अध्यायको २७ मन्त्रमा भगवान् श्री कृष्ण अर्जुनलाई यो उपदेश दिँदै भन्नुहुन्छ कि- "जन्मको अर्थ नै मृत्यु हो।" यो अकाट्य छ। फेरि मृत्यु हुनुको अर्थ नै जन्मिनु हो।
हामी जन्मिनै सुसुप्त अवस्थामा। चेतनाशून्य तर आशा छ भरिन्छ कुनै दिन । त्यो चेतना जसरी थोपाथोपा पानीले गाग्री भरिन्छ। वाष्पवाष्पका कणहरूले मेघ वर्षन्छ। भयावह हुनेछ, बाढ आउनेछ। चेतना शक्ति ब्रह्म हो। चेतनलाई एकाग्रतामा राखेर बुद्धले ईश्वरप्राप्त गरे अर्थात् बुद्धले ईश्वरीय पुरस्कार प्राप्त गरे र अरूलाई पनि मार्गदर्शन गराए। येशूले सुलीमा चढेर अरूलाई मुक्ति दिलाए। हाम्रो जन्म नै एउटा महान् पुरस्कार हो। यसलाई बाजीमा राखे दाउन हार्नपर्ने हुन्छ। यहाँ दिनुछ केही, छोडिराख्नुपर्नेछ पछिकाहरूलाई केही राम्रा गुणहरू। जसरी अघिकाहरूले छोडेका थिए हामीलाई। बाल्यकालको लाडप्यार, बालक्रीडाद्वारा दश वर्षको अर्धचेतन अवस्था व्यतित हुन्छ। जीवन यात्रा सायद निकै लामो होला तर आधुनिक युगको आयु के आयु। यो वैज्ञानिकहरूको होडबाजीको युग। विश्व आतङ्कवादको खतरायुग। मानव व्यभिचारको युग। परमाणु विष्फोट हुने ससङ्कित घातक युग। यहाँ भयङ्कर विष्पोटक हतियारहरू तैछाडमैछाड भएर सृजना भइरहेको छ।
क्षणभङ्गुर यो संसार केही बखत् केही निमेशमा नै शून्य प्रायः हुनसक्छ। यसमा पनि कल्पनासम्म गर्न नसकिने घातक रोगहरू हाम्रो वरिपरि घुमिरहेका छन्। वेवास्ता, मान्छेहरूका जमातभित्र मान्छेहरू मानवतादेखि धेरै पर रहेर स्वयंमा पुरस्कार खोज्न तन्मयमन्मय लिप्तरहेका देखिन्छन्। खोइ कस्तो पुरस्कार हो? आफै मपाई भएको आडम्बरी पुरस्कार। तरै पनि लगभग अस्सी वर्षको आयुभरि रहेको सत्तर वर्ष घटाउँदा र त्यसको घटित अङ्क चालीस वर्षसम्म यौवनको उमङ्गमा बितेपछि अब रह्यो तीसवर्ष। तीस वर्षबाट बीस वर्ष बुढेसकाललाई छुट्याइदिँदा रह्यो दश वर्ष। यो दश वर्षको आयुभरि सार्थक कर्मविहीन जीवन बित्न गए सारा उमेरहरू व्यर्थ रहन्छन्। यसकारण पुरस्कृत यो जिन्दगीलाई कसैद्वारा पुरस्कार दिइनुभन्दा अगावै स्वयम् पुरस्कृत हुनु जन्मको सार हो भन्नमा दुइमत नहोला। अतिभौतिक युग, गुरू र शिष्यमा शत्रुतापूर्ण व्यवहार। माता-पिता र छोरा-छोरीहरूमा उस्तै क्रुर कारोवार, देवालय, नारी, पौवापाटी, अतिथि र अनाथ आश्रमहरूमा दुष्कर्मीहरूको जमात। धर्मको आडलाएर बाँच्न पनि धरासाही भूइँचालले छल्काएको समुद्रजस्तो खोइ तिम्रो मानवताको पुरस्कार ? धनदौलतको होडबाजी रातारात। चाहे जसरी भए पनि कमाउनैपर्ने। नैतिक होस् या अनैतिक, पसिनाले होस् या उछिनेर होस्। आफै ठूलो, कसैले केही भन्नै नपाइने। स्वयम् पुरस्कार लिएका विजेताहरू यत्रतत्र जमातभित्र रहेर कलङ्कको पगरी बाँधी निष्कलङ्कको छाता ओढेको भान पारेर विभिन्न तहका प्रमाण-पत्र खल्तीभरि हालेर न्याय गर्न बसेका न्यायधीश जस्तै प्रमुख अतिथिका आसन ओगट्न हत्पताइरहेको युग। एउटा अनुरोध गर्छ गर्भको शिशु ता कि मैले अपाङ्ग जन्मिनु नपरोस्। तर खोइ उसको अनुरोधले भरिएको शान्तिको पुरस्कार ?
नारी बलात्कार गरी ल्याएको पुरस्कार, हत्या गरी कमाएको पुरस्कार, मन्दिर र मस्जिदहरूमा भ्रष्टाचार गरिएको पुरस्कार। झूटा र अनौठा थुप्रैथुप्रै यस्ता पुरस्कार। अहिंसामा हिंसा गरिएको पुरस्कार। धर्ममा कुकर्म थपिएको पुरस्कार। छिः कति घिनलाग्दो थोत्रो पुरस्कार। भूतसँग डराउने हिजोको दिन तर आज साँझै नपरि डराउनुपर्ने वर्तमानको दिन। प्रेतआत्माहरू स्वर्ग पुगिसके, नर आत्माहरू हुल बाँधी तर्साउन गल्लीतिर लागे।
चिहानहरू, मन्दिरसरह शान्त भए। मुर्दाहट्टी, शौचालयमा निस्किने चुडेलहरू अध्यात्म छाँट्न थाले। गरीबको झोपडी गाँस, बास र कपासमा नै सिमित रहे। पसिनाको मूल्य नचिन्नेहरू अट्टालिका, महल सुन्दर शानदार घरको देवता बने। परिश्रमीहरू आधा पेटमै सपना घुरे।
संस्कृति, कला कौशलहरू एक दिवसीय कार्यक्रममा सिमित रहे। कता गयो तिनको अमूल्य पुरस्कार? मदिराले ल्याइदिएको पुरस्कार, वेश्यालयमा बेचिएका नारीहरू मुकपशुझैं चुपचाप जिन्दगी बेचेर धन कमाउनैपर्ने तिनको नग्न पुरस्कार। बालकको दासत्वमा आफैलाई मालिक ठान्ने कस्तो निष्ठुर पुरस्कार। पशुहरूमा जस्तोको त्यस्तैछ जन्मदै लिएको तिनको श्रेष्ट पुरस्कार।
शून्यदेखि शून्यसम्म लम्पसार अड्ङ्कहरू, प्रणव मन्त्र ओमकारदेखि शुरू भएका अक्षर ब्रह्महरू यदाकदा सरस्वती भएर माटोका मूर्ति वेवारिस भई झोडा, खोलाखोल्सा र नदीका किनाराहरूमा अलपत्र परे तिम्रा महिमाका पुरस्कार। क्यालिण्डर भित्ते पात्रोका पन्नाहरू पल्टिँदैछन्, छः ऋतुहरू घुम्दैछन् सत्ताइस नक्षत्रहरू दोहोरिदैछन् एकदेखि अर्को। आउँदो सालको उमङ्गहरू लिएर झोपडीभित्र दिवास्वप्न पर्खिरहेका छन् मायालाग्दा अनुहारहरू। बद्लिँदैछ शताब्दी चिहान खन्न, लाशमाथि, विष्फोट गर्न पर्खिएका छन् परमाणुका शस्त्रधारीहरू। नरहरू दौडिरहेछन् ग्रहमाथि साम्राज्य जमाउन जीवनको अनमोल पुरस्कार। आज अडिड हुँदैछ व्यस्त छन् कार्यालयका बडाबाबु नमिल्दो हिसाबको त्रुटिपूर्ण पुरस्कार। दूरभासको घण्टी बज्छ क्रिङ...क्रिङ... रिसिभर उठाएर प्रहरीहरू दौडिरहेछन् हत्याहत्या, आतंक चारैतिर। समातियो त्यस दोषीलाई र दिइदैछ दण्डनीय पुरस्कार। लगातार घुम्दैछ आफ्नै बेगमा पृथ्वी लिएर निरन्तरताको गतिशील पुरस्कार। रात-दिन यस्तै छ ईश्वरीय बरदान, जस्ताको त्यस्तै छ युगको मीठो पुरस्कार। आगलागी, भूइँचालो, भलपैरो, बम विष्फोट, अतालिएका मान्छेहरूको निस्सासिएको पुरस्कार। चुपचाप छ गाउँ, शान्तवातावरण सुतिदिन्छ मीठो निद्रा बेस्सरी तर अनिद्रित आद्र आँखाहरू लिएर निदाउनै सक्दैन शहर यो बाफिएको पुरस्कार।
टाढा धेरै टाढा शहरदेखि निकै पर धिपधिप जलिरहेछ एउटा टुकी रोगले ग्रस्त छ भाग्यको पखाइमा रित्तिएको व्यक्तित्व, खोइ उसलाई राष्ट्रले दिएको टिठलाग्दो पुरस्कार लगिदिएछ कसैले सुटुक्क उसले पायो रित्तो पुरस्कार। शिक्षा विमुख निर्दोष आश्रित मान्छेले नदेखेका मान्छेहरू दुइ पैसा हात थाप्दै पर्खिरहेछन्। पेट भर्न आशे पुरस्कार। मन्दिरभित्र अप्रष्ट मन्त्र रूद्राक्ष भएर सुमेरूदेखि सुमेरूसम्म एक सय आठ घरि घरि दोहोरिदैछ विरक्तीको समाधान खोज्ने ईश्वरीय पुरस्कार।
श्मशानघाटको शान्तमय वातावरणमा अर्द्धजल गरिएको लाश आफन्तहरूको अन्तिम भेट पर्खिरहेछ एकमुठी माटाको अन्तिम पुरस्कार। लोप हुनै लागेछन् हाम्रा सांस्कृतिक श्रेष्ट पुरस्कार र ओसारिदैछन पाश्चात्य नाङ्गा पुरस्कार। नमासौँ, नबिसौँ यो गोर्खाली/नेपालीपनको शानदार पुरस्कार।
English Translation
जातस्यहि ध्रुबोर्मृत्यु ध्रुबजन्म मृतस्य च। / तस्मादपरिहार्येथे न त्वं शोचितुमर्हसि ।।
In the twenty-seventh verse of the Gita's second chapter, Lord Shri Krishna instructs Arjuna: "The meaning of birth is death." This is incontrovertible. And again, the meaning of death is birth.
We are born in a state of deep slumber. Consciousness is absent, yet there is hope — it will fill someday. That consciousness, as a pot fills drop by drop with water, as clouds gather from particles of vapour before the deluge. Consciousness is the power of Brahma. Holding consciousness in concentration, the Buddha attained the divine — he received the divine reward and guided others. Jesus, mounting the cross, granted liberation to all. Our very birth is a great reward. To wager it in a gamble is to face defeat. We must give something here, leave something good for those who come after — as those before us left something for us. Childhood's love and play, ten years spent in semi-consciousness — the journey of life may be long, yet in this modern age, what is a human lifespan? This is an era of scientists racing each other, of global terror, of human depravity, of the atomic bomb's haunting shadow. Terrible and destructive weapons are manufactured everywhere without pause.
This ephemeral world could be rendered near-empty in a few moments. Unimaginable diseases circle around us. Within the crowds of humanity, people stray far from humaneness, absorbed in seeking rewards only for themselves. What kind of reward is this? A self-glorifying, self-appointed reward. Even so — subtract seventy years from an average lifespan of eighty. Subtract forty of those for the excitement of youth. Ten years remain. If those ten years pass without meaningful work, then all the years are wasted. Therefore, to be self-fulfilled before any other reward comes — this is the essence of birth. In this ultra-materialistic era: teachers and disciples at enmity, parents and children in cruel bargaining, places of worship invaded by the corrupt. Even living behind the veil of religion has become shaky. Where is your reward of humanity? A mad race for wealth overnight — moral or immoral, by sweat or by theft. Self-proclaimed winners, wrapped in the garland of shame yet sheltering under the umbrella of shamelessness — pockets stuffed with certificates — rushing to occupy the seat of chief guest. The unborn child makes a request: may I not be born disabled. But where is the reward of peace that answers that prayer?
The reward of rape, the reward of murder, the reward of corruption in temples and mosques. The reward of violence in the name of non-violence. The reward of sin in the name of religion. Shame — what a vile and hollow reward. Yesterday's fear was of ghosts in the dark; today, fear comes without evening. The departed spirits have reached heaven; the living ones have taken to the alleyways in gangs to terrify.
Graveyards have become quiet as temples. Those who used to emerge from crematoria to terrify have taken to dispensing spirituality. The poor man's hut remains confined to meals, shelter, and clothing. Those who do not value sweat have become gods of palatial mansions. The hardworking go to sleep half-hungry with their dreams.
Culture, art, and craft are confined to one-day programmes. Where has their priceless reward gone? Women sold in brothels, silently like dumb animals, selling their lives for money — their naked reward. The cruel reward of those who think of themselves as masters in child bondage. Like animals from birth — their greatest reward is merely survival itself.
From zero to zero, stretched-out numbers; the syllable-Brahmas that begin from the primordial Om — sometimes becoming Saraswati, sometimes clay idols abandoned along drains and river banks — where is the reward of your magnificence? The calendar pages keep turning, the six seasons revolve, the twenty-seven constellations repeat. The aspirations of the coming year wait in the hut for daylight. Nuclear weapons wait to explode over graves, over corpses. Men race to establish empires on other planets — the priceless reward of life. The telephone rings — murder, murder, terror all around. The culprit is caught and given the reward of punishment. The earth spins continuously — the timeless, dynamic reward. Day and night this is the divine gift — the age's sweet reward. Fire, earthquake, landslide, bomb blast — the breathless reward of people in panic. The village sleeps peacefully; the city, with sleepless, moist eyes, cannot sleep — this steamed reward.
Far away, a lamp flickers faintly — a person wasted by disease, waiting for fate to turn, has had his meagre reward quietly taken away. He received only an empty reward. The uneducated and dependent wait with outstretched hands for the reward of a filled stomach. Inside temples, rosary beads repeated endlessly — seeking the divine reward that resolves weariness.
In the peaceful atmosphere of the cremation ground, a half-cremated body waits for the final farewell — one fistful of earth, the final reward. Our finest cultural rewards are disappearing, replaced by the bare rewards of the West. Let us not erase, let us not sell, this magnificent reward of Gorkhali/Nepali identity.
हिन्दी अनुवाद
जातस्यहि ध्रुबोर्मृत्यु ध्रुबजन्म मृतस्य च। / तस्मादपरिहार्येथे न त्वं शोचितुमर्हसि ।।
गीता के दूसरे अध्याय के सत्ताईसवें श्लोक में भगवान श्री कृष्ण अर्जुन को उपदेश देते हैं — "जन्म का अर्थ ही मृत्यु है।" यह अटल है। और फिर मृत्यु का अर्थ ही जन्म है।
हम जन्म लेते हैं गहरी निद्रावस्था में। चेतना शून्य होती है, पर आशा है — एक दिन भरेगी। वह चेतना — जैसे घड़े में बूँद-बूँद से पानी भरता है, जैसे वाष्प के कणों से मेघ बनता है और बाढ़ आती है। चेतना ब्रह्म-शक्ति है। बुद्ध ने चेतना को एकाग्र करके ईश्वर को पाया — दिव्य पुरस्कार पाया और दूसरों को भी मार्ग दिखाया। ईसा मसीह ने सूली पर चढ़कर सबको मुक्ति दिलाई। हमारा जन्म ही एक महान पुरस्कार है। इसे दाँव पर लगाने से हार होती है। यहाँ कुछ देना है — आने वाली पीढ़ियों के लिए अच्छे गुण छोड़ जाने हैं। बचपन का लाड़-प्यार, बाल-क्रीड़ा में बिताए दस साल — पर आधुनिक युग में आयु क्या है? यह वैज्ञानिकों की होड़ का, वैश्विक आतंक का, मानव व्यभिचार का, परमाणु विस्फोट का युग है। भयंकर हथियार बनते जा रहे हैं।
यह क्षणभंगुर संसार कुछ ही पलों में नष्ट हो सकता है। अकल्पनीय रोग हमारे चारों ओर हैं। भीड़ के बीच लोग मानवता से कोसों दूर केवल अपने लिए पुरस्कार ढूँढते हैं — आत्म-प्रशंसा का आडंबरी पुरस्कार। अस्सी वर्ष की आयु में से सत्तर घटाएँ, उनमें से चालीस यौवन के — बाकी बचे दस साल। यदि इन दस सालों में भी सार्थक काम न हो, तो पूरी उम्र व्यर्थ। इसलिए — किसी और पुरस्कार से पहले स्वयं को पुरस्कृत कर लेना ही जन्म का सार है। गुरु-शिष्य में दुश्मनी, माता-पिता और बच्चों में क्रूर लेन-देन, मंदिरों में भ्रष्टाचारियों की भीड़। धर्म की आड़ में जीना भी कठिन है। कहाँ है मानवता का पुरस्कार? रातोंरात धन की होड़ — नैतिक हो या अनैतिक। स्व-घोषित विजेता — कलंक की माला पहनकर, निर्लज्जता का छाता ओढ़े — मुख्य अतिथि की कुर्सी पर बैठे। गर्भस्थ शिशु विनती करता है — मुझे अपंग पैदा न होना पड़े। पर वह शांति का पुरस्कार कहाँ है?
बलात्कार से मिला पुरस्कार, हत्या से कमाया पुरस्कार, मंदिर-मस्जिद में भ्रष्टाचार का पुरस्कार। अहिंसा में हिंसा का, धर्म में कुकर्म का पुरस्कार। छिः! कितना घिनौना, खोखला पुरस्कार। कल भूतों से डर था; आज साँझ ढले पहले ही डर लगने लगा। प्रेतात्माएँ स्वर्ग पहुँच गईं; ज़िंदा भूत गलियों में दल बनाकर डराने लगे।
कब्रिस्तान मंदिरों की तरह शांत हो गए। श्मशान से निकलने वाले अब अध्यात्म बाँटने लगे। गरीब की झोंपड़ी रोटी, आसरे और कपड़ों तक सीमित रही। पसीने की कीमत न समझने वाले अट्टालिकाओं के देवता बन गए। मेहनतकश अधपेट ही सपने देखते रहे।
संस्कृति, कला, हुनर — एक-दिवसीय कार्यक्रमों तक सिमट गए। वेश्यालयों में बिकी स्त्रियाँ मूक पशुओं की तरह जीवन बेचकर पैसा कमाती हैं — उनका नग्न पुरस्कार। बाल-मजदूरी में खुद को मालिक समझने वाले का निर्दयी पुरस्कार। पशुओं जैसा ही — जन्म से मिला उनका श्रेष्ठ पुरस्कार।
ओंकार से शुरू होने वाले अक्षर-ब्रह्म — कभी सरस्वती बनकर, कभी माटी की मूरतें बनकर नालों, नदियों के किनारे अलपत्र पड़े — कहाँ गई तुम्हारी महिमा के पुरस्कार? कैलेंडर के पन्ने पलटते हैं, छह ऋतुएँ घूमती हैं, सत्ताईस नक्षत्र दोहराते हैं। आने वाले साल की उमंग लिए झोंपड़ी में प्यारे चेहरे दिवास्वप्न देखते हैं। परमाणु अस्त्रधारी कब्रों पर विस्फोट की प्रतीक्षा में हैं। फोन की घंटी — ट्रिंग-ट्रिंग — हत्या, हत्या, चारों ओर आतंक। दोषी पकड़ा जाता है, दंड का पुरस्कार मिलता है। पृथ्वी अपनी धुरी पर निरंतर घूमती है — गतिशीलता का शाश्वत पुरस्कार। आग, भूकंप, भूस्खलन, बम विस्फोट — घबराए लोगों का निःश्वास पुरस्कार। गाँव चुप है; शहर जागता है भीगी आँखों से — यह उफनता पुरस्कार।
बहुत दूर — एक टिमटिमाता दीया जलता है — बीमारी से ग्रस्त व्यक्ति का पुरस्कार किसी ने चुपके से उठा लिया। उसे मिला खाली पुरस्कार। शिक्षा से वंचित, आश्रित लोग दो पैसे के लिए हाथ फैलाए खड़े हैं — पेट भरने की आस का पुरस्कार। मंदिर में अस्पष्ट मंत्र, रुद्राक्ष माला एक सौ आठ बार — थकान का समाधान ढूँढने का ईश्वरीय पुरस्कार।
श्मशान के शांत वातावरण में अधजला शव अपनों के अंतिम विदाई का इंतज़ार करता है — एक मुट्ठी माटी का आखिरी पुरस्कार। हमारे सांस्कृतिक श्रेष्ठ पुरस्कार लुप्त होते जा रहे हैं, उनकी जगह पश्चिम के नग्न पुरस्कार ले रहे हैं। इसे मिटने मत दो, इसे बेचो मत — गोरखाली/नेपाली होने के इस शानदार पुरस्कार को।
निबन्ध ३
तिमीले किन त्यसरी ढाट्यौ?
आयो नौलो बिहानी स्फूर्तिसहित जगाउन। हाइ काँड्दै न्यानो डासनाबाट बल्ल उठें म। सधैं सुतेर यसरी उठिरहन्छु। सुन्दर परिवेश छ अनि सानो छ मेरो मनको बधैंचा। त्यही बधैंचाभरि लचकिरहेछन् समीरले लच्काएर हरियामुनाहरू। खोलिदिन्छु सानो झ्याल र चिहाउँछु त्यही मेरो परिवेश चिसो समीरको स्पर्श झुमिरहेछन् बाँसघारी। खुल्ला छ आकाश। भाग्दैछन्, खोइ कता भागेका हुन् ती ताराहरू। बल्ल मिरमिरे हुन्छ, भाग्दैछ रात पनि। भागोस्, किनकि निन्दनीय छ त्यो रात। निष्पट्टभित्र त्यो के खुशामत गर्छ मलाई झिजो लाग्छ। पखाल्छु आलस्य र सम्याउँछु फुङ्ग उठेको केश र हेर्छु नीलो आकाश अनि चिहाउँछु सुदूर पारीको क्षितिज ।
शान्त अति शान्त छ र नै भनिन्छ की ब्रह्ममुहूर्त। सबै शान्त छन् अभिवादन, सुन्छु सबै स्वागतयोग्य। रिस आहिस, डाह ईर्ष्या पटक्क छैन। फुलाएछ बसन्तले गमलाका फूल र दिएछ बतासले महक। म उठ्दा छँदै थिए बास्नाहरू औ टल्किँदैरहेछन् शितबिन्दुहरू झसँग भएर गम्दै थिए। सशक्त रहेछन् यी पालुवाहरू अनि त फक्रदै थिए कोपिलाहरू। देखिएभरि माया गर्ने, नदेखिए बिर्सिने म मान्छे। गिज्याउँदै थिए मलाई तिनीहरू। आङ तान्दै सुतिदिएर पो के गरे? यसरी कति गुमाएँ कति नयाँ नयाँ सृजनाहरू। अन्वेशण गर्नु थियो, पुरानाहरू तोड्नु थियो। फुल्दथे आरूका फूलहरू झर्दथे पनि ती फूलहरू तर चकमन्न थिए बोटहरू। थिएन रोदन थाह पाएको नपाएकै हुन्थे, शान्त थिए पलहरू। सायद खुशीले होला एउटी धोबिनी सधैं धाउथी, नाच्थी उफ्रीउफ...। गाउँथी मीठामीठा वेदनाका गीतहरू अनि सम्झान्थीको कसो र छाती चिचरे भन्थी ऊ, "तिमीले किन त्यसरी ढाट्यौ?"
त्यो एक पवित्र प्रेमिका थिई, शुद्ध प्रेम गर्थी क्षितिज र आकाशजस्तो तर कसरी धोका भयो होला यति गहिरो प्रेममा? किन छुट्टिनुपस्त्रो होला? त्यसको त्यसप्रकारको विलौनाले मलाई छुन्थ्यो। कसैको विरह वेदनामा यी नयनद्वय किन रसाउथे कोनी। ऊ भुर्र उडथी अनि पल्याकपुलुक हेरेर आँसु पुच्छदथे, छ्याः म के भाको होला !! त्यसको विरह सुहाउँदो जोडी म भएको भए साँच्चै प्रणयसूत्रमा बाँधिन्वे होला। सधैं त्यसको आगमन हुन्थ्यो र त्यो मेरो पनि ऊप्रतिको एकोहोरो टोल्याइ एउटा दैनिकी नै भएको थियो। उसका हजारौं पुस्ता बितिसकेको पुरानो अतीत भए पनि आलै थियो त्यो भावना। उसका कति झरि बिते, कति हिउँदोहरू रोएरै टरे। कति कतिपल्ट अरूले बसन्त फुलाएर तर ऊ भुल्दिन थिई उसले लाएकी पवित्र प्रेम। हुनसक्छ त्यो पागल प्रेमी म आइहाल्छु है, तिमी यहीँ बसी मलाई कुर्दै गर भनेर गएको थियो होला यात्राभन्दा ठूलो प्रियसीको माया बोकेर जाँदाजाँदै बाटैमा प्रणान्त पो भयो कि वा ऊभन्दा विछट्ट राम्री चरीले पो उसलाई माया जालमा फँसाएकी छ कि? जेहोस् एउटा खबरसम्म त पठाउनुपर्ने थियो नी होइन र? के प्रेमको वादा पनि यति झूटो हुनसक्छ र? कुँडिएको मनभरि ऊ भन्थी किन तडपायौ यसरी मलाई? एउटी अबलाको हृदय छिया छियाः पारेर तिमीले के पायौ ? म जङ्गल बनपाखा र खोल्सा-खाल्सी अनि पोथ्रा र झाडीहरूमा खोजिरहेकी छु तिमीलाई ! तिमीबिना पटक्क चयन छैन मलाई। यदि कहीँ छौ भने आउन प्रेमालाप गरौं। हाम्रो बाचा, कहिले नछुट्टिने कसम अधुरो भएन र? हो तिमीसँग प्रेम गरेकी हुँदा मलाई हिजोआज सबैले गिज्याउँछन्, यसैले अब म अरूसँग प्रेम गर्न पनि त सक्दिनँ। यसकारण चाँडै आउँछु भनेर तिमीले किन त्यसरी ढाट्यौ? ऊ दोहोस्याई, तेहेरवाई कराइरहन्थी।
कसैले कसैको तडपाइमा तडपिएर जिउनु पनि जिन्दगी हो र? अनि त्यसको सार के होला ? प्रश्नै प्रश्नभरि उसले आफ्नो उडान भर्थी-घरि यो घरि त्यो डाली। स्वतन्त्र बाँच्नु प्राणी समूहको साँच्चै रोजाइ हो परतन्त्र भन्दा। यो जिन्दगी न वर्षा हो नः खडेरी। न साँझ न त बिहान तर यो बरदान हो जसलाई मागेपछि प्रयोग गर्न जान्नुपर्छ। राक्षस भस्मासुरले शिवलाई भस्म गर्नसक्ने बर माग्यो तर प्रयोग गर्न नसक्दा स्वयम् भष्म भयो। त्यो के तत्व हो। जसले अलिकति चेतनासँग यहाँ उभ्याइदिएको छ तर प्रेमको मदसरी। प्रेम कस्तुरीको विद्या हो, पाउन दुलर्भ छ। थाह पाउनेहरू कस्तुरी खोज्छन् तर स्वयम् कस्तुरीलाई के थाह छ कि ममा यस्तो मूल्यवान वस्तु छ भनेर। जब चाल पाउला तब मौरीले मह चिनेजस्तै आफ्नै गुँडमा ओसार्थ्यो होला। उसको हृदय कोमल छ, ऊसँग प्रेम थन्क्याउने ठूल्ठूला भकारीहरू छन्। प्रेमको विस्कुन लाएर उठाउन पनि सक्छे औ दयावान भएर थुप्रै अरूहरूलाई बराबर बाँड्न सक्छे अनि कतै अर्घेलो गर्न चाहन्न ऊ।
यसरी प्रेम पुजारी भएर उसैलाई मात्र किन खोजेकी होला। अब त अन्य कसैसँग पुनरविवाह गरेकी भए हुँदैन थियो होला र? यसरी प्रेममा धोका दिनेहरू पनि छन् कति। विवश ऊ, जिन्दगीका खुशीहरू बेखुशीमा रूँदै रात काट्दछे। कसम हारेकी सोझी, इमानदारी प्रेमीका रहिछे। एक, दुइ, तीन वाचा मारेकी रहिछ। कति एकोहोरोपन हैं कठैबरी !! कहाँ होला जोडा? मस्त्रो बाँच्यो खुद खबर नपाएकी, यो कस्तो विडम्बना। जब बिहान हुन्थ्यो अनि मिरमिरेमा ऊ कराउथी "तिमीले किन त्यसरी ढाट्यौ?"
हुन त प्रेम विष होइन न त आत्महत्या तर प्रेमीहरू किन पिउँछन् विष? किन गर्दछन् आत्महत्या? प्रेम त एक पवित्र शब्द हो औ जो सित पनि जोड्न सकिने नाता हो। मानिस आकर्षकलाग्दा जुनै चीजसँग पनि गर्छ। प्रेम फूलका रङ्ग विरङ्गसँग प्रेम गर्छ, प्रकृतिका सबै किसिमसित प्रेम गर्छ। प्रेमको परिभाषा बोध भए पनि न भए पनि प्रेम गरिन्छ। एउटा कुकुरले मालिकसित प्रेम गर्छ र नै पुच्छर हल्लाउँछ। वीणाको धुनसँग सर्प प्रेम गर्छ तर सबै प्रेमको सार्थक रूप कहाँ होला र। कुनै प्रेम क्षणिक र कुनै धोका एवं कुनै दीर्घायु हुनसक्दछन्। रामले बानरसँग प्रेम गरेर फौज बनाएका थिए। प्रेम आदरपूर्ण हुनुपर्छ। यो मानव हृदयको गहना हो। यसको अभावमा मान्छे पागल हुन्छ। ऊ सामाजिक हुनसक्दैन। पति-पत्निको सम्बन्ध सिन्दूर र पोतेले होइन अपितु प्रेमकै कारण मृत्युको वियोगमा पनि प्रेम आँसु भएर झर्दछ। यसकारण यो चरीको प्रेम पनि कम थिएन र नै पागलप्रेमी बनेकी छे त्यो धोबिनी।
शाहजहाँ र मुमताजको प्रेम नै आजको ऐतिहासिक परिचय हो। प्रेम धरधरी रुन्छ, प्रेम गललल हाँस्छ। कहिले प्रेम शिशु भएर कोक्रोमा झुल्छ अनि एक चुट्की सिन्दूरले तरूणीको सिङ्गै जिन्दगी निल्न पनि सक्छ। यो कस्तो प्रणय भनौं जो वियोगमा पनि उसको भाग्यमा आरूको फूल भएर फुल्छ /झर्छ पटक-पटक। जब आरू फुल्छ तब सम्झिन्छे त्यही पुरानो वेदना र भाका मिलाई मिलाई सुसेल्दछे तिमीले किन त्यसरी ढाट्यौ?
प्रेमलाई अधरमा राखे चुम्बन हुन्छ, परेलीमा राखे आँखा झिम्क्याइन्छ। मनमा राखे भक्कानो फुट्छ। 'यूलीसिसले' प्रेमलाई यसरी परिभाषित गरेका थिए- "अरू कुरा मारे पाप, आँखा मारे सुन्दरी लाभ, कसैले 'लभ इज ब्लाइन्ड', पनि भन्ने गर्छन्। त्यसैले होला प्रेम जोडून जतिसारो छ तोडून पनि त्यतिनै गाह्रो छ। प्रेमको आफ्नै अदालत छ अनि जो कोही जब वकालत गर्न चाहन्छ/बहस गर्न चाहन्छ तब प्रेमरूपी अदालतको ढोका खुल्ला रहन्छ औ प्रवेश गरेपछि स्वयम् न्यायको निम्ति उभिन पर्छ। नत्र प्रेमको कटगारामा म जे भन्छु सत्यसत्य भन्छु सत्यको शिवाय अरू केही भन्दिनँ भनेर छातीमा हात राखेर कसम खानुपर्छ। यहाँ त्यस धोबीनीलाई धोका दिने प्रेमी पनि सायद कुनै कटगारामा छ र फैसला माग्नजाँदा प्राकृतिक अदालतले उसलाई बयान माग्यो र न्यायधीशको अगि ऊ भन्दै थिई "तिमीले किन त्यसरी ढाट्यौ?
English Translation
A new morning arrived, full of energy, to awaken me. Stretching and yawning, I finally rose from my warm bed. Every morning I rise like this. The surroundings are beautiful, and small is the window of my heart. In that small garden-window, green vines sway, moved by the breeze. I open my small window and peer out — the cold breeze touches me and the bamboo grove sways. The sky is open. The stars are fleeing — where to? At last the dark lifts, and the night, too, flees. Let it flee — it is a contemptible night. I wash away my lethargy, smooth down my ruffled hair, and gaze at the blue sky, peering toward the distant horizon.
All is utterly still — hence it is said to be the sacred hour of Brahma. All is calm, all welcome. There is no anger, no envy, no jealousy. Spring has made the potted flowers bloom, and the wind has sent out fragrance. The dewdrops sparkled when I rose. Those creeping plants were strong, and the buds were blooming. I love what I see, and forget what I cannot — that is human nature. What creations had I missed by stretching and going back to sleep? I should have searched, broken old molds. The peach blossoms used to bloom and fall — yet the branches were silent. They did not weep, whether they knew or not — all was still. Perhaps in happiness, a washerwoman always ran, danced, jumped. She sang sweet, sorrowful songs, and then, clutching her chest in anguish, she called out — "Why did you lie like that?"
She was a pure beloved, loving with the purity of the horizon and sky — but how could such deep love have been betrayed? Why had they to part? Her lamentation touched me. Why did these eyes well up at someone else's heartbreak? She would flutter away and then, looking back, wipe her tears. If I had been her fitting companion, we would truly have been bound in the cord of love. Her arrival was a daily constant, as was my one-sided gaze at her — it had become a ritual. Many rains had passed for her, many winters passed weeping. Many times others had made spring bloom — but she did not forget the pure love she had lodged. Perhaps that mad lover had said, "I'm coming, wait for me here," and gone carrying his beloved's love — and died on the very road, or perhaps another, prettier bird had caught him in her net? Whatever the case — couldn't he at least have sent word? Can even the promise of love be such a lie? In her crumpled heart she called out — "You shattered a helpless woman's heart — what did you gain? I search for you in forests and hillsides and thickets! Without you, there is no peace for me. If you are somewhere, come — let us renew our vows. Our promise — the oath never to be parted — was it left unfulfilled? Loving you has made me the butt of everyone's jokes today — so now I cannot love another either. So why did you say you would come soon? Why did you lie like that?"
Is it a life to live, suffering in someone else's suffering? And what would be its essence? With questions upon questions, she took her flight — from this branch to that. To live freely is the truest choice of living beings. This life is neither rain nor drought — it is a gift. One who has been given a gift must know how to use it. The demon Bhasmasura asked Shiva for the boon to burn anything he touched — but not knowing how to use it, he was burned himself. Love is the art of the musk-deer — rare to attain. Her heart is tender; she has great storehouses where love can be kept. She can share it equally with many — and carries no grievance anywhere.
Thus, having become a devotee of love, why did she search only for that one? So many betrayers of love exist in the world. She is helpless — spending nights weeping, squandering life's joys in unhappiness. A simple, honest beloved who kept her promise — once, twice, thrice. What constancy — poor thing! Where could her partner be? Living somewhere in luxury, with no word for her — what a tragedy. When morning came, in the early light, she would call out — "Why did you lie like that?"
Love is not poison, nor is it suicide — yet why do lovers drink poison? Love is a pure word — a bond that can be tied with anything and anyone. One loves the colours of flowers, all the forms of nature. Love happens whether or not one understands its definition. A dog loves its master and wags its tail. A serpent loves the sound of the veena. Some love is fleeting, some a betrayal, some long-lived. Love must be respectful — it is the jewel of the human heart. In its absence, a person goes mad and cannot be social. The bond between husband and wife is not held by vermillion and bead-necklace but by love — so much so that even in the grief of death's separation, love falls as tears. That is why this bird's love was no less — and so that washerwoman became a mad lover.
The love of Shah Jahan and Mumtaz is the historical identity we know today. Love weeps in torrents, love laughs in floods. Sometimes love is a baby swinging in a cradle; a pinch of vermillion can swallow a young woman's entire life. What shall we call this love — which, even in separation, blooms and falls again and again like a peach blossom in her fate? When the peach blooms, that old ache comes back, and she hums, her voice in time — "Why did you lie like that?"
If love is placed on the lips, it becomes a kiss; in the eyes, they flutter; in the heart, a sob breaks loose. Ulysses defined love thus: "To wound others is a sin; to cast an eye at a beauty is gain." Some say "Love is blind." Perhaps that is why love, tied so tightly, is equally hard to untie. Love has its own court — whenever one wishes to plead, the doors of that court are open, and once entered, one must stand for one's own justice. Here, the lover who deceived that washerwoman was perhaps in some dock, and when the natural court asked for testimony, she stood before the judge and said — "Why did you lie like that?"
हिन्दी अनुवाद
नई सुबह आई, स्फूर्ति के साथ जगाने के लिए। अंगड़ाई लेते-लेते मैं अपने गर्म बिस्तर से उठा। हर सुबह ऐसे ही उठता हूँ। परिवेश सुंदर है, और छोटी-सी है मेरे मन की खिड़की। उसी खिड़की में समीर से लहलहाती हरी बेलें झूम रही हैं। खोलता हूँ खिड़की और झाँकता हूँ — ठंडी हवा छूती है और बाँस का झुरमुट हिलता है। आसमान खुला है। तारे भाग रहे हैं — कहाँ? अंधेरा छँटता है, रात भी भागती है। भागे — वह निंदनीय रात है। आलस धोता हूँ, बिखरे केश सँवारता हूँ, नीले आकाश को निहारता हूँ।
शांत, अत्यंत शांत — इसीलिए कहते हैं यही ब्रह्ममुहूर्त है। सब शांत हैं — स्वागत है। क्रोध, जलन, ईर्ष्या कुछ नहीं। बसंत ने गमले के फूल खिलाए, हवा ने सुगंध बिखेरी। ओस की बूँदें झिलमिलाती थीं। लताएँ सशक्त थीं, कलियाँ खिल रही थीं। दिखने पर प्यार, न दिखने पर भूलना — यही तो इंसान है। अंगड़ाई लेकर सो जाने से कितनी नई रचनाएँ गँवाईं! आड़ू के फूल खिलते थे, झरते भी — पर पेड़ चुप थे। शायद खुशी से — एक धोबिन हमेशा दौड़ती, नाचती, उछलती थी। मीठे-मीठे विरह के गीत गाती थी, और फिर छाती थामकर पुकारती — "तुमने ऐसा झूठ क्यों बोला?"
वह एक पवित्र प्रेमिका थी, क्षितिज और आकाश जैसा शुद्ध प्रेम करती थी — पर इतने गहरे प्रेम में धोखा कैसे हुआ होगा? उसकी विलाप से मैं द्रवित होता था। किसी के विरह में ये आँखें क्यों नम हो जाती थीं? वह फर-फर उड़ती और पलटकर आँसू पोंछती। अगर उसका उचित साथी मैं होता, तो सच ही प्रणय-सूत्र में बँध जाते। उसका आना और मेरा एकटक देखते रहना — यह एक दिनचर्या बन गई थी। उसके कितने मौसम बीते, कितने जाड़े रोते-रोते गुज़रे। शायद उस पागल प्रेमी ने कहा था — "मैं आता हूँ, यहीं रहो, मेरा इंतज़ार करो" — और चला गया, रास्ते में ही चल बसा, या किसी और सुंदर चिड़िया ने उसे फँसा लिया? जो भी हो — एक खबर तो भेजनी थी न? क्या प्रेम का वादा भी इतना झूठा हो सकता है? सिकुड़े मन में वह पूछती — "एक असहाय स्त्री का दिल तोड़कर क्या मिला? मैं जंगल, पहाड़, झाड़ियों में तुम्हें ढूँढ रही हूँ! तुम्हारे बिना चैन नहीं। हमारी कसम — कभी न बिछुड़ने की — अधूरी रह गई न? तुमसे प्रेम करने पर सब ठिठोली करते हैं, इसलिए अब किसी और से भी प्रेम नहीं कर सकती। तो फिर 'जल्द आऊँगा' क्यों कहा — तुमने ऐसा झूठ क्यों बोला?"
किसी की तड़प में तड़पते हुए जीना भी जीवन है? स्वतंत्र रहना प्राणियों की सच्ची चाहत है। यह जीवन न वर्षा है, न सूखा — पर यह एक वरदान है। असुर भस्मासुर ने जलाने का वर माँगा था — पर उपयोग न जानने पर स्वयं जल गया। प्रेम कस्तूरी की विद्या है — पाना दुर्लभ है। उसका हृदय कोमल है; प्रेम को सँजोने के बड़े भंडार हैं उसमें। दयालुता से कई लोगों में बराबर बाँट सकती है — कहीं कोई शिकायत नहीं रखना चाहती।
तो फिर प्रेम की पुजारी बनकर उसे ही क्यों खोजती है? ऐसे प्रेम में धोखा देने वाले कितने हैं। विवश है वह — जीवन की खुशियाँ रोते-रोते रात में बिताती है। सरल, ईमानदार प्रेमिका — एक, दो, तीन कसमें खाई थीं। क्या एकनिष्ठता — बेचारी! जब सुबह होती, मिरमिरे में वह पुकारती — "तुमने ऐसा झूठ क्यों बोला?"
प्रेम ज़हर नहीं, न आत्महत्या — फिर प्रेमी ज़हर क्यों पीते हैं? प्रेम एक पवित्र शब्द है — जिसे किसी से भी जोड़ा जा सकता है। फूलों के रंगों से प्रेम होता है, प्रकृति के हर रूप से। परिभाषा जाने या न जाने — प्रेम होता है। कुत्ता मालिक से प्रेम करके पूँछ हिलाता है। साँप वीणा की धुन से प्रेम करता है। पति-पत्नी का रिश्ता सिंदूर और माला से नहीं बल्कि प्रेम से बँधा है — मृत्यु के वियोग में भी प्रेम आँसू बनकर बहता है। इसीलिए उस चिड़िया का प्रेम कम न था — और वह धोबिन पागल-प्रेमिका बन गई।
शाहजहाँ और मुमताज़ का प्रेम आज का ऐतिहासिक परिचय है। प्रेम धारधार रोता है, प्रेम गलगल हँसता है। कभी प्रेम शिशु बनकर पालने में झूलता है; एक चुटकी सिंदूर पूरी जवान जिंदगी निगल लेता है। इस प्रणय को क्या कहें — जो वियोग में भी उसके भाग्य में बार-बार आड़ू के फूल जैसा खिलता-झरता है? जब आड़ू खिलता है, वही पुरानी टीस याद आती है और वह ताल मिलाकर गुनगुनाती है — "तुमने ऐसा झूठ क्यों बोला?"
प्रेम होठों पर रखो तो चुंबन है, पलकों में रखो तो पलकें झपकती हैं, मन में रखो तो भक्कानो फूटता है। यूलीसिस ने कहा था — "दूसरों को घायल करना पाप है; सुंदरी पर नज़र डालना लाभ है।" शायद इसीलिए प्रेम जितना मज़बूत बँधता है, उतना ही कठिन है तोड़ना। प्रेम की अपनी अदालत है — जब भी कोई बहस करना चाहे, उसके दरवाज़े खुले हैं; प्रवेश करने पर स्वयं न्याय के लिए खड़ा होना पड़ता है। यहाँ उस धोबिन को धोखा देने वाला प्रेमी भी शायद किसी कटघरे में था — और जब प्राकृतिक न्यायालय ने बयान माँगा, तो वह न्यायाधीश के सामने बोली — "तुमने ऐसा झूठ क्यों बोला?"
निबन्ध ४
भिखारी
मागेर ल्याइने दिक्दारीपूर्ण र बाध्यताले आश्रित भइदिएको एउटा शब्द भिखारी। आर्जन नभइदिनाले रित्तो मनको थैलो थाप्नैपर्ने त्यो विडम्बना। जन्मदेखि मृत्युसम्मको अन्तरालमा हात पसारी "पूर्णसत्" भन्नैपर्ने एक प्रकारको आगो। जल्दैछ धूवाँ छैन न त ज्वालो नै देखिन्छ तर उत्ताप आइरहन्छ अनि त्यही उत्तापले सन्ताप दिएर जीर्ण मानसपटमा एउटा प्रश्न उभिन्छ। भिखारी म माग्दैछु किन कि म भिखारी। मगन्ते भन्छन् मलाई हिजोआज छाक टार्न नसकेर माग्छ, तर माग्नु भनेको खोस्नु होइन। महँगाइका अर्थहरू एकै ठाउँ समेटिदैनन्। यिनीहरू केही फराकिलो पनि होलान्। माग्दैमा निर्गतिलो हुने र दाता चाहिँ गतिलो हुने होइन ऊ पनि आवश्यकताअनुरूप माग्छ। कहिलेकाहीँ भिखारीकै घरमा भिखारी माग्न जान्छ र दुवै भिखारीहरू आपस्तमा मागामाग गरी समस्याहरूको समाधान खोजिएका अर्काका झोलीमा न्यायसङ्गत भीख हाली साटासाट गर्दछन् । तर कसैले भने विमुख पारेर रित्तै फर्काइदिन्छन्। हामीसित सबैथोक कहाँ होला र? एक विद्यार्थी गुरूकहाँ शिक्षाको भीक्षा माग्न भिखारी भइदिन्छ। एउटा राष्ट्र अर्को राष्ट्रकहाँ समाधानको भिखारी भइदिन्छ। सुदामाले कृष्णलाई आफू धन दरिद्रताको बोध गराइ सम्पन्नताको भीक्षा मागे तर कृष्णले पनि सुदामासँग एक सच्चा भक्तिको निम्ति भीख मागे। आपस्तमा दुवै छुट्टाछुट्टै विषयको भिखारीजस्तै देखिए। दान दिने र लिने दुवै भिक्षु हुन्, किनकि जसले जसलाई केही दिन्छ उसले पनि कसैबाट केही लिन्छ। प्रेमिकाले प्रेमीसँग प्रेमको भीक्षा माग्न भिखारिणी भएकी हुन्छे। मौरी महरूप भीक्षा माग्न फूलफूल घुम्छ। भर्ती बादलसँग प्रकृति बनाउन पानीको भीक्षा माग्छ। यसर्थ यहाँ को पो ठूलो होला र? पेटले भोजन र इच्छाले तृप्तिको, नदीले शुद्धता र शिशुले रथाको भीख माग्न भिखारी भइदिन्छ। गेरूवा लगाएर कमण्डलु लिएर दैलोमा उभिएकाहरू माग्न भिखारी भएका होइनन् क्यार। थोत्रोमोत्रो लाएर दुब्लो पतला शरीरधारीले मैलो झोला थाप्ने मात्र भिखारी भएको होइन। त्यो त असहायताको परिचयः पो दिएको त. तर माग्न त हामी सबैले नै माग्छौं नी होइन र?
प्यासी तिर्खा मेटाउन अपरिचितलाई पानी माग्छ। चालक धनार्जन गर्न यात्रीलाई भारा माग्छ अनि यात्रीहरू हिंड्दा थकाइलाग्ने भयले चालकलाई त्यहाँसम्म लगिदिनुहुन्छ ? भनी शब्दात्मक आशारूपी भरोसाहरूको प्रत्युत्तरको भीख माग्छन्। यी दुवै द्वन्द्वात्मक देखिए पनि परिपूरक छन्। मैले परिवेशलाई सुस्वास्थ्यको कामना गरी एउटा सरल जीवन धान्ने शितलपवनको भीक्षा माग्दैछु।
बाँच्नु र बचाउनु मानव मस्तिष्कको फराकिलो बाटो हो औ दिनु नै लिनु पनि हो। भावनात्मक अभिव्यक्तिको लेनदेन अर्थात् Give and take भिखारीलाई भीक्षा दिनुहोस् अनि भिखारीले पनि तपाईंलाई धन्यवाद भन्छ या 'तपाईलाई ईश्वरले रक्षा गरून्, केही न केही त भन्छे भन्छ, त्यसो भए तपाई पनि भिखारी। मान्छे मान्छेकै दैलोमा पुग्दा त्यो अहम्लाई पन्साएर केही प्रेरणा त्यसको थैलोमा हालिदिएर आगन्तुक हर्षित हुन्छ। म मात्र केही हुँ I am a person भनेर मनको ढोका सङ्कुचित गर्दा वैचारिक खिन्नताले द्वेष उत्पादन हुनसक्छ। भेडाको बड्ङ्गलमा एउटा भेडो भडखालामा परे सबै पर्छन् रे। यसर्थ मान्छेको विचार भेडाको जस्तो नभइदिए हुन्थ्यो।
भिखारीको माग्ने विषयको तोक लगाएको मोहर हुँदैन। आफ्नै आँखामा कसिङ्गर परे हेरिदेऊन भन्नुपर्छ। त्यो समाधानको भीख माग्ने भिखारी हो। छजना अन्धाहरूले हात्ती छ खालकै देखेजस्तो आँखा हुनेहरूले अन्धाको सत्यताभन्दा माथि उठेको नभए त्यसको शेषपछि त्यहाँको सञ्चालक कस्तो होला? जसले समाजलाई के देला ? त्रिकालदर्शीमुनीलाई मैले मभित्रका शब्दावली पल्टाएर तिनको चरणस्पर्श गरी मौन रहें। तिनले के बुझे तिमी ठूलो पुण्य नगरी स्वर्ग जान सक्दैनौ भनेर आफ्नो जलपात्र बोकेर कतै हिँडे। म भिखारीको झोलभित्र अलिकति आकाशबाहेक अन्य केही थिएन र मेरो भूत, वर्तमान, भविष्य मन्थन गर्दा जे निस्किन्छ त्यही औषधिको रूपमा तिनले मलाई अलिकति दिएको भए म विमुख हुने थिइनँ।
गालीसरि दिएको भीक्षा भिखारीले पकाउँदा गालीहरू वाष्पमा परिणत भई शुद्ध अन्नग्रहण गरी झिनो शरीर बाँचिदिन्छन् निष्कलड्ङ्क। सबै यहाँ दिन आएका छन् तर मान्छे लिन आएको छ। छाउराहरूकी आमा भुस्याहा कुकुरनी जुठो टपरी चाटेर सन्तुष्टिले छाउराहरूलाई दूध चुसाउँछे र रातभर भुकीभुकी बाक्ला डसनामा आङ तान्दै सुतिदिने सभ्य मान्छेहरूकै प्रहरी भइदिन्छे। स्नेहको भीख मागेर स्वामीभक्त कुकुरनी पुच्छरले चमर डोलाउँदै स्वागत गर्दछे तर लौरो देखाएर लखेटिन्छे। त्यहाँ त्यसको अमुक भाषा बुझिंदैन र ऊ चुपचाप पन्सिदिन्छे। कानूनको बन्धनभित्र फँसेका कैदी उन्मुक्तिको भीख माग्छ। फाँसीमा झुण्ड्याइएको जिन्दगी निराकार ईश्वरसित मोक्षको भीख माग्छ। यो भिखारीहरूको बाक्लो शहरमा हराइदिने भिखारीहरू मछवाराको महाजालभित्र परेको माछा जस्तै तराजुका पल्लाहरूमा तौली माग्छ। बेच्नेले पैसा माग्छ, लानेले इच्छाहरूको आगोमा त्यो माछा पकाएर तृप्तिको निस्वास लिन्छ। भनिन्छ- "मागे हात्ती चोरे लात्ती।' कसैकी छोरी मागेर श्रीमती हुन्छे, एकलव्यले माग्नेलाई औंलो दिएका थिए। सावित्रीले पतिको मृत्युदण्डलाई वरदान मागेर टारेकी थिइन्। माग्ने तरिका धेरै प्रकारको हुन्छ। शिशुले आमालाई रोईरोई दूध माग्छ, गाईले बाँ गरेर गोठालालाई घाँस माग्छ। कसैले गीत गाएर पैसा माग्दछन्।
यसरी माग्नेहरू सबै भिखारीकै लहरमा पर्ने गर्छन्। यसोहुँदा एक भिखारी अर्को भिखारीलाई केही दिए त भइगयो नी। भनौँ भने हामी जम्मै मान्छेहरू ईश्वरसित केही मागिरहेकै हुन्छौँ यो एउटा पैंचो चलाउने तरिका नै हो। जन्मभूमिले नागरिकलाई रक्षाको भीख माग्छ औ नागरिकले राष्ट्रलाई सुरक्षाको। भीक्षा माग्दैमा, माग्नेसँग केही छैन रहेछ भन्ने बुझ्नुहुँदैन र भीक्षा दिँदैमा कङ्गाल हुँदैन। मागेर समाधान हुन्छ भने त्यो सही हो। ढोका अगि उभिएर माग्छ भने त्यो उसको बाध्यता हो तर के मागेको हो बुझिदिनु सत्यता हो। जम्मै जात, धर्म र सम्प्रदायका मान्छेहरू माग्छन् र उनीहरू स्वतन्त्र हुन्छन् ।
English Translation
Beggar — a word born of need and compulsion, speaking of degrading dependence, a purse empty of earnings that must stretch out its palm and say "pūrṇasat." A fire that burns from birth to death across the entire interval — no smoke visible, no flame to see, yet the heat keeps coming, and that very heat torments the worn-out canvas of the mind, raising a question: "I am a beggar because I beg." People call me a mendicant these days — unable to make ends meet, forced to beg. But to beg is not to steal. We cannot have everything ourselves. A student becomes a beggar at a teacher's door, begging alms of knowledge. One nation becomes a beggar of solutions at another nation's door. Sudama made Krishna aware of his poverty and begged for prosperity — yet Krishna also begged of Sudama for true devotion. Both appeared as beggars of different things to each other. The giver and the taker are both mendicants — because whoever gives anything to anyone also takes something from someone. A beloved begs her lover for love, becoming a beggarwoman. A bee begs the flower for honey, going from bloom to bloom. The laden cloud begs the atmosphere for rain to create nature. So who is the greater one here? The stomach begs for food, desire begs for satisfaction, the river begs for purity, the infant begs for a cradle. A person in ochre robes with a water-pot begging at the doorstep is not merely a beggar — nor is the person in tattered rags with a dirty bag merely a beggar; that is only a testament to helplessness. But we all beg, do we not?
The thirsty stranger begs water of an unknown passerby. The driver begs fares of the passenger, and passengers, fearing the weariness of walking, beg of the driver: "Will you take me there?" These two seem contradictory but are complementary. I beg of my surroundings a gentle breeze of simple life and good health.
To live and to save life is the wide road of the human mind — and to give is also to receive. Give alms to the beggar, and the beggar too will say "May God protect you" — so you, too, become a beggar. When a person reaches another's door, setting aside ego and placing even a little inspiration in that one's bag, the visitor feels joy. If one shrinks the door of one's heart saying "I alone am someone," intellectual bitterness can produce hatred. When one sheep in a flock falls into a ditch, all fall, they say. It would be better if the human mind did not think like a sheep.
The beggar's wish for alms has no specific stamp of assignment. If a speck is in one's own eye, one must beg someone to look and remove it — that person is a beggar of solutions. Like six blind men each touching a different part of an elephant — if those with sight cannot rise above the blind man's truth, what will such a person give to society? In front of the clairvoyant sage, I turned the vocabulary within me, touched his feet in silence, and stood mute. He understood: "Without performing great merit, you cannot reach heaven" — and walked away. In my beggar's bag there was nothing but a small piece of sky, and if he had given me even a little as medicine, I would not have been turned away empty-handed.
Alms given with scolding — when the beggar cooks them, the insults evaporate as steam, and the pure food sustains the thin body, immaculate. Everyone comes here to give, yet humans come to take. A nursing dog-mother licks leftover scraps with satisfaction, nurses her pups, and all night barks and barks as guard of the very civilized people sleeping in thick quilts. The faithful dog wags its tail in welcome — begging for affection — yet is chased away with a stick. A prisoner begs the law for freedom. A life hanging from the gallows begs the formless God for moksha. The seller begs for money; the buyer cooks the fish of desire and breathes a sigh of satiety. It is said: "Ask and you get an elephant; steal and you get a kick." A girl begged in marriage and became a wife. Ekalavya gave his thumb when asked. Savitri averted her husband's death sentence by begging the right boon. The manner of asking is many — a child begs milk by crying, a cow begs grass by lowing, some beg for money by singing.
Thus, all those who beg fall in the line of beggars. If one beggar gives something to another — that is enough, is it not? To put it plainly — all of us humans are forever begging something from God; this is just the way of give and take. The homeland begs its citizens for protection, and the citizens beg the state for security. One should not assume that because someone begs, they have nothing — nor does giving leave the giver destitute. If begging leads to a solution, that is right. Understanding what someone is begging for is the truth. All races, religions, and communities beg, and they are free.
हिन्दी अनुवाद
भिखारी — माँगकर लाई जाने वाली दीनता और बाध्यता से जन्मा एक शब्द, जिसमें खाली मन की थैली फैलाकर "पूर्णसत्" कहनी पड़ती है। जन्म से मृत्यु तक हाथ पसारने की यह विडंबना — एक ऐसी आग जो जलती है, धुआँ नहीं, लपट नहीं — पर ताप आता रहता है, और वही ताप संताप देकर एक प्रश्न उठाता है: "भिखारी हूँ मैं, क्योंकि माँगता हूँ।" लोग आजकल मुझे "मगन्ता" कहते हैं — दो जून न चला पाने की मजबूरी में माँगना पड़ता है। पर माँगना चोरी नहीं है। हमारे पास सब कुछ कहाँ होता है? एक विद्यार्थी गुरु के पास ज्ञान की भिक्षा माँगने भिखारी बन जाता है। एक राष्ट्र दूसरे राष्ट्र के पास समाधान का भिखारी बन जाता है। सुदामा ने कृष्ण से संपन्नता की भिक्षा माँगी — पर कृष्ण ने भी सुदामा से सच्ची भक्ति की भिक्षा माँगी। दोनों अलग-अलग विषयों के भिखारी दिखे। देने वाला और लेने वाला दोनों भिक्षु हैं। प्रेमिका प्रेमी से प्रेम की भिक्षा माँगती है। मधुमक्खी फूलों से मधु की भिक्षा माँगती है। बादल वर्षा की भिक्षा माँगता है। तो यहाँ बड़ा कौन है? पेट भोजन की, इच्छा तृप्ति की, नदी शुद्धता की, शिशु पालने की भिक्षा माँगता है। गेरुए वस्त्र धारण करके दहलीज़ पर खड़ा व्यक्ति केवल भिखारी नहीं है — फटे-पुराने कपड़ों में मैला झोला थामना केवल असहायता की पहचान है। पर माँगते तो हम सब हैं, है न?
प्यासा राहगीर अजनबी से पानी माँगता है। चालक यात्री से किराया माँगता है, यात्री थकान से बचने के लिए चालक से आश्वासन की भिक्षा माँगता है। ये दोनों विरोधाभासी लगते हैं, पर एक-दूसरे के पूरक हैं। मैं अपने परिवेश से स्वच्छ जीवन की शीतल हवा की भिक्षा माँगता हूँ।
जीना और जिलाना — मानव मस्तिष्क का विस्तृत मार्ग है। देना भी लेना है। भिखारी को भिक्षा दें, भिखारी भी "ईश्वर रक्षा करे" कहता है — तो आप भी भिखारी हैं। जब कोई किसी के दरवाज़े पर पहुँचे, अहंकार छोड़कर उसकी थैली में थोड़ी प्रेरणा भर दे — आगंतुक प्रसन्न होता है। "मैं ही सब कुछ हूँ" कहकर मन का दरवाज़ा संकुचित किया, तो वैचारिक कटुता से द्वेष उत्पन्न हो सकता है। एक झुंड की भेड़ गड्ढे में गिरे तो सब गिरती हैं। बेहतर हो कि मनुष्य का विचार भेड़ जैसा न हो।
भिखारी की माँग पर कोई निर्धारित मुहर नहीं होती। अपनी आँख में तिनका हो तो दूसरे से निकलवाना पड़ता है — वह समाधान का भिखारी है। जैसे छह अंधों ने हाथी को अपनी-अपनी नज़र से देखा — यदि आँखें रखने वाले अंधों की सच्चाई से ऊपर नहीं उठे, तो उस स्थान का क्या भविष्य? त्रिकालदर्शी मुनि के सामने मैंने अपने भीतर के शब्दों को पलटकर उनके चरण छुए और मौन रहा। वे बोले: "बड़ा पुण्य किए बिना स्वर्ग नहीं मिलता" — और चल दिए। मेरी भिखारी की झोली में थोड़े-से आकाश के सिवा कुछ न था — यदि उन्होंने थोड़ा-सा औषधि-रूप देते, तो मैं विमुख न होता।
गाली देकर दी गई भिक्षा — जब भिखारी उसे पकाता है, तो गालियाँ वाष्प बनकर उड़ जाती हैं और शुद्ध अन्न पाकर दुबली देह जी जाती है — निष्कलंक। सब यहाँ देने आते हैं, पर इंसान लेने आता है। कूड़े की थाली चाटने वाली कुतिया संतोष से बच्चों को दूध पिलाती है और रात भर भौंककर उन्हीं "सभ्य" लोगों की पहरेदारी करती है जो रजाई में लेटे हैं। स्नेह की भिक्षा माँगती कुतिया पूँछ हिलाकर स्वागत करती है — पर लाठी से भगा दी जाती है। कानून की जंजीर में जकड़ा कैदी मुक्ति की भिक्षा माँगता है। फाँसी पर लटकती जिंदगी मोक्ष की भिक्षा माँगती है। यह कहते हैं — "माँगे हाथी, चुराए लात।" किसी की बेटी माँगकर पत्नी बनती है। एकलव्य ने माँगने पर अँगुली दी थी। सावित्री ने पति की मृत्यु को वरदान माँगकर टाल दिया था। माँगने के तरीके अनेक हैं — बच्चा रोकर दूध माँगता है, गाय रँभाकर घास माँगती है, कुछ लोग गाना गाकर पैसा माँगते हैं।
इस प्रकार माँगने वाले सभी भिखारियों की पंक्ति में आ जाते हैं। तो अगर एक भिखारी दूसरे को कुछ दे दे — बात बन गई न? हम सब ईश्वर से कुछ न कुछ माँगते ही रहते हैं — यही पैंचो चलाने का तरीका है। मातृभूमि नागरिक से रक्षा की भिक्षा माँगती है, नागरिक राष्ट्र से सुरक्षा की। भिक्षा माँगने से यह न मानें कि माँगने वाले के पास कुछ नहीं — और देने से कोई कंगाल नहीं होता। अगर माँगने से समाधान होता है, तो यही सही है। क्या माँग रहा है, यह समझना सच्चाई है। सब जाति, धर्म और संप्रदाय के लोग माँगते हैं — और वे स्वतंत्र हैं।
निबन्ध ५
विश्वास
मनको अन्तस्करणको ढुक्कपननै विश्वास हो।
योभन्दा ठूलो सृजनामा केही छैन, नत्र छातीमा हात राखेर सोच्नुहोस् तपाईं आफै भन्नुहुन्छ कि बल्ल ढुक्क भो। अर्थात् हराएको कुनै मूल्यवान जिनिस प्राप्त भएको खबर आयो, तपाईंलाई विश्वास हुन्छ कि भोलि त्यो चीज मेरै हातमा आइपुग्छ। ईश्वर कहाँ छ अनि कसले देखेको छ? तर हामी हातमा धूप जलाएर एक धुँगो फूल लिएर मन्दिरमा चडाउँछौँ र भन्छौं हे भगवान् ! मेरो फलानो कामना पूरा होस् नभन्दै भने जस्तो भए धन्य प्रभु भन्छौं त्यही नै त विश्वास हो। हामी भने ईश्वरप्रति विश्वास लिन्छौँ, तर परिबन्धले काम पूरा भएको पनि त हुनसक्छ, होइन र? विश्वास गरेर नै यो धरामा हामी ढुक्कसँग बसिरहेछौं। यदि विश्वास नभए आकाशमा भएका पृथ्वीभन्दा ठूलाठूला ग्रहहरू खस्नु हो भने हाम्रो के हालत होला? या त पृथ्वीमा कुनै ठूलो ध्वान्द्रो परे के गर्ने? भोलि बिहान उज्यालो हुन्छ र म फलानो काम गर्छु भनेर ओछ्यान पस्छौं, त्यहाँ विश्वास छ र नै त भोलि हुन्छ, नत्र राती नै मरे के गर्ने यो विश्वास कहिले गुमाउँछौं र अनविश्वास, विश्वास झुण्ड्याउछौं, त्यो ताला भएको हुन्छ। विश्वासमा अनविश्वास पाएपछि प्रेमीहरू विष पिउँछन् या पासो लाग्छन्। विश्वासभन्दा गतिलो शब्द संसारको सारा कृयाकलापको शब्दकोषभित्र खोजे पाइन्न। मूर्ति छ ईश्वर छैन र पनि विश्वास दुइहातका औंला जोडिएर उठ्छन् अनि टाउको केही निहुरिन्छ। सपनाहरू सुतेपछि आत्माले खोजील्याएका दृश्यहरू हुन् र हामी विश्वास गछौँ। हात चिलाए पैसा आउँछ र खुट्टा चिलाए हिडिन्छ भन्ने विश्वास लिन्छौँ। सानो अड्कुशद्वारा वरिष्ठ हात्ती तह लाग्छ। त्यो यथार्थ विश्वास हो। यदि बल नै गर्न परे लुते माहुतेको के लाग्छ। बिन बजाउँदा सर्व भएर विश्वास नाच्छ। सिपाही विश्वास भरेर बन्दूक बोक्छ यदि पडकिएन भने नि त। कहिलेकाहीँ विश्वास खाएर हामी निको हुन्छौँ, त्यो औषधि भएर बसेको हुन्छ। हामी पक्का मछौं, विश्वास छ तर डराउँछौं। पल्लो मुलुकसँग वल्लो मुलुक ढुक्क छ किनकि अस्ति सम्झौता गरेको छ। सम्झौता नगरेको भए युद्ध हुन्छ। एक चुट्की सिन्दूर पोतेको कसमले नै नारी-पुरुषबीच पति-पत्नीको सम्बन्ध रहन्छ। पत्नी कसैले लगे अधिकार जमाउन पाइने या पतिले छोडपत्र गरे कानूनी अधिकार पत्नीले पाउने। त्यहाँ सामाजिक कारण भएर धार्मिक नियम कानूनी मान्यताभित्र विश्वास नै पसेको हुन्छ।
चोरले चोर्छ। खुनीले हिंसा गर्छ। बलियोले निम्छरोलाई हेप्छ भन्ने विश्वास छ अनि प्रहरीले पक्रन्छ र दण्ड दिन्छ भन्ने निर्धा सोझाहरूलाई विश्वास छ। सर्पले डस्छ, विषले मरिन्छ, छोराले पाल्छ, छोरीले हेर्छ, गाईले दूध दिन्छे, बिरालोले मूसा मार्छ, बाघले खान्छ, फल फल्छ, पानीले बगाउँछ इत्यादि विश्वासमा बाँचेको छ। यदि यी विश्वासहरू अनविश्वास वा धोका भए हामी के गर्न सक्छौं र? हामी परदेश जान्छौँ एउटी साधारण महिलालाई घरको सम्पूर्ण सम्पति, घर, छोरा-छोरी, मणि-माणिक्य छोडेर। हामीभित्र त्यो दृढविश्वास बाँचेको हुन्छ एवं श्रीमती श्रीमान्ले सम्पति ल्याउने विश्वासमा घर कुरेकी हुन्छे। सानो जोताराले ठूलाठूला साँड जुरेगोरूहरू नारिएर जोतिएका हुन्छन्। बाहनभित्र अटेसमटेस यात्रीहरू चालकलाई विश्वास लिएर यात्रा गर्छन् अनि चालक औजारहरू ठीकै छन् भन्ने विश्वासमा वाहन हाँक्छ। खरी लगाए मादल विश्वास बज्छ, छिद्रमा औंला राखी फुकी दिँदा बाँसुरी विश्वास बज्छ। गन्तव्य पार गर्न निकै थियो दुइ घडीको जुन झुल्किने आशाले म अँध्यारामा विस्तारै हिँड्दै गरें। विश्वासले पराकाष्ट नागोस् जस्तो लाग्छ एवं सबै विश्वासभित्र बाँधिए संसार स्वर्ग हुने थियो। विश्वास नभए शङ्का हुन्छ, शइकाद्वारा इन्द्र हुन्छ यसर्व शङ्काहरू अनविश्वासका परिचायक हुन्।
फूल सुन्दरता भरेर सुगन्धसँग फुल्न चाहन्छ, पुतली फूल फुल्छ भन्ने विश्वासीलो आशामा उड्दछ। पवन मन्द भए पनि चलिरहन्छ। रहर गछौँ हामी पवनसँग बाँच्ने कहिलेकाहीँ श्वासप्रश्वासमा अप्ठ्यारो पर्न गए डाक्टरसँग सल्य विश्वास बोल्छौं। बिरामीले आफूलाई जचाउँदा वैध्यसँग सत्यसत्य बोलिन्छ यदि असत्य बताए आफैलाई परिणाम देखापर्छ। यही जिन्दगी हो, जहाँ सत्य रहेको हुन्छ "सत्य मेव जयते" अर्थात् सत्य डगदैन। डाक्टरले दिएको औषधि विश्वास हो। थाह छ म प्रथम दर्जामा उत्तीर्ण हुनेछु किनकि विश्वास राम्रो लेखेको छु। चराका बचेराहरू गुँडमा लोलाएका हुन्छन् विश्वास छ माउले चारो ल्याउछे, विश्वास छ मेरा बचेराहरू सकुशल गुँडमा जीवित छन्।
चारै युगहरू घुमिरहनु ग्रहहरू अर्कासित ठक्कर नलिई घुमुन्। त्यही विश्वास लाग्छ। काटिन आँटेको बोको, म काटिदिनँ होला भनेर तृण खाइरहन्छ तर क्षणैमा विश्वास अनविश्वास बन्छ। घरमा मासु पाइने विश्वासमा जहानहरू पर्खिरहेछन् तर जालहारी भने कतिबेला नदीमा डुबेर मरेछ। यसरी विश्वासै विश्वास पनि कोहीबेला अनविश्वास बन्छ। यदाकदा रमाइला विश्वासहरूमा एउटी युवतीको गर्भमा कसैको नासो पर्छ तब विश्वासको निश्वासमा दुर्गन्ध आउँछ र वातावरण खलबलिन्छ। कहिले भने विश्वास र अनविश्वास दुवै तालाचाँबी भएर शौचालयमा झुण्डिन्छ। कारण मनले भन्छ, मेरो शौचालय सफा छ, यदि कसैले पसेर दीशा-पिशाब गरिदिए मैला हुनेछ। अर्कोतिर दिशा लाग्दा शौचालय प्रयोग गर्न नपाइने मप्रति या अर्काप्रति गरिएको अनविश्वासले उक्त साँचो दैलामा झुण्ड्याइन्छ, तर साँचो तोड्न पनि सकिन्छ अनर्थ नहुने भए यसर्थ चाबी नै विश्वास बन्दछ। पुजारीले मन्दिर थुनेर विश्वास छोडेर जान्छ। मानिलिउँ अब त्यहाँ भगवान् छैनन तर श्रद्धालु त्यसभित्र भगवान् छन भनेर विश्वास ढोग्छ। विशाल शरीर धारी अजिंगर विश्वास खान भोकै पर्खिन्छ। चलफिर गर्ने बुता छैन तर विश्वास रूप शिकार त्यहाँ आहार भएर आइपुग्छ। माकुरो जाल बुनेर बसिरहन्छ। जालको चारैतिर साङ्केतिक धागोहरू जडान गरिएको हुन्छ। उसलाई विश्वास छ कि शिकार परे त्यो साङ्केतिक धागो हल्नेिछ। नभन्दै साङ्केतिक धागो हल्लिन्छ र माकुरो त्यहाँ पुग्छ। विश्वास छ-शिकार परेछ। अर्कोतिर पुतलीले सोचेको हुन्छ कि, म उड्ने बाटोमा केही रोकावट छैन भन्ठानेर नै ऊ बेगिन्छे। यसरी दुवैतिरका विश्वासहरू अनिश्चित भई धोका हुनसक्छ।
विश्वास दिँदादिँदै पनि कहिलेकाहीँ विश्वास लिनलाई कसम खुवाइन्छ, विश्वासकै लागि। तर कसम खाँदैमा अनविश्वास कहाँ विश्वास हुनसक्छ र। दाम्पत्य जीवनमा पतिको घर गएकी पत्नीलाई जीवनसाथीको रूपमा विश्वास नगरेर "दाइजो" सँग विश्वास अपराध भएर जिउँदै जलाइन्छ। के त्यो विश्वास हो? अनि पत्नीको स्थान दाइजले पूरा गर्न सक्छ ? आपस्तमा "तिमीबिना बाँच्न सक्दिन" भनेर प्रणय सूत्रमा बाँधिएको जिन्दगी ज्वालामा परिणत हुन्छ। यसर्थ कसैले कसैसँग पूर्ण विश्वास राख्न सकिन्न। मान्छेले मान्छेबाट "हन तँ कस्तो अनविश्वासी हैं?" भनेर गाली खाएको पनि छ। यदि कसैले "भाइ तिम्रो नाम के हो" भनी सोधे हामी मेरो नाम..... हो भन्छौं। तर त्यो नाम आफैले राखेको हो के ? कसैले सानैमा राखिदिएको नाम, सुनेको भरमा विश्वास भएर "हो" भन्छौं।
एउटी महिलालाई हामी "आमा" भन्छौं तर तिनी आमा नै हुन् भनेर किटान गर्न सकिन्छ र? कारण हामी सानैछँदादेखि चिरपरिचिर नारी, जसले स्याहार्थीन् तिनलई कसैले "आमा" भन्न सिकाउँदा "आमा" नै हुन् भन्ने विश्वास अडेको हुनसक्छ। यदि एउटीले जन्माएर अर्कीले हुर्काएका पनि त हुनसक्छ नि। त्यसो भए विश्वास दिएर कसलाई खास आमा भन्ने ?
यसर्थ "विश्वास" भन्दा ठूलो अन्य शब्द नै छैन। यसकारण मान्छे मान्छेमा विश्वासको आदान-प्रदान गरौं।
म विश्वास किन्न एकदिन "सो रूम" भित्र पसें अनि पैसा तिरें। उसले मलाई जिनिस दियो। त्यो जिनिस बाटैमा बिग्रियो। मैले अनविश्वास किनेछु भनेर दुःख लाग्दै थियों, ऊ पनि मलाई खोज्दै टुप्लुक्कै त्यहीँ आइपुग्यो अनि बेचेको सामानतिर हेर्दै भन्यो “भाइ तपाईंले मलाई जाली नोट दिनुभएछ” त्यसपछि दुवै हेराहेर गस्यौं। हाम्रो विश्वास अनविश्वास भएछ।
English Translation
The peace of one's inner conscience is what faith is.
There is nothing greater than this in creation. Otherwise, place your hand on your heart and think — you yourself say, "Ah, now I feel at ease." That is, news came that a precious lost thing has been found — you have faith that tomorrow it will be in your hands. Where is God, and who has seen him? Yet we light incense, take a single flower, go to the temple, and say: "Lord, may this wish of mine be fulfilled" — and if it happens as we asked, we say, "Blessed be you, Lord" — that very thing is faith. We say we hold faith in God — yet circumstance alone may also have accomplished the task. It is through faith that we sit peacefully on this earth. If we had no faith, and the planets far larger than earth were to fall — what would become of us? We go to sleep at night saying "Tomorrow morning it will be light and I will do this work" — faith that tomorrow will come is what lets us enter bed. This faith — when disbelief is found inside it, lovers drink poison or take the noose. There is no better word in the dictionary of all the world's activities than "faith." The idol exists, God does not — yet faith makes both palms join and rise, and the head bows slightly. Dreams are scenes the soul has sought out in sleep, and we have faith in them. We believe that if the palm itches, money will come; if the foot itches, we shall walk a road. A small iron hook brings a great elephant to submission — that is real faith. A serpent dances in faith when the flute is played. A soldier shoulders a gun in faith — what if it does not fire? Sometimes we are healed by faith alone — the medicine was already there. One country is at ease with another because a treaty was signed; without the treaty, there would be war. A pinch of vermillion pledged in a vow keeps the bond between husband and wife.
The thief steals. The murderer commits violence. The strong bully the weak — this is believed. And the innocent poor believe that the police will catch them and punishment will follow. The snake bites, poison kills, the son supports, the daughter looks after, the cow gives milk, the cat kills mice, the tiger devours, the tree bears fruit, the water sweeps away — all of this is life lived in faith. If these faiths turned into disbelief or betrayal — what could we do? We go abroad, leaving all property, house, children, jewels to a simple woman — we carry that firm faith inside us, and she waits, guarding the house, trusting her husband will bring something home. A small yoke tames great bulls. Passengers packed in a vehicle travel trusting the driver, and the driver drives trusting his instruments are in order. Strike the leather and the madal drum sounds in faith; put a finger in the hole and blow, and the flute sounds in faith. I still had a stretch to cover; by the hope of a moon rising in two hours, I walked slowly through the dark in faith. If all were bound by faith, the world would become heaven. Without faith comes doubt — and doubts are signs of disbelief.
A flower wants to bloom full of beauty and fragrance; a butterfly flies in the hopeful faith that the flower will bloom. The wind, however gentle, keeps blowing. When breathing becomes difficult, we speak our ailments in trust to the doctor. When a patient consults, he tells the physician the full truth — if he tells an untruth, the consequences show up in himself. This is life — where truth abides — "Satyameva Jayate" — truth does not waver. The medicine the doctor gave is faith. I know I will pass with first rank, because I have faith I wrote well. The nestlings sit swaying in the nest — trusting that the mother will bring food.
The four ages revolving, the planets moving without colliding — that too is faith. The goat whose neck is about to be cut keeps grazing, thinking it will not be killed — but in an instant, faith becomes disbelief. The family waits at home for meat — but the fisherman drowned in the river. So even the deepest faith can sometimes become disbelief. Occasionally, in a kind of amusing faith, someone's seed falls in a young woman's womb — and then the atmosphere is disturbed. Sometimes faith and disbelief both hang as lock-and-key on the bathroom door. The priest locks the temple and walks away, leaving his faith there. Yet the devotee bows in faith that God is within. The vast-bodied python waits hungry in faith — it cannot move, yet the prey comes as food. The spider weaves a web, plants signal threads on all sides, trusting that if prey falls in, the threads will vibrate — and indeed they do. Thus both sides' faiths can become uncertain and betrayed.
Even as faith is being given, sometimes one is made to swear an oath for faith itself — but does swearing an oath turn disbelief into faith? In marital life, a wife is burned alive in the name of dowry — the faith which should have been in her as a life partner replaced by a material demand. Can dowry ever fill the place of a wife? A life bound in love with the vow "I cannot live without you" turns into flames. And so one cannot have complete faith in anyone. If someone asks "Brother, what is your name?" — we say "My name is..." But did we name ourselves? Someone gave us that name when we were small — and trusting only what we heard, we say "Yes" in faith.
We call a woman "Mother" — but can we be certain she is truly our mother? Because since childhood, the familiar woman who cared for us was called "Mother" by someone, and we assumed in faith that she is our mother. But could one woman have given birth while another raised us? In that faith, whom do we call our real mother?
Therefore, there is no greater word than "faith." Let us exchange faith among ourselves.
One day I went into a show room to buy faith — paid the money. He gave me the item. The item broke on the way home. I felt I had bought disbelief — and was distressed. Just then, he appeared, looking for me, right there — and seeing the item, said: "Brother, you gave me a counterfeit note." Then we looked at each other. Our faith had become disbelief.
हिन्दी अनुवाद
मन के अंतःकरण की शांति — यही विश्वास है।
इससे बड़ा सृजन में कुछ नहीं। नहीं तो सीने पर हाथ रखकर सोचिए — आप खुद कहते हैं, "बल्ल, अब चैन मिला।" यानी कोई खोई हुई कीमती चीज़ मिलने की खबर आई — आपको विश्वास होता है कि कल वह मेरे हाथ में होगी। ईश्वर कहाँ है, किसने देखा है? फिर भी हम धूप जलाकर, एक फूल लेकर मंदिर में चढ़ाते हैं और कहते हैं — "हे भगवान, मेरी यह मनोकामना पूरी हो" — और पूरी हो जाए तो "धन्य प्रभु" कहते हैं — वही विश्वास है। हम ईश्वर पर विश्वास करते हैं — पर परिस्थिति ने भी काम कर दिया हो, ऐसा हो सकता है न? विश्वास के सहारे ही इस धरती पर सुकून से बैठे हैं। यदि विश्वास न होता और आकाश के बड़े-बड़े ग्रह गिर पड़ते — तो क्या हाल होता? रात को सोते समय कहते हैं — "कल सुबह उजाला होगा और मैं काम करूँगा" — यही भरोसा है जो सोने देता है। विश्वास में अविश्वास पाने पर प्रेमी ज़हर पीते हैं या फाँसी लगाते हैं। दुनिया की हर क्रियाओं के शब्दकोश में "विश्वास" से बड़ा कोई शब्द नहीं। मूर्ति है, ईश्वर नहीं — फिर भी विश्वास में दोनों हथेलियाँ जुड़ती हैं, सिर थोड़ा झुकता है। सपने वे दृश्य हैं जो आत्मा निद्रा में ढूँढ लाती है — हम विश्वास करते हैं। हाथ खुजलाए तो पैसा आता है, पाँव खुजलाए तो यात्रा होती है — यह विश्वास मानते हैं। एक छोटे अंकुश से बड़ा हाथी काबू में आ जाता है — यही असली विश्वास है। बीन बजाने पर साँप विश्वास में नाचता है। सिपाही बंदूक उठाता है विश्वास लेकर। कभी-कभी हम विश्वास से ही ठीक हो जाते हैं। एक देश दूसरे से इसलिए निश्चिंत है क्योंकि संधि हुई है — संधि न हो तो युद्ध। एक चुटकी सिंदूर की कसम से पति-पत्नी का रिश्ता टिका रहता है।
चोर चोरी करता है। हत्यारा हिंसा करता है। बलवान कमज़ोर को दबाता है — यह विश्वास है। निर्दोष, सीधे-साधे लोगों को विश्वास है कि पुलिस पकड़ेगी, दंड मिलेगा। साँप डसता है, ज़हर से मरते हैं, बेटा पालता है, बेटी देखभाल करती है, गाय दूध देती है, बिल्ली चूहा मारती है, बाघ खाता है, फल फलता है, पानी बहाता है — इन सब विश्वासों में जीवन है। यदि ये विश्वास अविश्वास बन जाएँ — तो क्या करें? हम परदेश जाते हैं — घर, बच्चे, ज़मीन, गहने एक साधारण स्त्री को सौंपकर — हमारे भीतर दृढ़ विश्वास है, और पत्नी घर की रखवाली करती है इस विश्वास में कि पति कुछ लेकर आएँगे। छोटी जुआरी बड़े-बड़े साँड़ों को जोत देती है। वाहन में ठुँसे-ठुँसे यात्री ड्राइवर पर भरोसा रखकर सफर करते हैं। खाल पर चोट लगे तो मृदंग विश्वास से बजता है; छिद्र में उँगली रखकर फूँकने से बाँसुरी विश्वास से बजती है। अभी मंज़िल बाकी थी — दो घड़ी में चाँद निकलने की आशा में अँधेरे में धीरे-धीरे चलता रहा। यदि सब विश्वास से बँध जाएँ तो दुनिया स्वर्ग बन जाए। विश्वास न हो तो संशय होता है — संशय अविश्वास के परिचायक हैं।
फूल सुंदरता और सुगंध से खिलना चाहता है; तितली इस विश्वास में उड़ती है कि फूल खिलेगा। हवा मंद हो तो भी चलती रहती है। कभी साँस में तकलीफ हो तो डॉक्टर से विश्वास के साथ बोलते हैं। बीमार जब जाँच कराता है तो वैद्य से सच-सच बोलता है — झूठ बोले तो अंजाम खुद भुगतना पड़ता है। "सत्यमेव जयते" — सत्य डिगता नहीं। डॉक्टर की दी दवाई विश्वास है। मुझे पता है मैं प्रथम श्रेणी में पास होऊँगा — विश्वास है कि मैंने अच्छा लिखा। घोंसले में बच्चे लोलाते हैं — विश्वास है कि माँ चारा लाएगी।
चारों युग घूमते रहें, ग्रह टकराए बिना चलते रहें — यही विश्वास है। काटे जाने वाला बकरा भी घास खाता रहता है — पर एक क्षण में विश्वास अविश्वास हो जाता है। घर में परिवार माँस की प्रतीक्षा करता है — पर मछुआरा नदी में डूब मरा। इस तरह गाढ़े विश्वास भी कभी-कभी अविश्वास बन जाते हैं। कभी-कभी विश्वास और अविश्वास दोनों ताला-चाबी बनकर शौचालय पर लटकते हैं। पुजारी मंदिर बंद करके चला जाता है — फिर भी श्रद्धालु विश्वास से झुकता है कि भगवान वहाँ हैं। विशाल अजगर भूखा शिकार की प्रतीक्षा करता है — हिल नहीं सकता, पर शिकार आहार बनकर आता है। मकड़ी जाल बुनकर बैठती है — चारों तरफ संकेत-धागे लगाती है, विश्वास कि शिकार फँसे तो धागा हिलेगा — और हिलता है। इस तरह दोनों तरफ के विश्वास धोखा भी खा सकते हैं।
विश्वास देते-देते भी कभी-कभी विश्वास के लिए कसम खिलाई जाती है — पर कसम खाने से अविश्वास विश्वास कैसे बन जाएगा? दाम्पत्य जीवन में पत्नी को "दहेज" के नाम पर जीते जी जलाया जाता है — क्या दहेज पत्नी की जगह ले सकता है? "तुम्हारे बिना नहीं जी सकता" कहकर प्रणय-सूत्र में बँधी ज़िंदगी ज्वाला बन जाती है। इसलिए किसी पर पूरा विश्वास नहीं किया जा सकता। यदि कोई पूछे — "भाई, तुम्हारा नाम क्या है?" — तो हम कहते हैं "मेरा नाम... है।" पर क्या यह नाम हमने खुद रखा? किसी ने बचपन में रख दिया — सुनने भर से विश्वास हो गया।
एक स्त्री को हम "माँ" कहते हैं — पर क्या निश्चित रूप से वे माँ हैं? क्योंकि बचपन से जिस परिचित नारी ने देखभाल की, किसी ने उन्हें "माँ" कहना सिखाया — और विश्वास जम गया। पर हो सकता है एक ने जन्म दिया, दूसरी ने पाला हो। तो उस विश्वास में किसे असली माँ कहें?
इसलिए "विश्वास" से बड़ा कोई शब्द नहीं। आपस में विश्वास का आदान-प्रदान करें।
एक दिन मैं "शो रूम" में विश्वास खरीदने गया — पैसे दिए। उसने सामान दिया। रास्ते में सामान टूट गया। मुझे लगा — अविश्वास खरीद लाया। दुखी था कि वह टुप्लुक्क आ गया — सामान देखकर बोला, "भाई, आपने मुझे जाली नोट दिया था।" फिर दोनों ने एक-दूसरे को देखा। हमारा विश्वास अविश्वास हो गया था।
निबन्ध ६
भूत
मैले भूत दुइप्रकारले बुझेको हुँ। वर्तमान बित्दैजाँदा हुने र प्रेतआत्मा मान्छे मरेपछि अर्थात् दुर्घटना परेर मृत्यु भए, मान्छेहरू भन्ने गर्छन् यहाँ यस्तो भएर फलानो मरेको छ, तर्साउँछ है। यो शब्द बडा गजब छ। सुन्दै एकप्रकारको डरलाग्दो हुन्छ। ठूलो शरीर लामा-लामा दाँत भएका, जिङ्गरिङ्ग कपाल (केश) भएका अनि गहिरा अँध्यारो खोल्साखाल्सीतिर विशेष राती निस्किन्छ। यसले तर्सायो भने बिरामी परिन्छ मात्र होइन तर मरिन्छ पनि। एक्लै राती नहिँड्नू है भूतले खाला, के के लाग्ला जस्ता कायर बनाउने शब्दकोष हामी हाम्रा स-साना शिशुहरूका कलिलो मानसपटमा हालिदिन्छौं। यसोसले राती मान्छेहरू गुनगुनाउँदै हिँड्छन् या त नानीहरू र नारीहरू भयभीत रहन्छन्। हिजै मात्र त्यहाँबाट लाश हिँडाएको थियो एक्लै कसरी जानु हैं? कतै बाटोमा ठीङ्ङ्ग उभिएको त छैन ? कसैकसैले भनेको सुनेको पनि त हो नि 'विचरा उसलाई भूत लागेको छ अरे, कति गर्दा पनि जाति भएन, सारै छ अरे मर्छ होला। झाँक्री लगाउनुपर्छ ग्रह बिग्रियो होला, जप गराउनुपर्छ। बुट्टी बाँध्नुपर्छ', यी सब सामाजिक अन्धविश्वासभित्र हामी र हाम्रो समाज चिन्तित छ र अविकसित पनि छ। हो आत्मा मर्दैन'रे गीता त्यसै भन्छ अनि सबै सम्प्रदायहरू आत्मा र प्रेतात्माहरूको विश्वास पनि गर्ने गर्छन्। यो आत्मरूपी भूतसँग कतिदिन डराउनु र आखिर मरेका भूतभन्दा त जिउँदा भूतहरू नै डरलाग्दा हुन्छन्। राती निस्किने भूतसँग राती नै डर हुन्छ अनि दिन भएपछि तिनीहरू चिहानमा लुक्छन् होइन र? आखिर जिउँदा भूतहरू त रात न दिन तर्साइरहन्छन्। यत्रो विशाल ब्राम्हण्डमा म त केवल भूतैभूत देख्छु। म ठूलो हुँ वा म ठूलो हुनपाए हुन्थ्यो भन्ने मनसाय मान्छेमानै हुनेगर्छ तर समयका तीनवटा कालहरूको परिवर्तन अनि त्यसको परिवर्तनले ल्याएको परिस्थितिसँग जुझ्नु, भोग्नु, बेहोर्नुपर्ने सरल र कठिनाइहरूको सम्झना नै लिँदैनौं। प्रत्येक वर्तमान भूत हुन्छ औ प्रत्येक भविष्य वर्तमान।
यसरी समयको भूतले खाइरहँदा पनि भूत नदेखि मरेका आत्मरूप भूतसँग किन पो डराउनु। मनले भन्छु म नै सर्वेसर्वा हुनपाए हुन्थ्यो। मेरो हुकुमबिना यो कसले यसो गरयो इत्यादि। जन्मिएदेखि मृत्युसम्म आफ्ना सारा पराक्रम, कर्म, इच्छा अनि संरचना र पूर्वाधारहरू एवं आउनै लागेका वर्तमान, वर्तमानपछि हेदहिर्दै भूत तब किन डराउनु। खाइसकेको छ सुस्तरी मूसाले रोटीको टुक्रा खाए जसरी भूतले। गाडीको पैंयाजस्तै यी तीन समय कालचक्र पनि पालैसँग भूत! यो लेखाका अघिल्ला हरफहरू भूत। भविष्यका कल्पनाहरू वर्तमान खाएर फेरि भूत भए। त्यसो भए खोइ डराएको त भूतले दिनै खाँदा पनि। त्यो बाल्यस्नेहपूर्ण उमेर खोइ? आफैले खाएर युवा-युवती, वृद्धा भए। जीवन सलल बगिरहन्छ। यहाँ समस्याहरू छाल र तरङ्ग भएर किनार लाग्छन्। यहाँ आफै भूत, अर्को भूतसँग के को चिन्ता। यो कलमको मसी सिद्धियो र मैले लेख्दालेख्दै यो मसी भूत भएछ र वर्तमानमा मसी हालें। सधैं दोहोरिने नक्षत्र, तिथि, बार, महीना निरन्तर पल्टिने भित्ते पात्राको पन्ना। कहिल्यै सकिँदै नसक्किने आकौ साल पनि भूत अनि कहिल्यै नआउने भविष्य पनि भूत। ध्वनि, प्रतिध्वनि, फेरि ध्वनि जो म सुन्दथें कसैकी। उम्रिरहने मुहान जहाँ म सधैं हातमुख धुन्चें, नुहाउँथें, धारा, पानी र ठाउँ त्यहीँ हो तर पानी त्यो थिएन र भोलि अर्कै पानीमा नुहाएँ। एउटै सूर्य घरिघरि भोलि भएर देखा पर्छ। यहाँ सेकेण्ड (पल/पल) हरू भूत भइदिँदा म पनि भूत भइदिन्छु। मेरा हतारहरू भूत भइसकेका छन्। आजभोलि म यो वर्तमानसँग वाक्कै भइसकेको छु किनकि जति वर्तमान थुपार्छ सबै भूत भइदिन्छन्। मेरो अनुहारभरि भूत चढेछ चाउरिएको पाउँछु। कपाल सेतो भूत भएछ र रङ्गाउँछु, वर्तमान कालो बनाउँछु फेरि भूतै हुन्छ। घरका दलिनहरू भूत भएर मक्किएछन्। देख्ने आँखाहरूमा तिनको ज्योति भूत भएर चश्मा चाहन्छन् वर्तमान नियाल्न। कान, छालालगायत ज्ञानेन्द्रियहरू भूत हुँदै दुर्बल भएको बाह पाउँछ। यो लेखाइको ३१ दिसम्बर २००८ पनि भूत हुँदैछ।
उदेक छ यो मेरो पेटलाई धेरैचोटि गए तर मर्नुको भने 'नभूतो न भविष्यती', मैले पूरा गर्नैपर्छ। येनकेन प्रकारेण उदरम् परिपुरयेता यस्ता भूतहरूको आक्रमणमा परेर मर्नेहरूको मलामी कारण सोद्धा शोकित परिवारहरू भन्थे 'जण्डिस लागेर'। विचरा त्यो जण्डिस पो भूत भएछ। म जन्मिनुभन्दा अघिको समय भूतले शरीरभित्रको आत्मरूपलाई मेरो शरीरमा पत्यारोपण गरिदिएछ तर निकट भविष्यमा देह भूत भएपछि आत्माले शरीरको कस्तो प्रतिक्रिया देखाउला यी चिन्तनयोग्य विषय हो। सबै यस्तो थियो कि थिएन तर काल परिवर्तनले यसलई निचोरेछ, साँघुरचाएछ र भूत पढेर अन्दाज लेख्नेहरू इतिहासकार भए। हावा-पानी, ऋतुहरूलाई म नयाँ भनिदिन्छु तर स्पर्श गरिसकेर भूत भइदिन्छन्। मलाई भोकको भूतले दुःख दिएर दैनिक तीनघण्ट रोटी कमाउनु पैदल जान्छु र भएभरको अघाइदिन्छु एकैक्षण। यो पेटको भूतले मेरो जवानीको हत्या गरेको आरोप छ। यसलाई र पनि प्रशस्तै बाँच्ने इच्छाहरूमा तगारो बन्न आउँछ विगत भएर। समस्यै समस्या हुन्छ वर्तमान बेफुर्सद भइदिन्छु जिन्दगी। कोल्टे फेरिदिन्छु कति रात अनिद्रित प्रहरहरू। हैरान छु, लखतरान छु, विवश छु। ऋणी रहेछु म, तिर्दैछु जिन्दगीका ऋणहरू। दान गर्न सकिनँ कर्ण जस्तो। हो भने यही शब्ददान हो सम्झिदिएमा, होइन भने सबै यी क्षणहरू बितेका भूत मात्र। यो भूतैभूतको मण्डलीमा एउटा मृतजीवी च्याउ, दुरूस्तै झरीमा उम्रिदै घाममा वैलाउँदै छ। त्यो बिना हरितकण च्याउ जो बीजरहित छ र पनि जिउने रहर छ, जिउँछ केहीक्षण। मलाई संसारको मद लागेको छ। सायद अरूलाई पनि यही रोग लागेको होला। सबै मेराहरू गुमाएर पराय हुनेछ, भूत हुनेछ। सारा सृजना खोस्न आउँदैछ लुटारा भएर। भाव लाग्दैछ मान्छेको, मान्छेकै बजारहरूमा त्यो पनि भूत हुनलाई। न तर्साउने भूत भएछन् मेरा भाग्यहरू एउटा स्वरूप नभएको महाभूत।
म भन्छु मैले पाइनँ। पाउनुनै पर्छ। अरूलाई भन्दा ज्यादा मेरै भए हुन्थ्यो। मलाई सबैले नमस्ते गरून् । श्रीमती मेरै राम्री होस्, छोरा-छोरीहरू मेरै असल बनून्। सबै हिसाब खोज्दैछु एकएक। म बोल्दैछु माइक्रो फोनमा अहङ्कारका गुरूचण्डाली दोषयुक्त भाषण या म गर्दैछु प्रवचन तर म नै ती भनाइहरूसँग सहमत छैन। समय यो रहन्न भूत भइदिन्छ अनि मलाई जित्नेहरू क्रमश त्यस्तै गतिमा भूत हुनलाई त्यहाँ उपस्थित भइदिन्छन्। यदि गर्नसके केही इतिहास लेखिएला। चौतारो, धर्मशाला बनिएला केही दिन अनि त्यही भूत।
मरेका भूतहरू त कसैलाई अपहरण, बलात्कार, हत्या, हिंसा केही गर्दैनन् । न त ठगेर खान्छन्। न त चोरेर खान्छन्। बरू यहाँ आत्मास्वरूप घुम्न अतीतको यादमा आएका हुन्छन्। बरू यहाँ जिउँदा भूतहरूले अनगन्तीलाई सताइसके। कसैले टाइ लगाएर, त कसैले वर्दी लगाएर अनि कसैले गेरूवा लगाएर। यो भूतमण्डलमा चिहानघारीका भूतहरू जसको इरादा पूरा हुनेछ ती सधैंलाई अन्त्य हुनेछन्। एउटा नाता छ मेरो जिउनुको सन्दर्भमा, आशा राख्दैछ यो समाजले मबाट किनकि मैले पैंचो चलाएको छु केही। त्यसैले दशी छोडिराख्नुछ, एउटा सौगात छोड्नु छ किनकि निसङ्कोच म भूत भएको हुनेछु।
चिहान नबनाइयोस् मेरो सङ्गमरमरको ओगटिने छ त्यो ठाउँ उब्जाउ गर्न। सराप्नेछन् ती वर्तमानकाहरूले सडेको मेरो पार्थीव शरीरलाई। कति जिउँदा ईश्वरहरू मेरो सौगात पर्खिरहेछन्। नाटक हुँदैछ यो रङ्गशालामा यसैले अभिनयको दायित्व पूरा गरेर भाग्य लेखिएको भावीको हस्ताक्षर मेरो निधारको अस्तु।
अनुसन्धान गरियोस् अस्तु र पढिदिउन् भूत, वर्तमान र भविष्य अनि सक्छन् भने पुनरजीवन गराउन र त्यसपछि भनून ‘आहा क्या गजबको भूत।’
English Translation
I have understood "ghost" in two ways: as the past that slips by as the present fades, and as the spirit of the dead — when someone dies by accident, people say "someone died like that there, it haunts the place." This word is remarkable. Just hearing it fills one with a kind of dread. Tall with long teeth, tangled hair, emerging especially at night in dark, gloomy ravines. If it frightens you, you not only fall ill but die too. "Don’t walk alone at night, lest the ghost devour you" — such cowardly vocabulary we plant in the tender minds of our small children. So at night people walk humming to themselves, or children and women live in fear. Within all these social superstitions we and our society remain troubled and undeveloped.
Yes, the soul doesn’t die — the Gita says so, and all sects believe in souls and spirits. How long should one fear this soul-ghost? After all, the living ghosts are far more frightening than the dead ones. The night-prowling ghost frightens only at night, and by day they hide in cemeteries. But living ghosts terrify both day and night. In this vast universe I see nothing but ghosts everywhere. Every present becomes past, and every future becomes present.
Thus, even while being consumed by the ghost of time, why fear the ghost-souls of the dead? The mind says: I wish I were supreme. From birth to death — all one’s exploits, deeds, desires — and the coming present, then fading into the past — why then be afraid? Like a wheel’s rotation, these three periods of time also take turns becoming past. The previous lines of this writing — past. Imagined futures consumed the present and again became past. So where is the fear when the ghost eats the day itself? Where is that childhood full of warmth? Life flows on smoothly. Here we ourselves are ghosts — why worry about another ghost?
This pen’s ink has run out, and while writing I found this ink has become past and in the present I refilled it. Stars, lunar days, weekdays, months that repeat forever — the pages of the wall calendar that keep turning. A year that never ends is also a ghost, and a future that never comes is also a ghost. Sound, echo, again sound — of someone I used to hear. The spring that keeps flowing where I always washed my face — the place is the same, but that water was not the same. The same sun appears again and again as tomorrow. Here, as seconds pass and become past, I too become a ghost. My hair has become the white ghost and I dye it — make the present black — and again it becomes past. The house’s woodwork has become a ghost — rotted. The eyes that see, their light having become a ghost, now need glasses to perceive the present. This writing’s date of 31 December 2008 is also becoming a ghost.
I am bewildered — my stomach has been troubled many times but as for dying, it’s "never happened before and never will." The ghost of hunger troubles me daily and I walk three hours to earn bread and satisfy myself fully for a moment. There are nothing but problems; the present finds me without a moment’s rest. I am exhausted, worn down, helpless. I am in debt, paying back life’s debts. I could not give like Karna. If these words count as a gift, count them so; otherwise all these passing moments are nothing but past ghosts.
In this gathering of ghosts, one dead-alive mushroom blooms in the rain and wilts in the sun. That mushroom without chlorophyll, seedless yet with a will to live, lives for a few moments. I am intoxicated by this world. Perhaps others have the same disease. All that is mine will be lost and become alien, become past. Everything created is coming to be snatched by plunderers.
Dead ghosts commit no abductions, rapes, murders, violence. They don’t eat by cheating. They don’t eat by stealing. Rather they come here in spirit, roaming in the memory of the past. But here the living ghosts have already tormented countless people — some in ties, some in uniform, some in saffron. In this ghost-assembly, those whose intentions will be fulfilled will come to an end forever. There is a connection in the context of my life; this society expects something from me because I have borrowed something. Therefore I must leave a gift, because without hesitation I will have become a ghost.
Let no marble tomb be built for me — it will take up fertile space. Those of the present will curse my decaying mortal body. How many living gods are waiting for my gift. Having fulfilled the duty of acting on this stage, the fate written by destiny — its signature on my forehead — so be it.
Let research be done, and let them read the past, present and future — and if they can, resurrect it, and then say: "Ah, what a marvelous ghost!"
हिन्दी अनुवाद
मैंने "भूत" को दो प्रकार से समझा है। एक है वर्तमान के बीतते जाने से बनने वाला अतीत, और दूसरा है मरने के बाद की प्रेतात्मा — जब कोई दुर्घटना में मरता है, तो लोग कहते हैं यहाँ ऐसा हुआ था, फलाँ मरा है, डराता है। यह शब्द बड़ा अजीब है। सुनते ही एक प्रकार का भय लगता है। लम्बे शरीर, लम्बे दाँत, उलझे बाल और गहरे अंधेरे खड्डों की तरफ विशेष रूप से रात को निकलता है। इन सभी सामाजिक अंधविश्वासों में हम और हमारा समाज चिंतित और अविकसित हैं।
हाँ, आत्मा नहीं मरती — गीता ऐसा कहती है, और सभी सम्प्रदाय आत्मा और प्रेतात्माओं में विश्वास करते हैं। इस आत्मा रूपी भूत से कब तक डरना? आखिर मरे हुए भूतों से तो जिन्दा भूत ही ज़्यादा डरावने होते हैं। रात को निकलने वाला भूत रात को ही डराता है और दिन होने पर कब्रिस्तान में छुप जाता है। लेकिन जिन्दा भूत तो रात-दिन डराते रहते हैं।
इस तरह समय के भूत से खाए जाते रहने पर भी, मरी हुई आत्माओं के भूत से क्यों डरना? समय के तीनों कालों का परिवर्तन और उससे आई परिस्थितियों से जूझना — इसकी याद भी नहीं लेते। प्रत्येक वर्तमान भूत बनता है और प्रत्येक भविष्य वर्तमान।
मरे हुए भूत किसी का अपहरण, बलात्कार, हत्या, हिंसा नहीं करते। न ठगकर खाते हैं, न चुराकर खाते हैं। बल्कि यहाँ अतीत की यादों में आत्मा के रूप में घूमने आए होते हैं। लेकिन जिन्दा भूतों ने अनगिनत लोगों को सताया है — कोई टाई पहनकर, कोई वर्दी पहनकर, कोई गेरूए में।
अनुसंधान होता रहे, और पढ़ते रहें भूत, वर्तमान और भविष्य — और यदि कर सकें तो पुनर्जीवन दें, फिर बोलें ‘आहा क्या गज़ब का भूत।’
निबन्ध ७
भोलि हुन्छ के?
भोलि हुन्छ के? भोलि एउटा भविष्य, त्रसित छौं हामी भोलिसँग। विरामीले भन्छ- "बा म भोलि मरेको पो हुन्छ कि?" यात्रीले भन्छ "भोलि म कहाँ पुगेको हुनेछु।" एउटा विद्वान् भोलि जन्मिएको हुनेछ अनि राष्ट्र भोलि कति अगि हुनेछ। भोलि ठूलो भूकम्प आउनसक्छ आदि तर भोलि भएकै हुन्छ। एउटा भोलि पाउन सधैं आतुर हुन्छु। ती आगामी लक्ष्यहरू नयाँ दिवाकरसँगै थाल्ने इच्छाको एउटा कौतुहलपूर्ण तालिका विछ्यौनामा पल्टिएपछि बनाउँछु। निद्रारूपी आमाका काखमा 'चिम्म नानी' नभनेसम्म घरि दाहिने घरि देब्रे कोल्टे फेर्छु अनि त ती आमाले चिल्लो लगाई सुताइदिन्छिन् । उठिदिन्छु थुप्रै घरभन्दा बिथोल्न उनका रातका मीठा सपनाहरू झक्झकाउन। रहरलाग्दो समीरको साथी बनी भाँडाकुटी खेल्न। आहा कति मजाको छ मेरो भोलि। जब समीर, चिसा हातहरूले मलाई छुन्छ तरङ्गीत हुन्छन् रोमहरू। त्यतिखेर पूर्व उदाएको हुन्छ भोलि भएर।
फूलका सुगन्धहरू एकाएक नाकका प्वालबाट सुगन्ध भरेर कोचारिँदै हुनेछन् भोलि 'ओहो कति मीठो' वासना। शीतभरिका पातहरू बिहानै टल्किदिन्छन्। चरीहरूका गीत सुन्न भोलि पनि म बाँचेकै हुन्छु। मन्दिरबाट तथास्तु दिँदै निस्किएका शङ्ख र घण्टीका आवाज अनि सुगन्ध धूपको। ईश्वर बन्छ बिहान मेरो भोलि। मङ्गल वचन बोल्छ भुकभुकेमा। आलस्य लिएर हाइ काड्नेहरू स्फूर्तिसँग भोलिको पानीले मुख धोई भृकुटीमा विभूत धारण गरी हिँडेको पाउँछु। शान्त, न्यानो, हल्का पहेलो घामको किरण फैलिदै बलेंसीमा टुपुक्क आइपुग्छ। त्यो भोलि शान्त निरापराध छ र पनि कति चुल्हाहरू त्रसित छन् भोलिसँग सायद कर्मक्षेत्र साँगुरिएर होला तर खुशी छु दैनिक स्वच्छ भएर आउने भोलिसँग। यसरी भोलि पनि आइरहोस् खुशी बॉल। पर्खिएका छन् थुप्रैले भोलिलाई मिलन गर्न युगल प्रेमीको रूपमा। पर्खिएको छ फक्रन त्यो कोपिला भोलिलाई अनि पर्खिएका छन् बचेराहरू गुँडमा भोलि उडनलाई। सायद पर्खिएकै होला राष्ट्रले नयाँ इतिहास लेख्न त्यो भोलिलाई। भाकाहरू भोलिकै हुनसक्छन् लिने र दिने।
हुनसक्छ भोलि मारिनुपर्ने पालो आएको छ। त्यस निर्दोष पशुको र थतमरिएका • छन् स्वादहरू भोलि कुरेर। बयान हुँदैछ अदालतमा जीत कसको हुने हो हेरौं भोलि।
चित्र विचित्र छ, कतै भने निर्माण भत्किँदैछ। अतालिनु नै किन र यहाँ भोलिसँग ? ऊ शान्त छ, मुसुक्क हाँस्छ। हिजै जस्तो आज र आजै जस्तो छ भोलि। उन्मक्त भएर इच्छा, आक्रोष र प्रतियोगिताले पो विडम्बना ल्याएको हुनसक्छ। यसैले आतुर फतुरहरू त शान्ति भङ्ग गर्ने माध्यम होइनन् र? एउटा बालकलाई सोधौं त, तिनी भन्छन् "म भोलि ठूलो मान्छे हुन्छु" अनि "के गर्छौ" भनी थप प्रश्न गर्नोस् ऊ भन्छ "नी म ठूलो मान्छे भएर आवाजहाजमा चडछु।" साँच्चै हो, त्यो उमङ्गपूर्ण भोलि घडीको टिक्टिसँगै मध्य भइदिन्छ। हातमा एउटा खबार कागज आइपुग्छ। म पढछु फलानो ठाउँमा विष्फोट भएर भारी मात्रामा महिला र नानीहरूको मृत्यु भएछ। एउटी अबलाको बलात्कार भएछ। बुहारीको हत्या भएछ, युवकको लाश फेला पस्यो। बाहन दूर्घटनामा सत्ताइस घाइते, हात्तीले घर भत्काएछ, बाघले चिथोरेर वृद्धाको निधन, पूल भाँचिएर यात्रीहरू अलपत्र। उफ यो कस्तो भोलि हैं? बिहान जस्तै दिन भइदिए पो। जिज्ञासा रहन्छ हे फसाद भोलि के हुने हो। तर भोलि चकमन्न छ। बिर्सिन्छु म भोलि र अतीत भइदिन्छ त्यो वर्तमान। रातभर चौकीदारी निभाएका भुस्याहा कुकुरहरू पनि चुपचाप सुतिरहेका पाउँछु। बालकहरू औंला चुस्दै कोक्रमा भुसुक्क निधाएको देख्छु। ग्वाला दूध लिएर दैलोनेर देख्छ, अहो भोलि बिहान भएछ। पुजारी टिकाप्रसाद लिएर मेरो खाली निघाः भाग्यमानी गराउन आशिष पढ्दै मेरो अगि। दुध उमालेर सुरूप पार्दै आफूलाई आनन्दविभोर भएको पाउँछु। दिनहरू त्यसरी किन आउँदैनन्। परिश्रममा भरगो आन-चविष्यमा यस्तो वैमनश्यता ? चेतनशील मानव जगत् आज कता जाँदैछ? कोटी भन्छन् "मोडन भयो। लुवाइ, खुवाइ, बोलाइ सबै मोडन।" कोही भन्छन् "वैज्ञानिक जमाना पो त। अनुसन्धानकर्ताहरू गहिरो चिन्तन लिएर अन्वेशन गरिहेछन दिनरात ल्याब्रोटोरीमा बसेर घोरिएका छन् भने भोलि कस्तो ल्याउनलाई होला। एउच कौतुहल लाग्छ। प्रत्येकको भोलि चिन्तनको विषय बन्न सक्छ। कुनै भयावह हुनसक्छ या शान्ति, मैत्री पनि हुनसक्छ।
भोलि एउटा प्रश्नसूचक शब्द हो। यो निकै सक्रिय हुनुको साथै मनन गर्न लायक छ। भोलि केही गर्नु छ भने अनि त्यसको फल खानु छ भने आजै मस्तिष्क उर्वरा हुनुपर्छ। भोलि पैह्रो गएर बाटामा अवरोध हुनसक्छ। हिउँ परेर लगलग जाडो हुनसक्छ। आजै कुवा नखने भोलि घरमा आगलागी हुँदा केले निभाउने ? आगलागी भएपछि दमकलमा पानी भर्ने कि आजै भरी राख्नुपर्ने?
आजको प्रत्येक विद्यार्थीसँग राष्ट्र, समाज, गाउँ-घर सबैसबै पूर्ण भरोषामा बाँचेका हुन्छन्। भोलिको सूर्योदय प्राणी जगत्को भरपर्दो बरदान होस्, आशिष होस् तर श्रापित नहोस्। अहो! हे भोलि कताकता डर पनि लाग्छ। त्रसित हुन्छ किनकि मेरो जीवन यात्राहरूमा पार गर्नुपर्ने लक्षित गन्तव्यहरू भयावह त छैनन ? के थाह? थुप्रै निर्दोषहरूको माझमा डराएको हुन्छ औ जसले सुन्छ मात्र ऊ झस्किन्छ। भोलिसँग एउटा बालक रमाएको हुन्छ किनकि भोलि उसको नयाँ नाना लाउने दिन हुन्छ। भोलि दशैंमा चिचिमाम खाने इच्छा हुन्छ तर भोलि परीक्षाफल निस्किन्छ भने भयले कताकता उसले सङ्कोच मानेको हुन्छ। अचम्भ छ यो भोलि। हो मेरो केशको एउटा रौं फुलेको हुन्छ औ देख्नेले भन्छन् 'अपुइ तिम्रो कपाल फुलेछ।' सङ्कोच उत्पन्न हुन्छ कारण दिनदिनै म बूढो हुँदैरहेछु। सकारात्मक र नकारात्मक प्रतिक्रिया लिएर आउनेछ भोलि। आमाको भोलि जन्मिएर आफ्नो भोलि मरेको हुन्छौं हामी। सारै भयभीत भइरहँदा पनि आफ्नै लक्ष्यहरू ठगिन्छन् अनि लक्ष्यतिर ढल्किँदा ठूलो समस्या भइदिन्छ भोलि। एकतमासको नकचरो जस्तै लाग्छ भोलिलाई। यो कहिल्यै रिस्साएको हुँदैन, जहिले हाँसिरहेको हुन्छ। मैले एउटा आँप रोपको हुन्छु भोलि र त्यो भोलिभोलि हुँदै अनगन्ती भोलिहरू पछिका भोलि फुलेको हुनेछ र त्यसको भोलि लटरम्म फलिदिन्छ अनि त्यसको पनि भोलि स्वादिष्ट आँप मैले खाएको हुन्छु।
भागिरहन्छ हरदम तरै पनि लखेट्छौँ हामी भोलिलाई। 'काम साँची आफूलाई खान साँचे अर्कालाई' भने जस्तै भोलिको निम्ति साचिदिएका कार्यहरू सिद्ध नहुन सक्छन्। भोलि थुप्रै अरू थपिएर आजका रहल भोलि समेटिन नसक्ला। प्रत्येक भोलिहरू एकएक कदम भागिरहन्छन् छुट्टाछुट्टै अर्थ बोकेर। बहुरूपी, बहुभाषी, त्यो भोलिसँग आजै सतर्क रहन सकेहुन्थ्यो तर हामीभन्दा अझ चलाख भोलि। विश्राम लिन नमान्ने भोलिले पछ्याउन लगाएर दौडादौडी छ हाम्रो। लखतरान भएर त्यसको पछि कुद्दाकुट्टै एकदिन हाम्रो मृत्यु भोलि भएको हुन्छ।
English Translation
What will happen tomorrow? Tomorrow is a future, and we are anxious about tomorrow. The patient says: "Father, what if I die tomorrow?" The traveler says: "Where will I have reached tomorrow?" A scholar will have been born tomorrow, and the nation will have advanced. There may be a great earthquake tomorrow. But tomorrow always comes. I am always eager to get one tomorrow. Lying in bed, I make a curious schedule of those upcoming goals I wish to start with the new dawn. Until sleep — like a mother — soothes me to rest, I toss left and right. I wake up to rouse many households from their sweet dreams. Becoming a companion of the delightful breeze, playing house. Ah, how wonderful is my tomorrow! When the cool breeze touches me, my skin tingles. At that moment, the east has risen — it has become tomorrow.
The fragrance of flowers will suddenly pour through the nostrils tomorrow — "oh, how sweet" the scent. The dew-covered leaves will glisten in the morning. I will still be alive tomorrow to hear the songs of birds. The sound of conch and bell issuing blessings from the temple, and the fragrance of incense. God becomes my morning tomorrow. He speaks auspicious words in the flickering lamp. The sun's ray, calm, warm, pale yellow, spreads and lands gently on the balcony. That tomorrow is peaceful and innocent, yet how many hearths tremble before it — perhaps because livelihoods have shrunk — but I am happy with the daily arrival of a fresh tomorrow. May tomorrow keep coming joyfully. Many have waited for tomorrow to meet their beloved. That bud has waited for tomorrow to bloom, and the fledglings in the nest have waited for tomorrow to fly. Perhaps the nation too has waited for tomorrow to write new history.
It may be that tomorrow has come the turn of that innocent animal to be killed, and flavors have waited eagerly for tomorrow. The verdict is being declared in court — let's see whose victory it will be tomorrow.
It is strange and wondrous — somewhere construction is collapsing. Why panic before tomorrow? It is calm, smiles gently. Today is like yesterday, and tomorrow is like today. Perhaps unbridled desires, rage, and competition have brought misfortune. Let's ask a child — they say: "I will be a great person tomorrow." Ask more: "What will you do?" They say: "I will be a great person and ride an airplane." Indeed, that joyful tomorrow arrives tick-tock with the clock. A newspaper lands in hand. I read: at such a place there was an explosion and many women and children have died. A woman was raped. A daughter-in-law was murdered, a young man's corpse was found. Twenty-seven injured in a vehicle accident, an elephant crushed a house, a tigress mauled an old woman, a bridge broke and travelers are stranded. Oh, what a tomorrow! I forget tomorrow and it becomes past — that present. The shaggy dogs who kept guard all night I find sleeping quietly. Children sleeping soundly in their cradles, sucking their fingers. The milkman comes to the door; ah, morning has come tomorrow. The priest comes before me reading blessings. I find myself rejoicing, having boiled the milk and made it pure.
Tomorrow is a question-mark word. It is quite active as well as worth contemplating. If something is to be done tomorrow and its fruit is to be eaten, then the mind must be fertile today. Tomorrow a landslide may block the path. Snow may fall and it may be bitterly cold. If you don't dig a well today, what will extinguish the fire when your house burns tomorrow?
Every student today has the nation, society, village, and home all living in complete trust in them. May tomorrow's sunrise be a reliable blessing for all living beings — not a curse. Oh, tomorrow! There is fear in many places. Among many innocents one is frightened, and whoever hears it is startled. A child enjoys tomorrow because tomorrow is the day they get to wear new clothes. Tomorrow is Dashain and they wish to eat sweets; but if tomorrow the exam results come out, somewhere they hesitate out of fear. Remarkable is this tomorrow.
Yes, one strand of my hair has turned grey and those who see it say: "Oh my, your hair is getting grey." Embarrassment arises because day by day I am getting older. Tomorrow will come with positive and negative reactions. We are born by our mother's tomorrow and die by our own tomorrow. I plant a mango tree and that tomorrow, becoming tomorrow after tomorrow through countless tomorrows, will flower, and its tomorrow will be laden with fruit, and yet another tomorrow I will eat a tasty mango.
Tomorrow keeps running and yet we chase it. Works saved for tomorrow may not come to fruition. Tomorrow more may be added and today's remaining work may not be gathered. Each tomorrow runs away one step at a time carrying separate meanings. Running breathlessly behind it, one day our death will have become tomorrow.
हिन्दी अनुवाद
कल क्या होगा? कल एक भविष्य है, और हम कल से भयभीत हैं। बीमार व्यक्ति कहता है — "पिताजी, कल मैं मर तो नहीं जाऊँगा?" यात्री कहता है: "कल मैं कहाँ पहुँचा होऊँगा?" एक विद्वान कल जन्मा होगा और राष्ट्र कल कितना आगे होगा। कल बड़ा भूकंप आ सकता है — लेकिन कल होता ही है। एक कल पाने के लिए मैं सदा आतुर रहता हूँ। बिस्तर पर लेटने के बाद उन आगामी लक्ष्यों की एक जिज्ञासापूर्ण सूची बनाता हूँ जो नए सवेरे के साथ शुरू करने की इच्छा है। नींद रूपी माँ के पुचकारने तक करवटें बदलता रहता हूँ।
फूलों की सुगंध कल अचानक नथुनों में भर जाएगी — "ओह कितनी मीठी" खुशबू। ओस भरे पत्ते सुबह-सुबह चमक उठेंगे। पक्षियों के गीत सुनने के लिए कल भी मैं जीवित रहूँगा। मंदिर से आशीर्वाद देते शंख और घंटियों की आवाज और धूप की सुगंध। ईश्वर कल मेरी सुबह बनता है। सूरज की शांत, गर्म, हल्की पीली किरण बालकनी पर आ पहुँचती है। वह कल शांत और निर्दोष है, फिर भी कितने चूल्हे उससे भयभीत हैं।
कल एक प्रश्नवाचक शब्द है। यह काफी सक्रिय और मनन करने योग्य है। अगर कल कुछ करना है और उसका फल खाना है तो आज ही मस्तिष्क उर्वरा होना चाहिए। कल भूस्खलन से रास्ता बंद हो सकता है। बर्फ पड़ सकती है। आज कुआँ न खोदो तो कल घर में आग लगने पर बुझाएगा कौन?
आज का प्रत्येक विद्यार्थी — राष्ट्र, समाज, गाँव-घर सभी उस पर पूरे भरोसे से जीते हैं। कल का सूर्योदय प्राणी जगत के लिए विश्वसनीय वरदान हो, आशीर्वाद हो, अभिशाप नहीं। अरे कल! कहीं-कहीं डर भी लगता है।
कल भागता रहता है और फिर भी हम उसका पीछा करते हैं। कल के लिए बचाए काम पूरे नहीं हो सकते। भागकर उसके पीछे दौड़ते-दौड़ते एक दिन हमारी मृत्यु ही कल हो जाती है।
निबन्ध ८
यो देश हाम्रो देश
यो देश हाम्रो देश। डाँडा पाखापखेराले सङ्केत गरेको देश, सेता हिमालहरूको स्वच्छ परिवेश। नातीशितोष्ण जलवायुले जाँगरिलो फूर्तिलो अनि हिमशिखरले हुत्याई ल्याएको चिसो समीरको स्पर्श र रिमझिम वर्षाको सङ्गीतमा कलकल खहरेहरूको साउने आवेशमा हतारिँदै बगिदिने भेलहरूको फूर्सद नभएर आफै ढुङ्गा-ढुङ्गामा ठोक्किदै सधैँ नयाँ जोश उमङ्ग फर्काइल्याउने साँच्चै रमणीय हाम्रो देश।
कृषकको थकाइसँग अङ्गालो हाली गुन्द्रुकको अमिलो हुँट्कीसँग अमिलो मही र किनेमाको पुरानो स्वादसँग बेलुकीको छाक टारिदिने दार्जीलिङे मायाभित्र खुशी बाटिदिने सोझा इमान्दार गोर्खाहरूको देश। सेतो भूइँकुइरो उठेर समानताको श्रीपेच लगाई आशिष दिन हत्पताइरहेको महाकल बाबाको देश। सिञ्चेलको पोषिलो चिसो पानीमा आत्मा पौडिएर सधैं मृदु हासो हाँस्ने सरल ग्रामीण जीवन जिएर रमाइरहने देश। चरीको काफल पाक्यो, एवं न्याउलको गायन राग पहेंलो, रातो फलेदोभरि फुली डाली-डालीमा बैशाख बोलाउने उसको आफ्नै बोली विशेष। सिमलको भुवासरि हिउँको वर्षामा लुकामारी खेल्दै कुकु भनिदिने त्यो बालापनको सधैं यादमा रमाउन तयार छन्। यहाँ ग्रामीण तरूणीतन्देरीका उमङ्गहरू। रानीचरीको निर्धक्क स्फूर्ती नाचेको बिहान अनि भाँडाकुटी खेलिदिने शैशव यादको शान्तनिमेष।
कहिले घामको तातो बोकेर पसिनाजडित निधार त कहिले झरिले रूझेका खिनौटे हत्केलामा कोदो, फापर र दालको फुलौरो, फर्सीको बियाँ अनि फिलुंगे अबार, माघे सङ्क्रान्ति भएर कुसुमे, बनतरूल, घरतरूलसँग मीठो भोक टारी एक निद्रा सुतिदिने यो देश। यहाँका प्रजाहरूका प्रजापति महाकालबाबा एक नरेश। पिठ्यूँमा डोको थुम्चे बोकी थाप्लोभरि भाका बन्दोबस्त र पटुका कसेर भोक टारिदिने सरल स्वास्नी मान्छेहरूको छाती चुसेर दूधेनिद्रा सुतिदिएर भुसुक्क निदाइरहने कोक्रोभित्र भविष्यको लाहुरेको आत्मसमर्पणको हरियो देश।
टङ्...टङ... घण्टी बजेको कर्णकहरमा शब्द घुसेर बिहानीको मीठो निद्रा भालेको कुखुरी काँ... सँग उठी हरियो चियाका मुनामा सन्ततिको सपना सजाउने कमाने आमाहरूको देश/ युग-युगान्तर इच्छाहरू बेचेर अनिच्छाहरू किनकिन हिमाली स्वर्णीम सपनाभरि भावनाको तीनतले महलमा कुइराको भूवा ओडेर पेट अघाउन छाक टार्नपर्ने बाध्यतामा उमेर गुजारी पुनर्जन्ममा तक्दिर खोज्ने आशैआशमा एकसरो कफन ओडेर चितामाथि निर्दुक्क चिसो निद्रा सुतिदिने हाम्रा पूर्वजहरूको देश। वर्षों निरक्षर रहेर बिनाहातकडी यो खुला झ्यालखानाको बारदलीमा उभिएर भाग्य लेख्ने भावीको पर्खाइले कसम खाएको सिपाहीजस्तो पसिना बेचेर सिमानाका बडकरहरूमा थुक्क कर्म भनी भावी दोस्याउने खुकुरीवीर गोर्खाहरूको देश।
विधुवी भएकी पहाडकी रानीको चिरहरण भएपछि लज्जा छोप्न सर्माउँदै परदेश गएर सन्तान हुर्काउन कुटे-कोदालो गरिनुपर्ने बाध्यताको देश। कसले सुनिदेला र पहाडकी रानीको पुकार? सन्तान हुर्काएर वृद्धा भएकी छिन् आमा। विह्वल भएर आँसुको वर्षादमा रूझिरहेकी छिन् आमा अनि कहिले त सहनशिलता गुमाएर आत्महत्या गर्न खोज्दैछिन् विचरी विधुवी आमा। कहिल्यैकाहीँ हिमशिखरले लगलग कमाउँछ त कहिले खरेडीले सुकाउँछ अनि कहिले भने आइलाले बगाउँछ। जीवन धान्ने विषयमा पलायन हुँदैछ, परेदशीदैछ दार्जीलिङको ढुकढुकी। चुल्हो तातेको तापमा टोकरीले पिल्स्याएको पिठ्यूँका डामहरू तेल घसेर तताउँदै चपाएको खाना खुवाउँदैछ भावी सन्तानलाई। सोचेकी होली सायद कामदारी, चौकीदार, मन्सीबाबु, बैदार आदि कल्पनाले खिचेका नियुक्ति पत्रमा। लाले, पुंडे र तारे जोतेर घर फर्किएका हलिका अलिखित प्रमाणपत्रहरू बाली नसप्रिएको बेदनामा हातको तकियाँ गलाई झुलिदिन्छ दिक्दारीका उमङ्ग आशाहरू अनिच्छुक स्वीकृति भएर। विकल्पमा धेरै नौला सृजनात्मक विषयको थालनी जो समयानुकूल यहाँको परिवेश अनुरूप तथास्तु पाउन सकेन पसिनाले। परिश्रमका ज्यालाहरू दक्षिणास्वरूप खटाइए तापनि विद्रोह नबोली मौनतामा बरू परदेश लागे यहाँको ढुकुटी भर्न आफू ऋणी भएर। बाहुबल सकिएछ क्यार बाजेले चलाएको खुकुरी उचाल्दैन नाती। सासुले पट्याँस हानेको नाङलो निफन्दिन बुहारी। खेतबारीका थली र गराहरूमा नूनिलो पसिना चुहाएर बाली सपार्न कुल्ली नाम भएका डाक्टर, इञ्जिनियर र वैज्ञानिकहरू फुटपाथका अर्धनग्न वस्त्र पहिरिएर खुशीमा खुशी बाँड्दै बोनसको आशमा कुटेले गोड्दैछ विश्वबजारको मूल्यवान चियाको स-साना विरूवाहरू। कहीँ बाँझो नहोस्, छेउकुनामा रूखका विरूवा रोप्छ, ताकि पैह्नो नजाओस् र त उर्वरा छ यहाँको माटो। बाबुबाजेले कमाएको चिया र कुलैनबारी, पूर्वजले जोतेको खेत यसैले त आज हिमाल हाँसेको छ। सुनाखरी जस्तो फूल्न अझै चाहन्छ पाखुरे र खेतालो इमानदारी। दीघार्यु भएर दीर्घ निश्वास लिउन भन्छ जलवायु। निहुरिएर तिम्रो वीरता बचाउँ भन्छ बाँसघारी। कतै गए पनि मलाई नबिर्स भन्छ देउराली खुशीको मृत्यु मरिदेऊ भन्छ यो देशको चिन्हारी।
अनगन्ती फन्को मारेर धर्तीले दार्जीलिङलाई काखमै बोकेको छ भन्छन् टिस्टा, रङ्गीत र बालासनले। तृष्णा मेटाइदिउँला भन्छ झरनाले। ज्वालामुखीको सतहभित्र वाफिदै वासभूमि, धैर्यताले निश्कर्षमा पुग्न एक माइलखुट्टी पार गर्न पछ्या भन्छ ओजस्वी सूर्यले। गर्भे टुहुराले वकालती चलाउला कुनै क्षण, सधैं दिगो सूर्य उदाइदेला। घडीको टिक्टिक्ले परिवर्तन पल्टाइ लगे पनि परेलीले ताली नलागोस्। क्षितिजको तुवालो उडाउन अभिभावकको चोर औलो समाई सुस्तरी लम्किदैछ एउटा बालक, पढ्दैछ 'क' देखि 'ज्ञ'-सम्मका साउँ अक्षरहरू। पढ्नेले बुझिदिए, बुझ्नेले गरिदिए यो आत्मा रोदनको दर्शन र लेख्नेले लेखिदिएको मुस्लामुस्ला शब्दसागर जो छरपस्टिएका पृष्ठहरूको पृष्ठसङ्ख्या मिलाए आधरभूत आवश्यकताको अर्थ स्पष्ट हुने थियो। घाम नडुबी वासगृहमा पुग्न पाए हुन्थ्यो। नक्षत्र गनी ज्योतिषले कुण्डली उतारेपछि लगन बोलाउन विलम्ब भयो।
दुशाशनले चिरहण गरेको नग्न चित्कारको मुकदर्शक होइन तर जुवा खेल्न अगि पाशाको चितपट चिने हुन्छ। बलीको साम्राज्यमा निम्छरो नसम्झिएर आफूलाई सामर्थ्यवान सम्झी शिखर उक्लन पाए हुन्थ्यो। मरिचजस्तो डल्लो भए पनि पिरो छ। परिचय एकताको खेतबारीमा उमार्नुछ पूर्खाका आशाहरू। लिलाम भएका छैनन जङ्गल फाँडी चिया रोपेका भत्भत पोल्ने हातका ठेलाहरू अनि निस्ताएका छैनन सुत्केरी आमाका खालीपेटहरू। खाँडो पखाल्न यहीँको शितले पुग्छ तर पलायन हुन किन आजै पाइलो सार्नु र? औंसी बितेर अब पूर्णीमा आउँदैछ किन कि बादलको घुम्टोभित्र उज्यालो देखिंदैछ। पैचो मागेर मुर्दाहरूलाई मट्टि दिए आत्माहरू स्वर्गमा विराजमान हुने थिए सायद। नवजातहरूलाई मधेशको तेल लछेप्रै दलिदिनु भन्दा पहाडको हिउँ पोतिदिए तथास्तु हुने थियो। बगिएका छैनन सिञ्चेल भाकेर सिन्दूर दलिएका परेवाहरू बरू उँधौली र उभौलीका दोहोरो प्रहर घुर्दैछन्। यसकारण कि हाइकाड्दै आङ तानेर उठ्न कर लाउँदैछन् समयका मिरमिरे उज्यालाहरू। रोटी र फिक्का चियाको चिसो घुड्की घुट्युट ! निल्दैछन् एक्काइसौं शताब्दीका शोषित मान्छेहरू दार्जीलिङको बल्यासीमा बेहाल प्रदर्शनी खप्दैछन् सिमा रक्षा गरी घर फर्किएका लाहुरेहरू। त्यसैले यो देश, यो हिमाली भूभाग, यो माटामा छ्यापछ्याप्ती रातो रगत र नूनिलो पसिनाको मूल्य विश्वबजारमा मूल्यवान छ। लाहुरेका आधा पेट सुतेका अनगन्ती रातहरू लामखुट्टेलाई सोधे हुन्छ। सामन्तको उष्ण जलाशयमा पौडिएको कथा सुटुक्क सोधे पनि हुन्छ। सपनाको महलको छत्बाट कतिचोटि पछारियौ भनी। प्रश्न राखे हुन्छ। मधेशबाट धन कमाउन पहाड चढेका वृद्ध मोचीलाई यहाँको मानचित्र सोधे पनि हुन्छ। थाप्लामा भारी बोकी दुःख गर्नेलाई यहाँको दुःख कति छ भनी सोधे नधकाइ बताइदिन्छ। झोडाको पानी पिउने नागरिकलाई गङ्गाको मुहान नसोधे पनि हुन्छ।
भोको पेटलाई सारङ्गीको खाली पेटसँग तुलना गरे हुन्छ। मार्कसको दर्शनलाई मागी खाने स-साना नाबालकहरूको अनुहारमा पढ्न सकिन्छ।
English Translation
This country, our country. A country pointed to by hills, valleys and terraces, the pure environment of white Himalayan peaks. The touch of cool breeze blown down by the temperate climate and invigorating Himalayan summits, and in the music of drizzling rain the fervor of babbling brooks crashing against stones always bringing forth new enthusiasm — truly our beautiful country.
A country of simple, honest Gorkhas who embrace the farmer's weariness, share happiness within Darjeeling's affection — settling the evening meal with the sour taste of gundruk and sour buttermilk and the old flavor of the cinema. A country where the great Mahakala Baba rises in a swirl of white mist, wearing the crown of equality and giving blessings. A country with a simple rural life lived happily, the soul swimming in the nourishing cold waters of Sinchal, always smiling gently. The call of the bird "the kafal is ripe" from branch to branch calling Baishakh with its own special voice. Always ready to delight in the memory of childhood playing hide-and-seek in snowfall like the white silk floss of the cotton tree. Here the joys of rural young women. The fearless vitality of the lark dancing in the morning, and the peaceful childhood memory of playing house.
Sometimes a forehead wet with the heat of the sun, sometimes delicate palms soaked in rain — with millet, buckwheat and lentil flowers, settling a sweet hunger with kusumed and wild yam and home yam at Maghe Sankranti, sleeping one night's sleep — this country. The great Mahakala Baba is the lord of subjects here. The green country where the future soldier surrenders, sleeping in a cradle, suckling at the chest of a simple woman who carries a heavy load on her back.
Ting...ting... the bell rings, its sound enters the ears, waking from the sweet morning sleep to the rooster's crow — a country of earning mothers who weave the dream of their offspring in the tender buds of green tea. Selling desires through the ages and buying unwillingly — compelled to settle hunger wrapped in a mist of dreams — the country of our ancestors who spent their age seeking destiny in rebirth, sleeping peacefully on the funeral pyre wrapped in a single shroud.
A country of brave Gurkha warriors who spent years illiterate, standing at the bars of this open prison without handcuffs, writing fate like a sworn soldier. A country of compulsion where a widow from the hills — after her honor was stripped — had to go abroad in shame to raise her children. Who will hear the call of the hill queen? She has grown old, weeping soaked in a shower of tears, and sometimes losing her endurance she wants to commit suicide, poor widowed mother.
Sometimes the Himalayan peaks shake with cold, sometimes drought dries everything, and sometimes floods wash it away. Life is migrating — Darjeeling's heartbeat is emigrating. On the terraced fields, the honest labor of farmers pouring salty sweat — doctors, engineers and scientists in half-naked clothes from the footpath, sharing happiness in joy, tending the small saplings of the world's precious tea with a bonus hope. May there be no barrenness anywhere — the soil here is fertile. The tea gardens earned by our fathers and forefathers, the fields plowed by our ancestors — that is why Himalaya smiles today. The honest farmer's labor still wants to bloom like the orchid. Wherever you go, don't forget me, says the wayside shrine — give your happiness a joyful death, says this country's identity.
Countless times around the earth, Tista, Rangit and Balason have always held Darjeeling in their lap. I will quench your thirst, says the waterfall. To reach a conclusion through patience — follow, says the radiant sun. One child is slowly stepping forward holding the guardian's thumb, reading the alphabet from "Ka" to "Gya." If those who read understand, those who understand act, and those who write arrange the scattered pages by page number, the meaning of basic needs would become clear.
The hopes of our ancestors must be grown in the fields of identity and unity. The calloused hands that cleared the forest and planted tea are not auctioned off. May there be no barrenness anywhere. As the new moon passes, the full moon is coming, because light can be seen inside the veil of clouds. The exploited people of the twenty-first century are swallowing cold sips of bread and pale tea at Darjeeling's Balyasi, enduring the pathetic exhibition — the soldiers who guarded the border and returned home. Therefore this country, this Himalayan territory — the value of the red blood and salty sweat splashed on this soil is precious in the world market.
One can compare the empty stomach to the empty belly of a sarangi. The philosophy of Marx can be read on the faces of small begging children.
हिन्दी अनुवाद
यह देश हमारा देश। पहाड़ों, ढलानों और सीढ़ीदार खेतों का देश, श्वेत हिमालय का स्वच्छ परिवेश। समशीतोष्ण जलवायु की स्फूर्ति और हिमशिखर से आती ठंडी हवा का स्पर्श, और रिमझिम वर्षा के संगीत में कलकल बहती नदियों का उत्साह — सच में मनोरम हमारा देश।
सरल, ईमानदार गोरखाओं का देश जो किसान की थकान से मिलकर दार्जीलिंग की ममता में खुशी बाँटते हैं। महाकाल बाबा का देश जहाँ सफेद कोहरा उठकर समानता का मुकुट पहनकर आशीर्वाद देता है। सरल ग्रामीण जीवन जीकर खुश रहने वाला देश जहाँ सिंचेल के पोषक ठंडे पानी में आत्मा तैरती है।
कभी धूप की गर्मी से भीगा माथा, कभी बारिश में भीगी नाज़ुक हथेलियाँ — मकर संक्रांति पर कुसुमे, जंगली और घरेलू अरबी के साथ भूख मिटाकर एक नींद सोने वाला यह देश। यहाँ के प्रजाजनों के स्वामी महाकाल बाबा हैं।
पीठ पर भारी बोझ उठाकर और कमर कसकर भूख मिटाने वाली सरल स्त्रियों की छाती चूसकर पालने में भुसुक सोए भविष्य के लाहुरे का हरा-भरा देश। हरी चाय की कोंपलों में अपनी संतान के सपने सजाने वाली कमाऊ माताओं का देश।
वर्षों अनपढ़ रहकर हाथों में हथकड़ी बिना इस खुली जेल की सलाखों पर खड़े होकर भाग्य लिखने वाले वीर गोरखाओं का देश। पहाड़ की रानी की विधवा होने के बाद लाज छुपाने के लिए परदेश जाकर बच्चे पालने को मजबूर होने वाली स्त्रियों की मजबूरी का देश।
जंगल साफ करके चाय लगाने वाले कठोर हाथ नीलाम नहीं हुए हैं। कहीं बंजर न हो। जैसे-जैसे अमावस बीती है, पूर्णिमा आ रही है क्योंकि बादलों के घूँघट में रोशनी दिखने लगी है। इक्कीसवीं सदी के शोषित लोग रोटी और फीकी चाय की ठंडी चुस्की निगल रहे हैं — सीमा की रक्षा करके घर लौटे सैनिक।
भूखे पेट की तुलना सारंगी के खाली पेट से की जा सकती है। मार्क्स के दर्शन को भीख माँगते छोटे-छोटे बच्चों के चेहरे पर पढ़ा जा सकता है।
निबन्ध ९
तिम्रो जून पैंचो देऊ
रात गाडा छ कहीँकतै छिरिक्क उज्यालो छैन। सूर्य उदाउन चारप्रहर रात अझै बाँकी छ। न आँसी हो न सावन भदौको फुपू भदै छुट्टिने बिरहको रूञ्चेझरिको रात। निःसङ्कोच मनमा सङ्कोच बोकरे अझै गहिरिँदैछ रात। अडकलै गर्न नसकिने सागरको पानी जस्तो र पानीदेखि माथि तैरिएको कमलको भावुकतामा रातको परत सुस्तसुस्त मझेरीदेखि कस्याँसो र कोठेबारीभरि छरपस्टिएर आँखाका नानीभरि पनि छ्यापछ्याप्ती छ एस्किमोहरूको गुफा जस्तो। अनिदो निद्रा सुतेर विछ्यौना बिझाउँदैछ र पनि सुत्नै पर्ने। झाडा पिसाबले पिरोले पनि सहेर कुखुरी... काँसम्म सुत्न सक्किन्न क्यार। छोरीहरूलाई पाठशाला लैजान हतारै छ, साउँअक्षर चिनाउन बाँकी नै छ। छोरालाई घरको ऋण धनको लेखाजोखा सुनाउनु छ। एउटा सरकारी कागजमा बुडीऔंलाको छाप मारेर विश्वास उगेल्नुछ। चारकोष जति बाटो हिंडून एकघडी मलाई तिम्रो जून पैचो देऊ।
पूर्णीमा जस्तै छ्याङ्ग उज्यालो प्रकाशमा गन्तव्यका खुड्किला देख्न सकियोस् ताकि सिरकको उष्णताले ताली लागेको आँखाको कचेरा पखाल्ने झर्नाको पानी देखियोस्। प्रेतआत्माहरूले निशानी लगाएको चिहानको छातीबाट शहीद छ्यापछ्याप्ती रगतसरि उठेको देखियोस् अनि देखियोस् माग्नेहरूले मन्दिर जाने बाटामा होइन तर देशको इतिहासमा आफ्नो नाम लेखिएको। सुनलाई कसी लगाएर रूप देख्न एउटी युवतीको शिरबन्दी सजाउन मलाई उज्यालो चाहिएको छ तर सागरमा टल्किएको प्रतिविम्बको नक्कली उज्यालो होइन ताकि मरूभूमिको मृगतृष्णा नहोस्। मलाई मेरो देश फुलेको हेर्न र मेरा मान्छेहरू अघाएको तिनको मुस्कान हेर्न केवल चिम्रो जून पैचो देऊ। पैतालाभरि तिखो शूलभासिएर यात्रा लङ्गडो नहोस् बिउ मासिएर धर्ती बाँझो नहोस्। खेत जोत्ने गोरूले भरपेट पराल खाएका र हाम्रा सिपाहीहरूले विजयको झण्डा सिमानामा फर्फराएका हेर्न एकमुठ्ठी तिम्रो जून पैचो देऊ।
तिमी त दिउँसै उज्यालो बालेर निदाउँदा रहेछौं अनि ब्यूँझिएपछि हाइकाइदै समय व्यतीतका खेल खेल्दा रहेछौ। तिम्रो चुरोटको ठुटो चुसेर जम्मै वेदना उडाइदिएर निस्ता आशामा ठिङ्ङ्ग अगिल्तिर उभिने नागरिकहरूलाई डकार्दा कस्तो हुन्छ? के थाहा? यसैले औंसीदेखि पूर्णीमासम्मको भोको यात्रा पार गर्न एउटा उज्यालो देऊ।
शैशव बेलामा ढुकुमुकु खेल्ने हात कलिला मागेर भन्छ 'मुझे पैसा दो'। माग्नु नराम्रो होइन तर आत्मनिर्भर खोइ। यसैले चक्षुको दिव्य उज्यालो दिन अझै थप चेतना चाहिएको छ। यसकारण उसको पथको साथी तिमी हामी त्यही जुन खोसेर देखाऊँ।
तिम्रो जूनको पैंचो पुरयाउन देश उठेपछि आउँला। तिम्रो मृत्युमा स्मृति एउटा बडांशानदार बनाउँला। जब तारा झै झलमल हाम्रा देशवासीहरू हुन्छन् अनि पो भोलि तिम्रो इतिहास तिनकै हातले लेख्छन् ।
पिञ्जडामा तोते बोल्दैछ मैना। थुनिएर स्वतन्त्र प्रियतम प्रियसीको यादमा सूर्य जलेको छ। रटाएको शब्द दोहोस्याउँदै खुल्ला झ्यालखाना प्रकृति रमाएको हेर्नुछ।
मक्किएर भत्कियोस् बरू पिञ्जडा तब आफ्नै पखेटाले उडेर त्यो चन्द्रामा हेर्नु छ। उडाइदेऊ बादल सबै मलाई त चन्द्रमा चुम्नु छ।
कलङ्करहित स्वच्छ जूनको सिङ्गै प्रकाश दर्पणमा प्रतिविम्बित नभई नजरमा उज्यालो पर्न हो। त्यही चन्द्रमा चाहिएको छ। तिम्रो रात मलाई पनि हिँड्नु छ। त्यसैले केहीक्षण तिम्रो जून पैचो देऊ। खिइँदैन आकाश, सकिँदैन प्रकाश र निखिंदैन तिनको प्रभा। सङ्कटका ठूल्ठूला घडी धेरैपल्ट विजय भइसकेका छन् अनि अत्तालिनु पनि छैन। यो दानवताकाले पल्टाइएका पृष्टहरू देवता सहजसित सामना गर्दछन्। कौरवसँग पाण्डव जुझेको आत्मकथा र कुरूक्षेत्रको अन्तिम निर्णयको कथा आलै छ। यो महान् योगभूमि, तपोभूमिमा दर्शनको अनुपस्थितिको महसुस हुँदैन। मै हुँ' भन्ने योद्धाहरू कति व्यर्थको मृत्यु मरे पनि रामको धनुमा रावणको आत्मा अल्झिएको कथा स्वयं मर्नेलाई थाह छ। समेटिएर जाँदैछ युग, आफ्नै गतिमा बग्छ सागर, चुपचाप छ सरोवर। यो शान्त वातावरण खलबल्याउने महिषासुर मरिसकेको छ एउटी युवतीको हातबाट। विगतको इतिहासको पृष्ट पल्टाएर हेर त्यो समरलाई एकचोटि सोध युद्ध लल्कारने सिंह उम्रेका जुरो पलाएका साँडहरू परास्त भइसके। दिवास्पन्नलाई स्वप्न झै ठानिंदैन। युवती त्यसै राम्री छे तर अझ राम्री पार्न तिनलाई सोह्र श्रृङ्गारले श्रृङ्गार्नु छ। मैले उसको तारूण्य सलक्क निलिसकें। त्यो उसको सुन्दरतालाई थाह छ र विवश उसलाई उसकै आँखाहरूले धोका दिएर ऐनाको सहारा लिएकी छे र ऐनामा आफ्नो कुमारीत्व चिहाउन पूर्णीमा चाहिएको छ र त भन्दै छु मलाई तिम्रो जून पैंचो देऊ।
युद्धक्षेत्रमा बन्दूक खाएर, बन्दूक सुमसुम्याएर बन्दुककै सपनामा जन्म दिने बुढी आमाको आफै चुसेर रित्याएको छातीभित्रको ढुकढुकी र सबै बचाउन आफू निखिएको अनिद्रित रातहरूमा काल्पनिक भविष्यको यर्थात् सजाउन सिमानाका बडकरहरूमा उसको भाग्य हेर्न एउटा गोलो स्वच्छ रजत उज्यालो चाहिएको छ। त्यसैले तिम्रो जून पैंचो देऊ। मेरा अनगन्ती जूनहरूमा कलकले केहीक्षण विरूप बनाइसके तापनि त्यो गर्भे टुहुराको छैटौं लेख्ने भावीको लत्पतिएको हस्ताक्षर र त्यसको अगामी भाग्य हेर्न प्रशस्त उज्यालो चाहिएको छ बरू शुल्क नै तिरौंला। यसकारण त्यो मुहूर्त छोपुञ्जेल तिम्रो जून पैंचो देऊ।
धेरैचोटि मरिसकेका छन् जिन्दगीहरू। कोही मारिएका छन् त कोही स्वयं मरेका छन्। कोही बाँच्छ भन्दा भन्दै पनि मरेका छन् अनि मरिसकेर मारिएका छन्। अचेल एउटा पूर्णकद ईश्वरबाट पाए जति तथास्तु खाइसकेर चितामाथि ठूलो होड जित्न आगो लगाइमाग्दैछ आफन्तहरूलाई पञ्च बसेका छन् मलामी। जीवन जलाउन दागबत्ती अब शब्द हराएको मुखमा मौनताको निशानी चन्दनको टुक्रामाथि कपुर लजेर दूधले बुताउनु छ। हतार छ मलामीहरूलाई, यत्रतत्र नजलेका मांशपिण्ड छालले हुत्याउँदै किनारा लगेका छन्। यताउता गुँड भत्किएको छ आत्माको। आत्मा निक्र्योल गर्दैछ मासु खाएर खुशाउने माछो या आत्मालाई दण्ड दिने यमराजका निर्णयहरू। यसैले उसको त्यागको परिभाषा लेख्न अँध्यारामा जूनकिरीको प्रकाशले पुगेन र तिम्रो जून पैंचो देऊ ऐनाको प्रतिविम्ब हेर्न सक्तिनँ म। सूर्यको उखरमाउलो तापले म आफै रापिएको छु। चश्माका भित्ताहरू टल्किएर त्यो दिवाकरले तिरमिराएका छन् नानीहरू। बरू पर्खेर समय सकिदिन्छु अनि भाष्कर अस्ताएपछि औंसी हेर्न पूर्णीमा नभई मलाई तिम्रो जून पैचो देऊ।
English Translation
The night is thick; there is not a glimmer of light anywhere. Four hours of night yet remain before the sun rises. It is neither a moonless night nor the night of separation wept by the monsoon's parting rain. The night is deepening, carrying hesitation in the mind without hesitation. Like the immeasurable depth of ocean water, and in the emotion of a lotus floating above the water, the layer of night is slowly spread even in the pupils of the eyes — as dark as an Eskimo's cave. Sleepless sleep is torturing the bed, yet one must sleep. I am in a hurry to take my daughters to school — I still have to teach them the alphabet. I have to tell my son the accounts of the house's debts. I have to press a thumbprint on a government paper to instill trust. Walk some four leagues of road — for a moment, lend me your moonlight.
May I be able to see the milestones of the destination in clear light like a full moon, so that the fountain's water may be visible to wash the crust from eyes sealed by the warmth of the quilt. May I see the martyrs' blood-red sacrifice rise from the chest of the tomb, and may I see the beggars' names written not on the path to the temple but in the history of the country. To see a young woman's ornament arranged after gold has been tested for purity, I need light — but not the fake light reflected in the ocean's surface, lest it be a desert mirage. To see my country bloom and see my people fed, to see their smiles — just lend me your pale moonlight. May the journey not become lame from the sharp thorns underfoot, may the earth not become barren from wasted seeds. To see the plowing bulls eat their fill and our soldiers hoist the victory flag at the border — lend me a handful of your moonlight.
You were burning light in the day and sleeping, and after waking you were spending time playing games with a yawn. What is it like to belch at citizens who stand firm with all their pain drawn away in hollow hope? Who knows? Therefore to complete this hungry journey from new moon to full moon, give me one light.
The small hands of childhood that played together now ask "give me money." Asking is not bad, but where is self-reliance? Therefore to give the divine light of the eye, still more awareness is needed. Therefore you and I — show them the way by taking that moonlight.
When the country rises to repay your moonlight's loan, I will come. I will build you one grand memorial. When our countrymen shine like stars, then they will write your history with their own hands tomorrow.
A parrot in a cage is speaking — a myna. Imprisoned, yearning for the beloved in freedom, the sun has burned. Repeating the memorized words, it wants to watch nature rejoice outside the open window. Let the cage rot and collapse — then I want to fly with my own wings and see that moon. Blow away all the clouds — I want to kiss the moon.
Not reflected in a mirror, but may the light of the pure, stainless moon fall directly on the eyes. That is the moon I need. I must walk in your night too. Therefore for a moment, lend me your moonlight. The sky does not wear away, the light does not end, their radiance does not diminish. Great moments of crisis have been victorious many times before. These pages turned by demonism — deities deal with them easily. The autobiography of the Pandavas who fought the Kauravas and the story of the final verdict of Kurukshetra is fresh. An age is drawing to a close. This calm atmosphere's Mahishasura who would disturb it has already died at the hands of a young woman. The young woman is beautiful as she is, but to make her even more beautiful she must be adorned with sixteen ornaments. She needs a full moon to see her purity in the mirror — and so I am saying: lend me your moonlight.
In the battlefield, the old mother who gave birth dreaming of guns — her sucked-dry chest saving everyone while wearing herself out in sleepless nights — to see his fate at the border posts, a round, pure silver light is needed. Therefore lend me your moonlight. To write the sixth part of the fate of that unwed orphan and to see his coming destiny, ample light is needed — we will even pay the fee. Therefore until that moment arrives, lend me your moonlight.
Many lives have already died. Some were killed, some died on their own. These days, having eaten as much as God gave of a full life, on the funeral pyre, one asks relatives to light the fire. The mourners are seated. The soul's nest is shattered here and there. To write the definition of that sacrifice in the dark, the light of a firefly was not enough — lend me your moonlight. I cannot see myself in the mirror's reflection. The sun's blazing heat has scorched me. Rather, I will spend my time waiting, and after the sun sets — not a full moon — lend me your moonlight.
हिन्दी अनुवाद
रात घनी है, कहीं एक किरण रोशनी नहीं। सूर्य उगने में चार पहर की रात और बाकी है। न अमावस की रात है, न सावन-भादो की विदाई की रोती बिरह की रात। मन में संकोच लिए निःसंकोच और गहराती जाती है रात। समंदर की अथाह गहराई जैसी और उसके ऊपर तैरते कमल की भावुकता में रात की परत धीरे-धीरे आँखों की पुतलियों तक फैली है — एस्किमो की गुफा जैसी। बेनींद नींद बिस्तर को सता रही है फिर भी सोना पड़ेगा। बेटियों को पाठशाला ले जाने की जल्दी है, अक्षर पहचानाना अभी बाकी है। बेटे को घर के कर्ज़-धन का हिसाब सुनाना है। एक सरकारी काग़ज़ पर अंगूठे की छाप लगाकर विश्वास जगाना है। कोई चार कोस का रास्ता चलकर — एक पल के लिए अपनी चाँदनी उधार दो।
पूर्णिमा जैसी स्वच्छ रोशनी में मंज़िल की सीढ़ियाँ दिखाई दें ताकि रजाई की गर्मी से चिपकी आँखों की मैल धोने का झरना दिखे। शहीदों का लाल खून कब्रों की छाती से उठता दिखे और भिखारियों के नाम मंदिर की राह में नहीं बल्कि देश के इतिहास में लिखे दिखें। अपना देश फूला हुआ देखने और अपने लोगों को तृप्त देखने के लिए — बस थोड़ी-सी अपनी चाँदनी उधार दो। जुतने वाले बैलों को पेट भर पुआल खाते देखने और हमारे सिपाहियों को सीमा पर विजय का झंडा लहराते देखने के लिए — एक मुट्ठी अपनी चाँदनी उधार दो।
पिंजड़े में तोता बोल रहा है — मैना। कैद होकर स्वतंत्र प्रिय की याद में सूरज जला है। रटाए शब्द दोहराते हुए खुली खिड़की से प्रकृति को रमते देखना चाहता है। पिंजड़ा सड़कर गिर जाए — तब अपने पंखों से उड़कर उस चाँद को देखना है। सारे बादल उड़ा दो — मुझे चाँद को चूमना है।
आसमान घिसता नहीं, रोशनी खत्म नहीं होती। संकट के बड़े-बड़े क्षणों में कई बार विजय मिल चुकी है। महिषासुर एक युवती के हाथों मर चुका है। युवती वैसे भी सुंदर है, लेकिन और सुंदर बनाने के लिए उसे सोलह शृंगार से सजाना है। उसे अपनी पवित्रता आईने में देखने के लिए पूर्णिमा चाहिए — इसीलिए कह रहा हूँ मुझे अपनी चाँदनी उधार दो।
युद्धक्षेत्र में बंदूक के ही सपनों में जन्म देने वाली बूढ़ी माँ की खुद चुसाकर खाली की छाती की धड़कन, और सबको बचाते-बचाते स्वयं घुलती रातों में — सीमा पर उसका भाग्य देखने के लिए एक गोल, स्वच्छ रजत प्रकाश चाहिए। इसलिए अपनी चाँदनी उधार दो। बल्कि प्रतीक्षा करते हुए समय गुज़ार लूँगा और भास्कर के अस्त होने के बाद — अमावस नहीं, पूर्णिमा नहीं — मुझे अपनी चाँदनी उधार दो।
निबन्ध १०
सेवाकी खानी मदर टेरेजा
विश्वको शब्दकोशमा र उदार मनोभावनामा सेवाभन्दा अर्को शब्द नै छैन। भजन ईश्वर खोज्ने गोरेटो हो भने आर्तकहरूको सेवा साक्षात ईश्वर हो।
कलियुग अवतार सत्य श्री साईले यसो भन्नुभएको छ-
Love all serve all. The serving hands are holier than chanting lips. Service to man is service to god.
यसैले सेवा शब्द नै खुला मनस्थितिद्वारा प्रस्तुत गरिंदा ईश्वर स्वरूप हो। ईश्वर अदृश्य र निराकार छन्। हामीले पूजा गर्ने गरेका मूर्ति र तस्विरहरू ईश्वरका आराधना मात्र हुन्। कतै ईश्वर यस्तैत छैनन् ? भन्ने जिज्ञासा राखेर प्रार्थना गरिन्छ र नै ईश्वरसमक्ष पुगेको महसुस हुँदछ।
भारतीय सभ्यताअनुसार दीनदैन्यको कल्याण गर्नु नै भगवान्को सेवा गर्नु हो। मात्र धर्ममा आड लागेर म फलानो धर्मको हुँ भन्दैमा कसैमाथि सेवा पुग्दैन अनि धर्मको अनुसरण गरेर विपरीत कार्य गरे धर्मको रक्षा हुँदैन एवं कार्य सेवा हुँदैन। 'धर्मो रक्षति, रक्षित, (बेदव्यास) अर्थात् धर्मको रक्षा गर्नु नै आफ्नो सुरक्षा हुनु हो। धर्मले चरित्रको निर्माण गर्छ अनि चरित्रले व्यक्तिको सुरक्षा गर्छ। 'धर्म शब्द मान्छेको मात्रै पेवा होइन। संसारका तमाम जीवहरूको आ-आफ्नै धर्म छ, त्यो स्वसञ्चालित छ। वनस्पति जगतमा प्राकृतिक प्रभावद्वारा धर्म सञ्चालित रहेको कुरा भनिरहन पर्दैन।
मान्छे चेतनशील भए पनि परचालित प्राणी हो। किनभने मान्छेले भन्ने गरेका छन्-" हामी त फलानो युगका हौं र बाठा छौं। वैज्ञानिक युगेका हौं र युगलाई आधुनिक, उत्तर आधुनिक र अत्याधुनिकतर्फ लैजान्छौं।" तर मानवचरित्रमा हामी पछि पछौं। घरिघरि चेतनाशक्तिलाई विकासागर्नाथ गुरू चाहिन्छ। विश्वका जम्मै धर्महरू मानिसकै मार्गदर्शक हुन् र विभिन्न धर्ममा धर्मगुरूहरूद्वारा जारी नै छ प्रवचन। एक पछि अर्को गुरूको आवश्यकता पर्छ। यसैले युगहरूका आदि, मध्य र अन्तमा भगवानस्वरूप गुरूहरूको जन्म भएको पाइन्छ। शिव, विष्णु, राम, कृष्ण बुद्ध, येशु, नानक, महावीर, साई आदि विभूतिहरूद्वारा धर्म, शिक्षा र दीक्षा दिँदादिँदै त मान्छे हिसक प्रवृत्तिको प्रभाव देखाउँछ। यति धेरै निशुल्क शिक्षादीक्षा दान गरिदा पनि आफ्नै नैतिकतामा आफै दाग लगाएर मान्छे कुव्यवहारको शिकार बन्दछ। आदर्शलाई कुल्चिएर लुटपाट, चोरी, डकैती, हत्या, बलात्कार अपहरण आदिमा लिप्त रहन्छ। यस्तो निन्दनीय कार्य मान्छेले मान्छेलाई नै त गरेको हो। यहाँ एउटा गोरूले खसी चोरेको कुरा प्रकाशमा आएको छैन। न त मृगतले घुस दिएर बाघलाई खरायो मार्न पठाएको छ। या त चौरीले भैंसीको घाँस हिनामिना पारेको छ। पशुहरू त उनीहरूको समयतालीकाद्वारा चल्ने गर्छन्। प्राकृतिक जगतमा केवल एउटै युग चलिरहेछ त्यो हो सत्य युग तर मान्छेमा भनोसत्य, त्रेता, द्वापर र कलि गरी जम्मा चार युग किन चल्दैछन्। समयलाई विभाजन गरेर युगको निर्माण गरिएको हो र मान्छे त्यसैको दास भएको मात्र हो। जसले आफूलाई सेवा कर्मद्वारा माथि उठाउन चाहन्छ, उसैले परमेश्वर चिन्न सक्छ। तर मान्छेको दुनियाँ आज हतारमा छ। कसैले कसैको वास्ता गर्दैनन्। मान्छे संसारमा पगितै भएर पो यस्तो भएको हो भन्नुभन्दा अरू जीवको एकाइलाई पनि सोचौँ।
अपूर्ण चेतना भएका प्राणीहरू त सजिएर/मिलेर बस्छन्। लाखौँ कमिलाहरू भिन्नाभिन्नै थरिका आपस्तमा मिलेर एउटै दुलामा साझा घर बनाएर बस्छन्। करोडौं धमिराहरू एउटै ढिम्कीमा अट्टाएका हुन्छन् अनि बगुन्द्र माछाहरू पोखरीमा रमाउँछन् भने चेतनशील मान्छेमा किन यस्तो ?
आज एटमिकपावर विष्फोट गराएर मान्छेले मान्छेको नष्ट गराउनुभन्दा अझ ठूलो हतियार 'प्रेम' प्रयोग गरेर विश्वशान्त राख्नु उचित होइन र? अब यही प्रेममय परमेश्वरको उपासना गरेकी हुन् मदरले घाइतेहरूको सेवा गरेर। जसरी फ्लोरेन्स नाइटिड्गेलले गरेका थिइन्। सन् १९१० को २६ अगस्तमा युगोस्लाभियाको स्कोपजेमा जम्मिएकी मदर एक स्वर्गदूत नै हुन्। परमेश्वरले भने मुताबिक यस महासंसारमा सेवाद्वारा नै ऐतिहासिक छाप छोडेर ब्रह्माण्डको धार्मिक सभामा भाग लिन रवाना भएकी हुन्। प्रत्येक मानव हृदयको किताबको पन्नापन्नाभित्र र हरफहरफमा सेवाको अमिट छाप छापेर गइन्। हामीले उनको कर्तव्यको अनुसरण गर्नुपर्दछ। आर्तहरूको जलन, पीडा र दर्दहरूको महलम भएर बाँचिन् भारतमा। आफ्नै सन्तानलाई त कति मातापिताको स्नेह पुग्दैन भने अरूहरूद्वारा जन्माइएको आर्तहरूकी जननी भएर प्रेमको खानी, स्नेहकी प्रतिमूर्ति मदरको सम्झनामा आज कुन घाईते रोएको छैन होला र? उनी एक पवित्र नारी, उनमा प्रत्येक घाइतेलाई ईश्वर देख्ने दर्शन थियो। आदर्शकी जननी भएर भारतमा रमाइन उनी विश्वभरका सबै धर्म र सम्प्रदायहरूलाई सञ्चालन गर्ने पनि मान्छे नै हो। एउटा धर्मले अर्को धर्मलाई गाली गरेर हिंसात्मक प्रवृत्ति नै किन देखाउनु ? यदि कुनै न कुनै धर्मको अनुसरण गरिन्छ भने त्यो आफैमा कसी लगाउनु हो। जसरी सुनमा कसी लगाएर असली र नकली चिनिन्छ र मूल्यमा पनि कम बेसी हुन्छ। हामी कसैलाई शैतान देख्छौं तर आफैमा लुकेर बसेको शैतानलाई जबसम्म बाहिर निकालिँदैन तबसम्म अनन्तको ईश्वर भेट्न सकिंदैन भन्छन् महात्मांहरू। उछिन, पाछिन, लोभ, ईर्ष्या, गाली, धम्की, यी विविध मनका शैतानहरू हुन् र यसलाई परास्त गर्नु नै मानव धर्म हो। मान्छे जम्मै युग विहोर्न आएको होइन केवल समय विचार्न पर्यटक भएर धर्तीमा आएको हो। अभिमानले छोपिएर भन्छ 'म त युग हुँ अनि सबै मेरो हुनुपर्छ।' यसरी 'मरेपछि खा बाबै केरा' भनेर धोका विचारहरूको भएका महसुस हुनुभन्दा यो संसारलाई केही सत्कर्म चिनो स्वरूप छोडिराख्नु राम्रो होला।
मदरले यसै गरेकी हुन्। आफूले प्राप्त गरेकी पुरस्कारसमेत रोगीको उपचारार्थ खर्च गरेर इतिहास रचेकी हुन्। मदरको अनुपस्थितिको महसुस भएको छ। जिन्दगीको जम्मै समय उपकारमा खर्च गरेर अद्वितीय पुरस्कार प्राप्त गरेकी छन् । त्यो संसारको सबै पुरस्कारमध्येमा श्रेष्ठ छ। 'कर्मण्ये वाधिकारस्ते माः फलेषु कदाचनः 'कर्म गर, फलको आश नराख' (गीता) किनकि असल कर्म नै उत्कृष्ट फल हो जो रसैरसले परिपूर्ण हुन्छ। स्वादिष्ट हुन्छ त्यसै पनि नारीहरू आमा हुन्। तर सर्वत्र नारीमा आमाको गुण पाइन्न अनि कतिले पाएर पनि गुमाउँछन्। यसरी आमाहरूकी पनि गुरूआमा थिइन् उनी, जो अब छैनन्। उनको आत्मालाई ईश्वरको काख मिलोस् ।
रचना काल २००९
English Translation
In the dictionary of the world and in the spirit of generosity, there is no word greater than "service." If devotional song is the path to finding God, then serving the afflicted is God manifest.
The avatar of the Kali Yuga, Satya Sai Baba, has said: Love all, serve all. The serving hands are holier than chanting lips. Service to man is service to God.
Therefore the very word "service," when presented with an open mind, is the form of God. God is invisible and formless. The idols and images we worship are only adoration of God. According to Indian civilization, to serve the welfare of the poor and destitute is to serve God. Merely leaning on religion and saying "I am of such-and-such religion" does not serve anyone, and if one acts contrary to the tenets of religion, neither is religion protected nor is the action service. "Dharmo rakshati rakshitah" — protecting dharma is protecting oneself. Dharma builds character, and character protects the individual.
Though humans are conscious beings, they are externally driven creatures. All the world's religions are guides for humans, and one guru after another is needed. Therefore at the beginning, middle and end of ages, the birth of guru-figures in the form of God has been found — Shiva, Vishnu, Rama, Krishna, Buddha, Jesus, Nanak, Mahavira, Sai and other divine beings. Even as they give dharma, education and initiation, humans display the influence of violent tendencies. Despite so much free education being given, humans stain themselves in their own morality and fall victim to bad behavior. Such reprehensible acts humans commit to humans themselves.
In the natural world only one era runs — the Satya Yuga, the age of truth. But among humans, four yugas run. Whoever wants to elevate themselves through the karma of service, they alone can know God. But the human world today is in a hurry — no one cares for anyone.
Creatures with incomplete consciousness live harmoniously together. Millions of ants of different kinds live in one hole making a common home. Billions of termites fit into one mound. Then why is it so in conscious humans? Today, rather than detonating atomic power to destroy human by human, is it not more fitting to use the even greater weapon of "love" to keep the world at peace?
It is this God full of love that Mother Teresa worshipped by serving the wounded — just as Florence Nightingale had done. Mother, born on 26 August 1910 in Skopje, Yugoslavia, is indeed an angel. Having left a historical mark on this great world through service as God commanded, she departed to participate in the religious assembly of the universe. She stamped an indelible imprint of service on every page and every line of every human heart's book. We must follow her duty. She lived in India as a balm for the burning pain and agony of the afflicted.
If so many parents cannot give enough affection to their own children, then which wounded person would not weep today at the memory of Mother — who became the mother of the afflicted born to others, the mine of love, the embodiment of affection? She was a pure woman; she had the vision of seeing God in every wounded person. She too was a human who could operate all religions and sects of the world. Why show a violent tendency by one religion insulting another? If any religion is followed, then it is a test of oneself. Just as gold is tested on a touchstone to distinguish real from fake. We see a devil in someone else but as long as the devil hidden inside oneself is not brought out, God cannot be found — say the saints. Egotism, lust, greed, jealousy, abuse, threats — these are the various devils of the mind, and to defeat them is human dharma. Rather than feeling deceived by thoughts of "eat the banana after death, Baba," it would be better to leave some good deed as a mark on this world.
Mother did exactly this. Having spent even the prizes she received on the treatment of patients, she created history. The absence of Mother has been felt. Having spent her entire life in beneficence, she received a peerless prize — the highest among all the prizes of the world. "Do your duty, don't be attached to the fruit" (Gita) — because a good deed is itself the best fruit. Women are also mothers. But in all women the qualities of a mother are not found, and some who have them lose them. Thus she was the guru-mother of mothers, who is now gone. May her soul find God's embrace.
Year of composition: 2009
हिन्दी अनुवाद
संसार के शब्दकोश में और उदार मनोभावना में "सेवा" से बड़ा कोई शब्द नहीं है। भजन ईश्वर खोजने का रास्ता है तो पीड़ितों की सेवा साक्षात ईश्वर है।
कलियुग के अवतार सत्य श्री साई बाबा ने कहा है — Love all serve all. The serving hands are holier than chanting lips. Service to man is service to god.
इसीलिए सेवा शब्द ही खुले मनोभाव से प्रस्तुत किए जाने पर ईश्वर स्वरूप है। ईश्वर अदृश्य और निराकार हैं। हम जो मूर्ति और तस्वीरें पूजते हैं वे ईश्वर की आराधना मात्र हैं। भारतीय सभ्यता के अनुसार दीन-दुखियों का कल्याण करना ही भगवान की सेवा है। केवल धर्म का सहारा लेकर "मैं फलाँ धर्म का हूँ" कहने से किसी की सेवा नहीं होती। "धर्मो रक्षति रक्षितः" — अर्थात् धर्म की रक्षा ही अपनी सुरक्षा है।
मनुष्य चेतनशील होते हुए भी बाहरी प्रभाव में आने वाला प्राणी है। सभी धर्म मनुष्य के मार्गदर्शक हैं और एक के बाद एक गुरु की ज़रूरत पड़ती है। इसीलिए युगों के आदि, मध्य और अंत में ईश्वर स्वरूप गुरुओं का जन्म होता पाया जाता है। इतनी निशुल्क शिक्षा-दीक्षा दिए जाने पर भी मनुष्य अपनी नैतिकता में खुद दाग लगाता है।
प्राकृतिक जगत में केवल एक ही युग चल रहा है — वह है सत्य युग। लेकिन मनुष्यों में सत्य, त्रेता, द्वापर और कलि — चार युग क्यों चलते हैं। जो खुद को सेवा-कर्म से ऊपर उठाना चाहता है, वही परमेश्वर को पहचान सकता है।
आज परमाणु शक्ति विस्फोट करके मनुष्य द्वारा मनुष्य को नष्ट करने की बजाय "प्रेम" नामक उससे भी बड़े हथियार का उपयोग करके विश्व को शांत रखना उचित नहीं होगा क्या? इसी प्रेममय परमेश्वर की उपासना मदर टेरेसा ने घायलों की सेवा करके की। सन् 1910 की 26 अगस्त को यूगोस्लाविया के स्कोपजे में जन्मी मदर एक देवदूत ही हैं। परमेश्वर के कहे अनुसार सेवा द्वारा इस महासंसार में ऐतिहासिक छाप छोड़कर वे ब्रह्मांड की धार्मिक सभा में भाग लेने रवाना हो गईं।
मदर टेरेसा ने यही किया। अपने प्राप्त पुरस्कारों को भी रोगियों के उपचार में खर्च करके इतिहास रचा। मदर की अनुपस्थिति महसूस हो रही है। जीवन का सारा समय उपकार में खर्च करके अद्वितीय पुरस्कार प्राप्त किया। 'कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन' — "कर्म करो, फल की आशा मत रखो" (गीता) — क्योंकि असल कर्म ही उत्कृष्ट फल है। स्त्रियाँ माँ भी होती हैं। लेकिन सभी स्त्रियों में माँ का गुण नहीं पाया जाता, और कुछ जिन्हें मिला है वे खो देती हैं। इस तरह वे माताओं की गुरुमाता थीं, जो अब नहीं हैं। उनकी आत्मा को ईश्वर का आँचल मिले।
रचना काल: २००९
निबन्ध ११
प्रस्ताव
'सुन्नुभो काका....' कसैले पछिबाट बोलाउँछ। जिज्ञासुभावले मुण्टो फर्काएर हेरिदिएँ। ऊ भन्दै थियो-'आज इम्पोरटेन्ट मिटिङ छ, जानै पर्छ अरे।' धार्नीको टाउको हल्लाएर 'जान्छु' भन्ने सङ्केत दिएँ। हो मैले जानैपर्छ त्यहाँ किनकि जनसङ्ख्या नै जनशक्ति हो (कार्लमाक्स) सबैले एकमुष्ठ आवाज गुञ्जाउनु छ। न भन्दै एक हूल सर्वहारा वर्गका मान्छेहरूद्वारा गगनभेदी नारा- 'पाउँनै पर्छ-पाउनैपर्छ' भन्दै खलखली पसिना बगाउँदै यतैबाट गए। हो मा हो थप्न मैले पनि उपस्थिति दिएँ। बाँडिएका पामप्लेटहरू पढें। त्यहाँ एकजना भन्द्र मान्छे पानी पिउँदै लाउडस्पिकरबाट माइकको तीक्ष्ण आवाज भएर चुनौतीपूर्ण कुराहरू बर्बराउँदै थिए। उनका भावनाभित्र आफू कति सहमत थिए कि थिइनँ तर भाषण समाप्तिको शब्दसँगै अरूले ताली ठोक्दा, मैले पनि ठोकिदिएँ। यस्ता धेरै सभाहरूमा म जस्ता पीडितहरूले अन्धाधुन्दा सामेल पनि भए ताली पनि ठोके। हो हामी ताली ठोक्छौं, किनकि निमुखा, अशिक्षित, सोझा र इमानदार छौं। यसैले हामी दाउमा थापिन्छौँ हारिन्छौं। शकुनीको छलपूर्ण पाशा क्यॉफाइले आज एउटी होइन सैकडों द्रौपदीहरूको चीरहरण भएका छन् र थुप्रै पाण्डवहरूलाई लाक्ष्यगृहमा आगो लगाइएको छ। त्यसैले म शब्दैपिच्छे ताली ठोकिरहन्छु।
चाणक्यले भनेका छन्- "मौनंच कलहो नास्ति', वा चुपचाप बसे झगडा हुँदैन, तर बोल्दा सही बोले पनि निक्र्यौल गरिंदैन। 'धेरै सहनु पनि अपराध हो’ भन्छन् कोही। भोक हडताल, नारा, जुलुस र अनिश्चितकालीन हडतालहरूले पेटका कृमीहरू पनि बानी परेर होला अचेल धेरै बुझ्ने भएका छन्। बजारमा कति दिनदेखि मौनधारण गरेका फर्सी र इस्कूसका मुण्टाहरू र इनफयाक्शन भएका रमभेडाहरू पचाउने अदम्य शाहस बढेको छ आन्द्राहरूमा भरे के जुटाउनुपर्ने हो ?? प्रश्नैप्रश्न हुँदाहुँदै पनि आफ्नै भाग्यलाई आफै मुर्दावाद, मुर्दावाद भन्दै गल्लीगल्ली हिंइने परेको छ अधिकार खोज्न। जब घर फर्कन्छु अनि सँगै जिउनसँगै मर्ने कसम खाएकी श्रीमतीसँग आँखा चार गरेर दुःख बाँडी दिन्छु। भाँडाको बिर्को उघारेर उम्रिएको बासीभात खोज्न थाल्छन् आँखाहरू। बजारमा साइज घटेर मूल्य बढेका ममुहरू आन्द्राका नागबेली घुमाइहरूमा चुपचाप पचिसकेका छन्, एक कचौरो सुपसँगै। नियास्रो मनसायले मलिनमुहार लिएर चामल पैंचो माग्न गाउँ पस्छिन् एक्काईसौं शताब्दीको विकसित नारी।
न्वारनदेखि मृत्युसम्म नारा, लगाइरहनुपर्ने निमुखाहरूको भौतिक जिम्मेवारी। जो होचो, उसकै मुखमा घोचो, तरै पनि म नारा लगाउँदैछु पाउनै पर्छ-पाउनै पर्छ, होशियार, होशियार, मुर्दावाद, जिन्दावाद इत्यादि। एउटा बेसुरा गीत, एउटा दैनिकी या त एउटा समय कटनी। खुल्ला मञ्च, एउटी नर्तकी मञ्चमा छम्छम् नाच्दछे सरगमहरूमा र हेर्छन् दर्शकहरू त्यसको लावण्य। उसको नृत्यसँग होइन प्रशंसा। ता कि नर्तकीको यौवन चुम्छन् दर्शकका आँखाहरू। यस्तै छ मूल्यहीन आर्तनादहरू, निस्ता र उराठिला छन् आशाहरू। अझ पनि वीरगति प्राप्त गरिरहेछन् दूधकटुवा, टुहुरा सन्तानहरू दुइपात एक सुइरोसँग मूल्य तोकिएको छ साईली, मैते र पोक्चीको। चौकीदार, मन्सी, दवाइवाला, ड्राइभर भएका छन् अवसर नपाएका वैज्ञानिकहरू। टौवामा एक हूल केटाकेटीहरू जनसभा गर्दैछन्। एउटा लिडर बनेको छ र भाषण गर्दैछ। अरू थप्पडी मार्दैछन्। विषय के हो सभाको बोध छैन। क्रिजघरमा चिच्याइचिच्याइ रूँदैछन् निद्रा बिथोलिएर भोलिका कर्णधार नागरिकहरू।
आज पनि जुलूस जार्नैपर्ने छ अधिकार खोज्न। कतै क्रान्तिपछि शान्ति आउँछ कि भनेर। मैतेको छोरो कारगीलमा मारिन्छ। पोक्ची औषधि नपाएर प्रसुतीमै प्राणान्त हुन्छे। तर यसपाली बोनसको प्रतिशत बढेन अरे। कलम काटिएजस्तै काहिँदैछ कुरलीको जिन्दगी। वर्षादी च्यातिएजस्तै च्यातिर्दछन् उमङ्गहरू। गम्युट फाटेडी फार्टदैछन् युगका नयाँ पिँढीहरू र जण्डिस भएको छ "टाका अनेक लाग्वे", भन्छन् डाक्टर बाबु। सानु छँदा रहरले गएँ, तन्देरीमा जोशले गएँ अनि बुढेसकालमा लौरो टेकेर करैले गएँ। हो आज पनि म जुलूसमा गएँ।
हिजोआज अप्रकाशित खबर भएको छु म। छापाखनाको रद्दी टोकरीमा फॉलिएको छु, शीर्षक छैन। त्यसै प्रतिबन्ध लागेको छ छापाखानामा। जिन्दगीका थुप्रै परिभाषाहरू सुनाउनु छ मुखाग्रे। हिसाबको सूत्र रटाइ छ जोड, घटाउ, गुणा भाग। जिन्दगीसँग जिन्दगी साटेर सम्पादन नगरिएको अधुरो कथा हो जिन्दगी। हिउँको ठिहीमा थरथर काहमदिन्छु कहिले अनि मैदानको उष्णतामा उडिदिन्छु। आफै नेता भएर जङ्गलका अबोध उभिएका रूखहरूलाई भाषण सुनाइदिन्छु झिपिक्क मातेर अनि केही शान्त भएको पाउँछु। भोक लागेको थाहा पाएर झिनो जिन्दगी बाँच्नलाई खाइदिन्छु निस्तो गाँस र पचाउनलाई पिइदिन्छु उष्ण शरीरको नूनिलो पसिना। सही औंठाको छाप मारेर स्वर्ग पठाइदिन हुलाकहरूमा लिफा खोज्दैछु पुनर्जीवनका आधिकारीक घोषणाहरूमा धर्मराजका सभावहीमा लेखिएका नाराहरूमा मेरो अगुवाको नाम समावेश नगरियोस् भनेर।
हे ईश्वर! मानसिकता खुम्चाएर दारिद्रता देखाउने बानी मान्छेमा तपाईंले नै भरिदिनुभएको हो। अब यस्ता मान्छेहरूको सृजना गर्न छोडिदिनोस्। एक कुडको रोटी खाएर रात भर मालिकको सेवा गर्ने कुकुरभन्दा पनि नियत सानो अहो कति छक्क पर्नु। यसोसले हे दयानिधान, यदि मेरो पुनर्जन्म हुन्छ भने ठगी खाने मान्छेहरूमा होइन बरू प्रकृतिको सुन्दर बधैंचामा निसङ्कोच स्वतन्त्र उडिरहने चराहरूमा होस् या त सधैं बन्धुत्व र एकतामा रहिरहने कमिलाहरूमा होस्। यिनीहरूमा 'न भूतो, न भविष्यती', यहाँ त मान्छेको बस्ती बस्तीमा नारा छ, जुलूस छ一 अधिकार माग्न। पैसा लाग्छ भने कति? तर अहँ हामीसँग यत्रो धेरै सम्पत्ति छैन। दिए जस्तो गर न भइहाल्छ नि लाँदैनौँ कतै। बालकलाई तृष्णा मेटाउन दूधको नारा, भोकोलाई भोजनको नारा। गरीबलाई आर्जनको नारा। मृतकलाई चिहानको नारा। तपस्वीलाई तपोबनको नारा। गृहस्थिलाई झोपडीको नारा। कृषकलाई खेतीको नारा र रोगीलाई औषधिको नारा। खोइ त समाधानको नारा? यहाँ त प्रस्ताव मात्र छ…।
रचना काल १९८६ (झापा नेपाल)
English Translation
"Did you hear, uncle…?" someone calls from behind. Curiously I turned my head. He was saying: "There's an important meeting today, you must go." I nodded to signal "I'll come." Yes, I must go there — because the population is the workforce (Karl Marx) — everyone must raise their voice together. Suddenly a crowd of proletarian people passed this way, chanting sky-splitting slogans: "We must get it — we must get it!" dripping with sweat. I joined in to add my "yes" to their "yes." I read the distributed pamphlets. There a respectable man was sipping water and speaking challenging words through the loudspeaker's microphone. I didn't know how much I agreed with those feelings, but as others clapped when the speech ended, I clapped too. At many such meetings, people like me — the afflicted — have joined blindly and clapped. Yes, we clap because we are helpless, uneducated, simple and honest. That is why we are set as bait and lose. By Shakuni's deceitful dice game, today not one but hundreds of Draupadis have been disrobed and many Pandavas have had fire set to their wax palace. Therefore I keep clapping with each word.
Chanakya said: "Silence causes no quarrel" — but even if you speak rightly, you don't get justice. "Suffering too much is also a crime," some say. The intestines have developed remarkable courage lately to digest pumpkins and squash that have been maintaining silence in the market for days. When I return home, I share the sorrow with my wife who swore to live and die together. The eyes begin searching for yesterday's leftover rice under the pot's lid. With a despondent heart, the developed woman of the twenty-first century goes to the neighborhood to borrow rice.
From birth to death — always raising slogans — the physical responsibility of the helpless. Those who are low get the jab in the mouth, yet I raise slogans: "We must get it!" On an open stage, a dancer dances gracefully in the musical scales and the audience watches — not her dance but to drink in the dancer's youth with their eyes. Such are the worthless lamentations. Still the orphaned children are being taken advantage of. Those who should have been scientists have become watchmen and clerks due to lack of opportunity. On the roof terrace, a group of children is holding a public assembly. One has become a leader and is giving a speech. Others are clapping. No one knows what the meeting is about. In the nursery, the citizens of tomorrow are crying loudly with their sleep disturbed.
Today too there is a march to join to seek rights. Somewhere, one wonders if peace will come after revolution. Maite's son is killed in Kargil. Pokchi dies in childbirth without medicine. But this time the bonus percentage didn't increase, they say. Yes, today too I went to the march.
These days I have become unpublished news. I have fallen into the wastepaper basket of the printing press, with no headline. There are many definitions of life to recite from memory. Life is an incomplete story unedited by swapping one life for another. I tremble in the cold of snow and fly in the warmth of the plains. Having become my own leader, slightly drunk, I deliver speeches to the innocent trees in the forest and find some peace. Knowing I am hungry, to survive this thin life I eat a plain morsel and drink the salty sweat of my warm body to digest it. Pressing my thumbprint, I'm looking for envelopes to send to heaven — so my leader's name won't appear in the slogans written in Dharmaraj's court.
O God! You yourself filled humans with the habit of showing poverty by shrinking their mentality. Stop creating such humans now. Therefore, O merciful one, if I am to be reborn, let it not be among cheating humans but among the birds that fly freely in nature's beautiful dawn, or among the ants that always live in brotherhood and unity. Here in every human settlement there are slogans, marches — to demand rights. A slogan of milk to quench a child's thirst. A slogan of food for the hungry. A slogan of earnings for the poor. A slogan of a grave for the dead. A slogan of farming for the farmer and a slogan of medicine for the sick. Where is the slogan of solutions? Here there is only the proposal…
Year of composition: 1986 (Jhapa, Nepal)
हिन्दी अनुवाद
"सुना काका...?" कोई पीछे से बुलाता है। जिज्ञासु भाव से मुड़कर देखा। वह कह रहा था — "आज महत्वपूर्ण बैठक है, जाना ज़रूरी है।" मैंने सिर हिलाकर जाने का संकेत दिया। हाँ, मुझे वहाँ जाना ही होगा क्योंकि जनसंख्या ही जनशक्ति है (कार्ल मार्क्स)। अचानक सर्वहारा वर्ग के लोगों का एक हुजूम आसमान-चीरते नारे लगाता गया — "मिलना ही चाहिए — मिलना ही चाहिए!" मैंने भी उनके हाँ में हाँ मिलाई। हाँ, हम तालियाँ बजाते हैं क्योंकि हम बेसहारा, अशिक्षित, सीधे और ईमानदार हैं। इसीलिए हम चारे में फँस जाते हैं और हारते हैं।
घर लौटने पर साथ जीने-मरने की कसम खाई पत्नी के साथ दुख बाँटता हूँ। आँखें बर्तन का ढक्कन उठाकर बचे हुए बासी भात खोजने लगती हैं। उदास मन से इक्कीसवीं सदी की विकसित नारी पड़ोस में चावल उधार माँगने जाती है।
जन्म से मृत्यु तक — हमेशा नारे लगाते रहना — बेसहारों की ज़िम्मेदारी। आज भी अधिकार ढूँढने जुलूस में जाना है। मैते का बेटा कारगिल में मारा जाता है। पोक्ची दवा न मिलने पर प्रसव में ही चल बसती है। लेकिन इस बार बोनस का प्रतिशत नहीं बढ़ा। आज भी मैं जुलूस में गया।
हे ईश्वर! मानसिकता सिकुड़ाकर गरीबी दिखाने की आदत आपने ही इंसानों में भर दी है। अब ऐसे इंसानों की सृष्टि बंद कर दीजिए। इसलिए हे दयानिधान, यदि मेरा पुनर्जन्म हो तो ठगने वाले इंसानों में नहीं, बल्कि प्रकृति की सुंदर सुबह में स्वतंत्र उड़ने वाले पक्षियों में हो, या हमेशा भाईचारे में रहने वाली चींटियों में। बच्चे की प्यास बुझाने के लिए दूध का नारा। भूखे को रोटी का नारा। गरीब को रोज़गार का नारा। किसान को खेती का नारा और बीमार को दवा का नारा। समाधान का नारा कहाँ है? यहाँ तो सिर्फ प्रस्ताव है...।
रचना काल: १९८६ (झापा, नेपाल)
निबन्ध १२
कालो
विचरा ! यो कालो शब्द निर्दोष छ तर त्योभन्दा अधिक दोषयुक्त छ रङ्गहरूको प्रकार मध्येको एक विशेषता। कसैलाई काख र कसैलाई पाखा गरिने हाम्रो बानी। सबैलाई बराबर देखिनुपर्ने हो हुनचाहिँ तर हाम्रो बेहोरा चाहिँ पुरानै छ। कुरा गर्नमा खप्पिस छौं अनि व्यवहारमा छैनौँ। शताब्दी गनेर एक्काइसौं र बाइसौं पुऱ्याउँछौं। यसरी वैज्ञानिक जमानाका हामी हौं भन्न मन लाग्छ भने कसैले कसैलाई दोष दिन नमिल्ने हो तर आफ्नै मानसिकताले आफैलाई धोका दिँदै त छैन ? दोष देखाउन खप्पिस छौं तर आफ्नै आङ्गको भैंसी देख्देनौं। वैज्ञानिकहरू मात्र युग परिवर्तन भएको ठान्छन् र ठान्न सक्छन् तर हामी प्रयोगात्मक हिसाबले निकै पछि छौं।
बहु प्रकारका रङ्गहरूमध्ये अरूलाई गाली नगरेर मात्र कालालाई किन हियाएर /खसालेर भन्छौ हैं? 'धान खाने मूसो, चोट पाउने भ्यागुतो', प्याच्चै भन्नुपर्दा 'आ कालो जान्छ गोरो आउँछ' भनिहाल्छौं। यदि त्यसो हो भने हाम्रो मानसिकता कति सानो रहेछन् त-न्यारो माइन्डेड। यही कुरा अङ्ग्रेजहरूले भन्नुपर्दा Black handsome भन्छन् भने हामी 'काले', मात्र भन्छौं। उनीहरू Black beauty भन्छन् तर हामी 'काली' भन्छौँ। के गर्नु हाम्रो त भाग्यै उस्तो। सबैभन्दा डरलाग्दी, शक्तिशाली देवीको नाम पनि काली छ तर आफै महा थपेर महाकाली भन्छौं। देवीदेवता भनेका हाम्रा सृजनाकार हुन् तर महाकालीलाई बली, भोग दिइन्छ किन ? कुनै यस्ती आमा होलिन कि जसले आफ्नै सन्तानको खून खाउन् । बङ्गालीहरू कालीको पूजा गरेर बुद्धिमानी भए तर हामी चाहिँ सेती देवीको (सरस्वती) मूर्ति राखेर खूब सजाउँछौं अनि गाँजा भाङ/मदपान खाएर रातभर टूइस्ट गर्छौं र बिहान भएपछि गोलभेंडा जस्तो आँखा पारेर मुर्ति लगेर पगला झोड़ाको दुवैपट्टि लाम लगाउँछौं । झट्ट हेर्दा सरस्वती सुन्दरी प्रतियोगिता भन्नु जस्तो। फलस्वरूप एट (आठौं कगाउँबस्दा पढ्दै कि त केटी लिएर भाग्छौं कि त फेल भएर माल थाल्छौं। कने हामी पहाडेहरूको मानसिकता असन्तुलित भएको त छैन ?
सेतो, नीलो, पहेंलो, रातो आदि रङ्गहरू र मिश्रित रङ्गहरू पनि छन्। कालो जति गुणिलो छ अरू त्यति गुणकारी नहुन पनि सक्छन्। नत्र यसो दूँजाएर हेरौं त रात कालो हुन्छ तर रातभरि बसिरहन सक्छौँ भने हिउँ सेतो हुन्छ त्यहाँ धेरैबेर बस्न सक्छौं? बारीमा कालै हुने गरी मल हाले खेती सप्रन्छ। कालो माटो उर्वरक हुन्छ। यदि रङ्ग छान्ने होड चले म त कालै छान्यें। कारण रात कालो छ र दिनभरको थकाइ सुतेर मेटाउँछौँ अनि शरीरलाई आराम र पोषण दिन मीठो निद्राको साम्राज्यमा सपनाको थानमा चडी भौतारी माछौँ। यसरी सपनाको संसारमा कहिले रून्छौँ त कहिले हाँस्छौं। कवि देवकोटाले त यसो भनेका छन्– 'संसार बिर्सन्छु म अङ्कमालमा, भाग्छे बिहानै लजिली मनोरमा', कुकुरहरूले पहरा दिएको महाकालो रात साँच्चै झिलिमिली देखिन्छ। त्यही कालो रात हो जहाँ रातभर कोइली बासेर आनन्द दिन्छे औ लाटोकोसेरो प्रहरप्रहरमा कुलुलुलु गरेर कराउँछ।
हात्ती कालो छ मात्र होइन, बुद्धिमानी पनि छ। वकीलहरू कालै पोशाक लाएर मुद्दा छिनोफानो गर्छन्। टिटिले ट्रेनमा कालै कपडा लाउँछन्। तर नझुक्किनु होस् है सबै कालो लुगा लाउनेहरू टिटि हुँदैनन नि। हिजोआज केश कालो बनाउन ब्ल्याक रोज लगाउँछौँ। किनकि केश कालो रहुञ्जेल शरीरमा शक्ति निकै रहन्छ अरे तर केश कालो बनाउँदैमा बुढो नहुने चै होइन। कोइला कालो हुन्छ र त्यसको गुण कति हुन्छ। सेतो पन्नामा कालो अक्षर लेखिँदा प्रष्ट देखिन्छ। अँधेरी रातमा जुनकिरीको उज्यालो कति मजाको देखिन्छ। अक्षर नचिन्नेहरू चाहिँ किन हो 'कालो अक्षर भैंसी बराबर' भन्छन्। के हामीले उनीहरूलाई स्कूल नजानू भनेका हौं र? लक्ष्मीपूजा वा गाईतिहार आँसीको रात कालै हुन्छ र हामी घर, मन्दिर -साउँछौं झिलिमिली बत्ती बाल्छौं लक्ष्मीजी धनकी आराध्यदेवीको पूजा अर्चना माहौं अनि थैलेनी आइपुग्छन् र भैलेनी गाउँछन् 'सुनको साडली सिलिलि लक्ष्मीपूजा झिलिलि।' सायद त्यो पूर्णीमाको रात भएको भए त्यति महत्त्व हुने थिएन।
आँखाको रोशनी तेजिलो पार्न वा सुन्दरी देखिन आँखामा काजल लगाउने बल्न छ। नेपालका राजा महेन्द्र विक्रमले रचना गरेको शब्द 'गाजलु ती ठूलाठूला आँखा, मोती बनी बस्यो यो दिलैमा' लाई पाकिस्तानका गजलकार गुलाम अलीले गाएका छन्। त्यति मात्र कहाँ हो र स-साना नानीहरूलाई के के नलागोस् भनेर निधारको एकापटि कालो टीको टक्क लगाइदिन्छौँ। कालो साँप सानै भए पनि 'अभूइ कत्रो कालो सर्प हैं' भन्छौं। कालो घोडा सपनामा देख्यौँ भने मरिन्छ भन्छौं भने कालो बिरालाको साल, ताबीजमा हालेर दाहिने हातमा बाँधे जूवा, तासमा खूब पैसा मारिन्छ भन्छन्। कालो कल्चुँडो चरो बिहानको मिरमिरेमा घरको छानामा आएर मीठो गीत गाइदिँदा हामी भावविभोर भइदिन्छौं। तर कविहरू भने भावविभोर भएर कविता लेख्न थाल्छन्। काग कालो हुन्छ सबैलाई थाह छ। यसैले कागलाई सन्देशवाहक पक्षी मानिन्छ। यमराजकी बहिनी यमूनाले कागलाई आफ्नो दाज्यू यमराजलाई भाइटीकाको निमन्त्रण पठाएको दिन कागतिहार आज पनि मनाइन्छ। महाकवि स्व. लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा त्यही कालो औंसीको रातमा जन्मेर महान् बने।
तपाईलाई एउटा सल्लाह यदि अविवाहित हुनुहुन्छ भने श्रीमती छान्दा कालीकाली साँवलो वर्णकी छान्नुहोस्। किनकि यिनीहरू प्रायः निरोगी हुन्छन् र डाक्टरी खर्च बाँच्छ अनि ब्यूटी पार्लरको खर्च पनि सेभ हुन्छ औ कसैले लगिदेला भन्ने डर रहँदैन। साथै बत्तीस लक्षण सिन्दूरे धर्का र गलामा हरियो पोते, आहा उसैउसै राम्री देखिन्छे। उनीसँग रूपको घमण्ड पनि रहँदैन। कालो गेंवारे उखु चुस्दा जाण्डिस जाती हुन्छ। त्यसकै चिनी गुलियो हुन्छ र त्यही चिनीबाट तयार भएको कालो रस मिठाई सारै मीठो हुन्छ। आँखाका नानी कालै हुन्छ र धेरै टाढासम्म देख्न सकिन्छ।
भगवान् शिव, कृष्ण, राम कालै हुनुहुन्थ्यो भन्ने प्रमाण पाइन्छ। कृष्णले एकदिन यसोमती वा आमालाई सोधेछन् "राधा क्यों गोरी मै क्यों काला?' हब्सीहरू काला वर्णका र साहसिला हुन्छन्। अरू त के कुरा गरौं-गाडीको टायर कालै हुन्छ र कालै अलकत्रे बाटामा गुडिरहन्छन्। यात्रा सफर गर्न सकिन्छ। कालाको महिमा अपार छ। सर्वगुण सम्पन्न छ। तर हामी मान्छेहरू कालालाई मन पराउँदैनौँ।
लौ त एउटा लोकगीतसँगै लेखान्त गर्छु।
‘कालो कालो रेलको धूवाँले
हामी कालो छाता हजूर ओड्दै न ओड्नाले...।’
English Translation
Poor thing! The word "black" is innocent — yet more than innocent, it is one characteristic among types of colors that carries much fault. Our habit of welcoming some and excluding others. Everyone ought to be seen as equal, and so it should be, but our attitude remains the old one. We are quick to criticize but don’t practice it ourselves. We count the centuries up to the twenty-first and twenty-second. If we wish to claim we belong to a scientific age, one shouldn’t blame another — but isn’t one’s own mentality deceiving oneself? We are quick to point out others’ faults but can’t see the buffalo on our own back.
Among the many types of colors, why do we demean only black while not insulting the others? "The mouse eats, the frog gets the beating" — bluntly speaking, we say: "the black goes away, the white comes." If so, how narrow-minded our mentality has become. When the British want to say the same thing, they say "Black is handsome" — but we just say "kale" (blackie). They say "Black beauty" but we say "kali." What can we do — our luck is like that. The most fearsome and powerful goddess is also called Kali — but we add "Maha" ourselves and say Mahakali. Why is Mahakali given blood sacrifice? What mother would eat her own children’s blood? The Bengalis became wise by worshipping Kali, while we place an image of the white goddess Saraswati, decorate it elaborately, spend all night drinking and dancing the twist, and in the morning with tomato-red eyes take the idol and line up on both banks of the Pagal Jhora stream. At first glance it looks like a Saraswati beauty competition. As a result, by the eighth grade we either elope with a girl or fail and start loafing about. Aren’t we hill people’s mentalities somewhat unbalanced?
White, blue, yellow, red and other colors exist, and mixed colors too. Black may be more nourishing in some ways. Otherwise, let’s think: night is black yet we can sleep all night; snow is white — can we stay on it for long? If you put black compost in the field, crops thrive. Black soil is fertile. If there were a race to choose a color, I would choose black. Because night is black and we sleep off the day’s weariness in the kingdom of sweet sleep, floating in dreams, giving the body rest and nourishment. In the dream world we sometimes cry and sometimes laugh. Poet Devkota said: "I forget the world in an embrace, the shy Manorama flees at dawn." The great black night where dogs keep watch truly appears glittering. That is the black night where the cuckoo sings joyfully through the night and the owl calls in every watch.
Elephants are black and also wise. Lawyers wear black robes and adjudicate cases. Train conductors wear black. But don’t be mistaken — not all who wear black are conductors. These days we apply Black Rose to make our hair black, because as long as the hair is black there is said to be great strength in the body — but making hair black doesn’t stop aging. Coal is black, and how many virtues does it have! Black letters written on white paper appear clearly. The light of a firefly in the dark night looks so wonderful. Those who can’t read letters say: "Black letters are as good as a buffalo." Did we tell them not to go to school? On Laxmi Puja night the night is pitch black and we decorate homes and temples with twinkling lights, and the Bhailo women sing: "The golden sari shimmers, Lakshmi Puja glitters." Perhaps if it had been a full moon night, it wouldn’t have mattered as much.
To brighten one’s eyes or look beautiful, it has been fashionable to apply kajal. The words composed by Nepal’s King Mahendra Bikram — "those kajal-lined big eyes became a pearl within my heart" — have been sung by Pakistan’s ghazal singer Ghulam Ali. And we also put a black dot on one side of small children’s foreheads so that no evil eye may fall on them. A black snake, even if small: "Oh my, what a big black snake!" we say. Seeing a black horse in a dream means death, they say — but a black cat’s hair in an amulet tied to the right wrist brings great luck in gambling. A black koel bird coming to the rooftop in the early morning and singing sweetly fills us with emotion. The crow is black — everyone knows. That is why the crow is considered a messenger bird. The poet Devkota was born on that very black moonless night and became great.
One piece of advice — if you’re unmarried and looking for a wife, choose a dark-complexioned one. Because they are generally healthy — you save on doctor’s bills, save on beauty parlor expenses, and there’s no fear of someone else taking her away. Besides, with vermilion at the hair parting and green glass beads at the neck — ah, she looks beautiful just like that! And she won’t have vanity about her looks. Sucking on black native sugarcane cures jaundice. The sugar from it is sweet, and the black juice sweet-dish made from it is very delicious. The pupils of the eyes are black and can see very far.
There is evidence that Lord Shiva, Krishna and Rama were all dark-complexioned. Krishna once asked his mother Yashoda: "Why is Radha fair and why am I black?" The Abyssinians are dark-skinned and courageous. And what more to say — the car’s tires are black and roll on black tarred roads. Travel is possible. The glory of black is immense. It is endowed with all virtues. But we humans don’t like black.
Well, I’ll end this writing with a folk song:
"The black smoke of the train, / We’re black umbrellas, sir — rain or no rain…"
हिन्दी अनुवाद
बेचारा! "काला" शब्द निर्दोष है, लेकिन रंगों के प्रकारों में से एक के रूप में उस पर बहुत दोष मढ़ा जाता है। किसी को गले लगाने और किसी को किनारे करने की हमारी आदत। इतने प्रकार के रंगों में से दूसरों को गाली न देकर सिर्फ काले को क्यों हेय दृष्टि से देखते हैं? जब अंग्रेज़ कहते हैं तो "Black handsome" कहते हैं जबकि हम बस "काले" कहते हैं। वे "Black beauty" कहते हैं और हम "काली।" सबसे डरावनी और शक्तिशाली देवी का नाम भी काली है। बंगाली काली की पूजा करके बुद्धिमान बने।
काला उतना ही गुणकारी है जितना कोई और। नहीं तो सोचो — रात काली होती है लेकिन रातभर उसमें सो सकते हैं; बर्फ सफेद होती है — उसमें ज़्यादा देर बैठ सकते हैं क्या? खेत में काली खाद डालने से फसल लहलहाती है। काली मिट्टी उपजाऊ होती है। अगर रंग चुनने की होड़ हो तो मैं काला ही चुनूँगा। कवि देवकोटा ने कहा — "संसार भूलता हूँ आलिंगन में, शर्मीली मनोरमा भाग जाती है सवेरे।"
हाथी काला है और बुद्धिमान भी। वकील काला कोट पहनकर मुकदमे निपटाते हैं। भगवान शिव, कृष्ण, राम सब काले थे — ऐसे प्रमाण मिलते हैं। कृष्ण ने एक बार यशोदा माँ से पूछा था — "राधा क्यों गोरी मैं क्यों काला?" काले की महिमा अपार है। सर्वगुण संपन्न है। लेकिन हम इंसान काले को पसंद नहीं करते।
तो एक लोकगीत के साथ लेखन समाप्त करता हूँ:
"काले-काले रेल के धुएँ से, / हम काले छाते हैं हजूर — पहनें या न पहनें...।"
निबन्ध १३
आँखा र आँसु
आँखाको छुट्टै विशेषता छ। यसलाई जोगाउन मान्छे हर प्रयत्न गर्छ। हेर्दा झाट्टै देखिने या त आँखाले आँखैमा हेरेर बात गर्ने गरिन्छ। अनुहारमा आँखाबाहेक निधार, गाला, नाक, चिउँडो, मुख आदि परे तापनि हेरिरहे ऊ शर्माउँछे। आँखामा आँखा जुझाएर सोझो नजर गरिहेर्दा आक्रोशित जस्तो देखिन्छ। जसरी नङ मासुबिना रहन सक्दैन र नै नङ र मासु भनिन्छ भने आँखा पनि आँसुबिना रहन सक्दैन। प्रत्यक्षरूपमा यी दुवै घनिष्ट मित्र हुन्। आँखा अति सम्वेदनशील अङ्ग हो। यसैले होला मान्छेहरू धूलो, कसिङ्गर उड्दा र ज्योति टल्किँदा उछिटिएर केहीले लाग्ला जस्तो भए आँखा चिम्म गर्छन् औ अरूतिर ठूलै चोट लागे लागोस् तर आँखा जोगिए भइगयो र यसो भन्छन् - "धत् अलिकति ले नी, झण्डै आँखामा लागेको।" यसरी आँखा जोगाए भइहाल्छ भन्ने विश्वास राख्छन्। विचरा आँखा निर्दोष हुन्छ र पनि गालि खान्छ "हन... तेरो आँखा फुट्यो ? अलिक आँखा हेरेर हिँड है ... नत्र।"
मान्छेको मानसिकता फ्यातुलो भएर होला एकाअर्कामा आँखा लगालग गरेर कसैकी स्वास्नी जिम्मा दिने र कसैको लोग्ने मान्छे लिने गरेको देखिन्छ तर आँखा कसरी लाग्छ यो अधिक हुनुपर्ने र आफ्नो चाहिँ आँखा लगाउँदा लगाइ माग्नेको आँखा चारभाग अधिक हुनुपर्ने र आफ्नो चाहिँ आँखा सकिनुपर्ने। किनकि आँखा लगाउनेले सधैं अरूलाई आँखा लगाइ त रहन्छ नी होइन र? मलाई लाग्छ आँखा कसैले कसैलाई लगाइरहनु पर्दैन यो आफै लाग्छ औ आफै छुट्छ। हेरुञ्जेल लाग्ने त हो नी। हेर्न छोडे पनि लाग्न पनि छोड्छ। स्वीहरू प्राय राम्री हुन्छिन् र पुरूषहरू मोहित हुन्छन्। यसरी देखेपछि मोहित हुनु आँखाकै कारण हो। 'क' ले श्रीमतीलाई रिस गध्यर्थ्यो तर एकदिन बाध्यतावश 'ख' सँग बाटामा हिँड्नुपयो। अचानक यसरी हाँस्दै, बोल्दै हिँडेको देखेर त्यो मूर्ख 'क' लाई रीस उठ्यो र स्वास्नी कुट्यो। यसरी कति वर्ष प्रेम गरेर ल्याएकी श्रीमतीलाई एकैक्षणको आवेगले गर्दा जबर्जस्ती 'ख' ले लानुपर्यो। यस्तो आँखा लगाइले 'क' की श्रीमतीको मन दुखेर तरतरी आँसु झरे।
आँखा लगाइको पनि आफ्नो विशेषता ठाउँअनुसार प्रयोग गरिन्छ। केही दिन घर छोडेर परिवारै कतै जानुपरे छिमेकीलाई भनिन्छ कि "भाइ मेरो घरतिर पनि यसो आँखा लाइदेऊ है।" एउटा नानीलाई अर्ती गरिन्छ 'नानी बाटोमा आँखा लगाएर हिंड ल, नत्र लडिन्छ।' यहाँ 'हगे हग, मुते काइँला', भने जस्तो दिशा गर्दा पिसाब आउँछ नै। त्यस्तै हो आँखाबिना आँसु र आँसुरहित आँखा रहन सक्दैन। आँखाभित्रबाट निस्किने नूनिलो पानी आँसु मान्छेको आँखामा विभिन्न परिस्थितिवश् देखा पर्छ तर पशुहरूमा भने वास्तविक रूपमा देखा पर्छ। कारण पशुहरू छलछाम गर्न जान्दैनन् तर पनि आँसु झार्छन्। किन भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन हामी सक्दैनौँ।
आँसु आँखामा कसिङ्गर पर्दा, धूवा हुँदा झर्छ नै तर रिस उठ्दा र अत्यन्त दुःखी हुँदा पनि झर्छ भने खुशी हुँदा पनि हषासु (हर्षको आँसु) झर्छ। आँसु एक प्रकारको छल हो भने अर्को शब्दमा वेदना पनि हो। छल हो र नै त यसलाई कसैले Crocodile Tears वा गोहीको आँसु भनेका छन्। कारण गोहीले शिकार पक्रने बेलामा तपतप आँसु झार्दै रून्छ अरे। यसरी भावविभोर भएको गोहीलाई देखेर जीवनहरूले छेवैबाट जाँदा धोका पूर्ण हत्या गरिदिन्छ। यसकारण गोहीको आँसु देखावटी, छलपूर्ण आँसु हो।
कोक्राको शिशु रोएको आँसु भोक, प्यास र सिकसिको आदि हुनसक्छ भने शुलीमा चढाइएको जिन्दगीको आँसु ईश्वर स्वरूप हो अनि आत्महत्या गर्नेहरूको आँसु आवेग हो। रिसको आँसु अग्नि हो। जसले स्वयंलाई जलाउँछ। नारीहरू ज्यादै रूले गर्छन्। त्यो उनीहरूको आत्मले नभएको भान हो भने नारीशुलभ गुण पनि हो एवं वेदनाहरूलाई आँसुले पखालेर कर्तव्यपरायण हुने जमर्को र कर्तव्यसँग जुडने साहस पनि हो। घरिघरि रूने आदत् भएकाहरूलाई रूञ्चे रूञ्ची भनिन्छ र खानेबेलामा रूने वा रूँदै खानेलाई अभासी वा अभागी भन्ने गरिन्छ।
बिदाइका आँसुहरूमा पनि पार्थक्य हुनसक्छ। नोकरलाई गलहत्याएर निकाल्दा नोकर रोएको मनको आँसुले बद्लाको भावना लिनसक्छ तर बेहुलीको बिदाको आँसुको मिश्रित प्रतिक्रिया हुनसक्छ। एउटा हो पतिसँग जानपाउने खुशी र करको आँसु। अर्को माइती घर छोड्नुपर्ने बाध्यतामा आफू पराय भएको महसुसपूर्ण आँसु । कैदीको आँसुले छुटकारा पाउनुको अर्थ र पश्चत्ताप दुवै बोध गर्छ भने मृत्युवियोगको आँसु माया छुटेको वियोगान्तको परिभाषा बुझाउने यथार्थको आँसु हो। यस्ता यथार्थलाई देखेर रोइदिने परायको आँसु भने काल्पनिक हो।
बेस्सरी हाँसेर रसाएको आँसु जबर्जस्ती हो औं प्याज काट्दा निस्किएको आँसु डहेको आँसु हो। ठेस लागेर निस्किएको दुःखाइको आँसु हो औ लाउन खान नपुगेर रोएको आँसु गरिबीको प्रतीक हो। यसकारण अर्काप्रति रोइदिएको आँसु देखावटी र क्षणिक हो। जहाँ कुनै सार्थकता रहँदैन। कहिलेकहीं आँसुले अनुहारको - परिभाषा देखाउँछ तर बाहिरबाट शब्दमा पढ्न सकिँदैन। "आज रातभरि गाउँमा - कुकुर रोयो" भन्ने पनि सुनिन्छ तर कुकुरको त्यस्तो रूवाइमा आँसु हुँदैन। त्यो त - कुकुरले झिनो स्वरमा लामो गरी, अल्छीसरी कराएको हो। यहाँ अर्थ लाउनेहरूले - अनर्थ लगाएको मात्र हो। सरकारसमक्ष जनताले समस्याको समाधानार्थ आन्दोलित भई समूहमा विद्रोह गरे प्रशासनले अश्रुग्यास छोडी भीडलाई परास्त/यत्रतत्र गरिदिन्छ औ विद्रोहीहरूको आँखाबाट निस्किएको आँसु जोश र उमङ्गको मिश्रित प्रतिक्रियावादी आँसु हो।
निद्रा लागेर हाइ काड्दाकाडूदा आएको आँसु आराम हो भने भावना उगेलेर कलम रोएको स्याहीको आँसु चाहिँ साहित्य हो। यसैले त होला घटना मिल्न गए पुस्तक पढ्दापढ्दै, चलचित्र हेदहिर्दै मान्छे रूने गर्छन्। आँसु चिन्तन हो। आँसु मनन हो। यसलाई पढ्नसके दर्शन हो। यो तरलकाव्य हो। आँखाका भाकाहरूमा आँसुको भाषा एक गहन अध्ययन गरिनुपर्ने विज्ञान हो। आँखा र आँसुको सम्बन्ध प्रगाड छ। मलाई त लाग्छ आँखा त्यो कोही नूर हिरा हो, जसद्वारा भावनात्मक चेतनाको ओश बाफिएर आँखाको डिलबाट झर्ने गर्छ त्यही आँसु हो।
English Translation
Eyes have a unique quality. A person makes every effort to protect them. Just as a nail cannot exist without flesh, eyes cannot exist without tears. In reality, these two are close friends. The eyes are a very sensitive organ. Perhaps that is why — when dust or specks fly, or when something seems about to land in the eye — people close their eyes, and though a big injury may come elsewhere, if the eye is saved they say: "Oh, just a little — nearly hit the eye!" Poor eyes are innocent and yet get cursed: "Watch carefully when you walk, or else…"
Due to human nature's corruption, one can see people entrusting one's wife to another's gaze. Eye-casting has its own special uses according to the situation. If someone leaves home for a few days, they tell a neighbor: "Brother, keep an eye on my house." A child is advised: "Walk paying attention to the road, child, or you'll fall." Similarly, eyes cannot exist without tears and tears without eyes. Salty water from inside the eyes — tears — appear in human eyes due to various circumstances, but in animals they appear genuinely. Because animals don't know how to pretend and yet shed tears. We cannot answer why.
Tears fall when there is a speck in the eye or smoke — but also when one is angry or very sad; and when one is happy, tears of joy also fall. Tears are a kind of deception on one hand, and pain on the other. It is deception — so some have called it "crocodile tears," because crocodiles shed tears while catching prey. Seeing the emotion-filled crocodile, living beings passing nearby get murdered by its deceptive attack.
The tears of a baby crying in the cradle may be from hunger, thirst or discomfort — but the tears of a life on the gallows are in the form of God, and the tears of those who commit suicide are impulse. Tears of anger are fire that burns oneself. Women cry more often — that is also a womanly quality, as well as the courage to wash away pains with tears and remain duty-bound. Those with the habit of crying often are called "crybabies," and those who cry while eating are called ill-fated.
Tears of farewell can also differ. The tears of a servant driven away may carry feelings of revenge; the tears at a bride's farewell can have mixed reactions — the happiness of going with the husband, and the tear of having become a stranger by leaving one's parents' home. A prisoner's tears comprehend both freedom and repentance; the tear of death-separation is the authentic tear that defines grief's ending. The tears of a stranger who cries upon seeing such realities are imaginary.
Tears that come from laughing too hard are forced; the tears from cutting onions sting; the tears from stumbling are pain; tears from not having enough food and clothing are the symbol of poverty. When people protest before the government, the administration releases tear gas — and the tears from the protesters' eyes are a mixed reactionary response of enthusiasm and spirit.
The tears that come from yawning when sleepy are a sign of relaxation — but the tears of ink from the pen weeping with emotion are literature. Perhaps that is why — when circumstances match — people cry reading books and watching films. Tears are contemplation. Tears are reflection. If you can read them, they are philosophy. This is liquid poetry. The language of tears in the dialects of the eyes is a science that must be deeply studied. The relationship between eyes and tears is profound. I feel the eye is some kind of luminous diamond, through which the dew of emotional consciousness evaporates and falls from the eyelid — that is the tear.
हिन्दी अनुवाद
आँखों की अपनी विशेषता है। इन्हें बचाने के लिए इंसान हर कोशिश करता है। जैसे नाखून मांस के बिना नहीं रह सकता, वैसे ही आँख भी आँसू के बिना नहीं रह सकती। ये दोनों परम मित्र हैं। आँख बहुत संवेदनशील अंग है।
आँसू तब भी आते हैं जब आँखों में कंकड़ पड़े या धुआँ हो — लेकिन गुस्से में और अत्यधिक दुखी होने पर भी आते हैं, तो खुशी में हर्षाश्रु भी। आँसू एक प्रकार का छल भी है तो दूसरे शब्दों में वेदना भी। यही कारण है कि किसी ने इसे "मगरमच्छ के आँसू" कहा है।
पालने में रोते शिशु के आँसू भूख, प्यास या बेचैनी हो सकते हैं। सूली पर चढ़ाई जिन्दगी के आँसू ईश्वर स्वरूप हैं और आत्महत्या करने वालों के आँसू आवेग। क्रोध के आँसू अग्नि हैं जो खुद को जलाते हैं। महिलाएँ ज़्यादा रोती हैं — यह उनका स्वभावगत गुण भी है और दर्द को आँसुओं से धोकर कर्तव्यनिष्ठ रहने का साहस भी।
नींद आने पर जम्हाई लेते आए आँसू आराम हैं, तो भावनाओं से भरी कलम के आँसू साहित्य हैं। आँसू चिंतन है। आँसू मनन है। इसे पढ़ सको तो दर्शन है। यह तरल काव्य है। मुझे लगता है आँख वह कोई नूर हीरा है जिसके द्वारा भावनात्मक चेतना की ओस भाप बनकर आँख के किनारे से गिरती है — वही आँसू है।
निबन्ध १४
के त्यही जिन्दगी हो?
म जिन्दगीलाई खोइ कसरी परिभाषित गरूँ? थुप्रैले जिन्दगी भोगेका छन् र पनि जिन्दगी जन्मिदै हुर्किन्छ। पिरिन्छ, पिरोलिन्छ, रितिन्छ र निशान लाग्छ। कति हो कति जिन्दगी जलिसकेका छन् अनि कति पुरिएका छन्। काम, क्रोध, लोभ, मोह, भय, निर्भय, लेनदेन, धनी, गरीब सबै जिन्दगी नै जिन्दगी।
तप तपस्या, भरोषा यी जम्मै जिन्दगी। तै पनि फेरि जिन्दगी। त्यही गोरेटो त्यही दोबाटाभरि विस्कुन पोखिएसरि पोखिएर कोही रमाउँदैछन् त कोही रून्छन् । आत्महत्या मात्र होइन परहत्या, निन्दा, चोरी त्यसपछि कार्वाही पुनः छुल्याइ। के त्यही जिन्दगी हो? मागेर खानेहरूको पनि त जिन्दगी हो। झन मज्जा कसैको पीर नभएको। जसले जे दिन्छ, त्यही खान्छ। जहाँ पायो त्यहीँ सुत्छ। न त्यहाँ किराया तिरिन्छ न त कानून लाग्छ। बरू एकाध मान्छेहरूबाट कठैबरी, चुकचुक एउटा देखावटी रूपमा दिइरहेको पाइन्छ। सानो क्षणिक माया एकैक्षणलाई। तर ऊ भने पराया हो। थाहा छैन उसलाई कसैले कति माया दिए, दिएनन्। समेट्ने बानी पनि छैन उसलाई निस्ता आडम्बरहरू। ऊ हारेको जिन्दगीसँग या त यो जीत हो उसको। थाह छ, मर्छ ऊ एकदिन। झुप्रो, मैलो कपडाको आवरण अलि सस्तो दामको त्यही कफन जो अरू ओडछन् र ओडेका हुन्छन् उसले पनि। फरक यति छ रूँदैनन् कोही पनि ऊ मर्दा किन कि ऊ माग्ने। भन्छन्-ठीकै छ, दुःखै लुकायो। पिण्ड बाटिंदैन उसको नाममा पुनर्जन्म पाउन। पानी चडाइँदैन यमराजको अग्निकुण्डमा प्रवेश गर्दा शितल पाउन। प्रार्थना गरिँदैन ईश्वरसँग आत्मशान्तिको कामनामा। खोइ त श्रद्धाञ्जली मान्छेले मान्छेलाई दिएको? के त्यही जिन्दगी हो?
'नमस्ते!' एउटा नसोचेको मान्छेबाट मलाई नमस्ते। मुखले नमस्ते फर्काएँ तर उसका झै दुवै हातका दश औंला मैले फर्काइनँ। किनकि ऊ असारे झरीमा निश्रुक्क थियो, मैलो झुत्रो पहिरणमा। म भने गजवक थिएँ आधुनिक फेशनमा। यसैले घमण्ड मिश्रित नमस्तेको प्रत्युत्तर मेरो उसलाई आडम्बर मात्र थियो। जिन्दगी एउटा गुजारा उसको र मेरो आ-आफ्नै तरिकाले अभिनय गथ्यौँ।
तुलनामा म सभ्य, शिक्षित, तर अभिमानी। ऊ गरीब असहाय स्वाभिमानी। म प्रदर्शन गर्छु प्रत्येक मेरा कृयाकलापहरू अरूलाई र सुन्न चाहन्छु प्रशंसकहरू। मानको भोको छु र नै अपमान सहन्नँ। समाजलाई पस्किएर मैले केही दिएको छैन। पस्किन पनि सक्दिनँ, कारण आफै अपूर्ण छु। यसैले पूर्ण गर्न पराधीन जिन्दगीलाई कसैको अधिनमा निरन्तर दाउमा थापिदिन्छु जुवाको कौडीसरह, जिन्दगी बेचेका बेचैन समय।
शरीर बेचेर शरीर पाल्न मलाई धन चाहिएको छ भने माग्नेको पेट पाल्न पनि धन चाहिएको छ। आखिर हामी दुवै माग्ने। धन नै ठूलो। मैले उसलाई किन हो किन निकै बेर हेरें अनि विमुख भएर सोचें "त्यही दर्के पानीमा भिजेको कपडासँग बजारको कुनै गल्लीमा सिमेन्टको चिसो पिढीमा भोको पेट अनगन्ती रात काटिसकेको छ। मागेर भिक्षा होइन अपितु गाली खाएर कोल्टे फेरेको कति रातहरू त्यही पिढीलाई थाहा होला। यस्ता थुप्रै माग्नेहरू किन शहर पस्छन् ? म जान्दिनँ त्यहाँ जीवन धान्न कठिन छ। प्रतियोगी हुनुपर्छ। उछिन्न सक्नुपर्छ। त्यसो भए के त्यही जिन्दगी हो? गाउँलाई सोधौं त त्यहाँ सरल मान्छेहरू बस्छन् स्वाभिमानी र इमानदार जिन्दगी जिउनेहरू। आफूले उब्जाएर ठेकेदारलाई भाव सोध्छन् "मूल्य के छ?" भनेर। पसिनासँग बग्दै खिइसकेको सोझो मान्छे उब्जनीको मूल्य आफू तोक्दैन।
उब्जाउने आफू मूल्य तोक्ने अर्को के त्यही जिन्दगी हो? एउटालाई मैले सोधें "के हो जिन्दगी ?" उसले भन्यो- "हैरानी हो जिन्दगी"। उसलाई पनि सायद थाहा छैन जम्मै परिभाषा जिन्दगीको तर अभिनय पो हो कि जिन्दगी। यो संसारको महामञ्चमा उद्घोषकले अघि नै घोषणा गरिसकेर पर्दा हटाएपछि दर्शकहरूलाई मन्त्रमुग्ध पार्न दोस्रो दृश्यको पर्दा खस्न अगि आफ्नो अभिनय प्रस्तुत गरिसक्नुपर्ने नाटक हो जिन्दगी।
कल्पनाका भ्रमित पृष्ठहरूमा मुद्रित जीवनकथा पाठकहरूको बहकाइमा कटिपतङ्गझैँ आफैलाई उडाउँदै लैजानुपर्ने यात्रा हो जिन्दगी। भावीको हस्ताक्षर नबुझ्नेहरू भावीले लेखेका भन्छन्। छालाले मोरेको ताबीजभित्र भाग्य पढ्नेहरू रातो मसीले दाग लगाइदिन्छन्, आफै मपाई भएर। काँशी जाने बिरालालाई थाहा छ जीवन यात्राको थकाइ अनि बाँचेर फर्किने मूसालाई थाहा छ भाग्यको बचाइँ।
लट्टाईबाट चुडिएर चङ्गा नियन्त्रणदेखि बाहिर हुरीको प्रवाहसँग जुइदै कहीं कतै अल्झिन पनि पुग्छ कि या यात्री अल्मलिएको चौबाटो पो हो कि ? खोइ कसको कुरा सुन्नु र यहाँ? आफू एक, विचार अनेक। मदानीको पोहोराले छिलबिल्याएको दहीको ढिक्का फुटेर निस्किएको नवनी र मन्दाग्नीको तापमा खारेर विशुद्ध घिउ जो सधैं दानादार अनि वासनाले परिपुरित छ, के त्यही जिन्दगी हो?
पिउनेहरू पिउनै मजा हो, रित्याइ दिन्छु भन्छन् भने तपस्वीहरू तपस्या हो जिन्दगी भन्छन्। यो पुरस्कारको अभिलाषी भनौं या त सौंख्यको विलाशी। कि त तर्क हो जिन्दगी? कसले किन समस्या नै समस्याभित्र रचना गर्यो। जो आफै ईश्वर मान्छेमा परिणत भएर जन्मिन्छन् रे फेरि मान्छे नै भ्रमित किन ? को ठूलो ? मान्छे कि ईश्वर? आखिर मान्छे नै ठूलो। कारण ईश्वर बन्न सक्छ मान्छे। प्रत्येक मान्छे ईश्वर भए धर्ती स्वर्ग बन्नेछ अनि मान्छेजस्तै ईश्वर र ईश्वरजस्तै मान्छे। हो त्यही पो हो कि जिन्दगी। मान्छे प्रलोभनको छैन अब जिन्दगीलाई कता मोड त? न कसैले कसैको जिन्दगी बुझ्छ न त आफै आफूलाई बुझ्छ।
जिन्दगी नबुझी मर्नेहरू सायद स्वर्गको अन्तर्वार्तामा असफल भएर नरकगामी भएका होलान्। यो भोगाइ पनि सोचेजस्तो छैन। आफैले आफ्नै चरित्र निर्माण गर्न नसकेपछि पहिरो भनौँ या दोभान खोइ कसरी नियालु दर्पण जिन्दगीको। के त्यसो भए फरेब ?? के त्यही जिन्दगी हो?
English Translation
How do I define life? Many have lived it and yet life keeps being born and growing. It is squeezed, tortured, emptied and scarred. How many lives have already burned, and how many have been buried. Desire, anger, greed, attachment, fear, fearlessness, give and take, rich and poor — all is life.
Penance and devotion, trust — all of this is life. And yet again, life. On that same path, at that same crossroads, strewn like scattered biscuits — some are enjoying and some are weeping. Not just suicide but killing others, defamation, theft and then action and re-instigation. Is that life? The life of those who beg is also life. Even more free — no one else's worry. Whatever is given, they eat. Wherever found, they sleep. No rent is paid, no law applies. Rather, from one or two people comes a "poor thing, tsk tsk" — a showy sympathy. A small momentary affection. But they are strangers to all. The difference is this — no one weeps when they die, because they are beggars. "It's fine, they hid their sorrow," they say. No funeral offerings in their name. No prayer to God for their soul's peace. Where is the tribute humans give to each other? Is that life?
"Namaste!" A namaste from an unexpected person to me. I returned it verbally but didn't fold all ten fingers like they did. Because they were drenched in monsoon rain, in tattered, dirty clothes. I was dressed up in modern fashion. Therefore my condescending reply was just pretense. Life — a livelihood, theirs and mine — each acted in their own way.
In comparison: I am civilized, educated, but arrogant. They are poor, helpless, self-respecting. I display each of my activities to others and want to hear praise. I am hungry for respect and cannot tolerate disrespect. I have given nothing to society. I can't either, because I myself am incomplete. Therefore, to complete an incomplete life dependent on others, I continuously set it as bait — like a gambling cowrie — restless time bartering life.
I need money to maintain the body, and the beggar needs money to fill the stomach. After all, we are both beggars. Money is supreme. I watched them for a long time then turned away, thinking: "Drenched in that brackish water, in dirty clothes, having spent countless nights on the cold cement step of some market alley with an empty stomach — how many nights of turning over, having received abuse rather than alms, must that platform know? Why do so many beggars come to the city? There, life is hard to sustain. One must be competitive. So then is that life?" Let's ask the village — there simple people live, self-respecting and honest. They grow their own food and ask the contractor: "What is the price?" The simple man exhausted with sweat doesn't set the price of his own harvest.
The grower sets the price for another — is that life? I asked one person: "What is life?" They said: "Life is trouble." Perhaps they too don't know all the definitions of life — but is life perhaps acting? On this great stage of the world, once the announcer has raised the curtain, before the second scene's curtain falls, you must present your performance to mesmerize the audience — life is that play.
The story of life printed on confused pages of imagination — a journey where you must carry yourself away like a moth in readers' confusion — that is life. Those who don't understand fate's handwriting say fate has written it. Those who read destiny in amulets stamp red ink themselves, making themselves masters. The cat that goes to Kashi knows the weariness of life's journey, and the mouse that survives and returns knows fate's salvation.
The butter that comes out of mortar-churned curd, melted over a low flame to pure ghee — always granular and full of fragrance — is that life? Those who drink say drinking itself is the pleasure; ascetics say life is penance. Call it aspiring for a prize or addicted to luxury. Or is life an argument? After all, humans are greater — because humans can become God. If every human becomes God, the earth will become heaven. Yes, perhaps that is life. Neither does anyone understand another's life, nor does one understand oneself.
Those who die without understanding life have perhaps failed the interview in heaven and gone to hell. This experience too is not as one imagined. Unable to build one's own character oneself — shall we call it a landslide or a confluence? How then to look in the mirror of life. Is that then fraud? Is that life?
हिन्दी अनुवाद
जिन्दगी को मैं कैसे परिभाषित करूँ? बहुतों ने जिन्दगी भोगी है और फिर भी जिन्दगी जन्म लेती और पलती रहती है। काम, क्रोध, लोभ, मोह, भय, निर्भय, लेन-देन, अमीर, गरीब — सब जिन्दगी ही जिन्दगी।
माँगकर खाने वालों की भी जिन्दगी है। और मज़े की बात — किसी की चिंता नहीं। जो देता है जो भी, वही खाते हैं। जहाँ मिला वहीं सोते हैं। न किराया, न कानून। फर्क बस यह है — उनके मरने पर कोई रोता नहीं, क्योंकि वे माँगने वाले हैं। "ठीक है, दुख छुपा लिया।" उनके नाम पर न पिंड, न प्रार्थना। मनुष्य ने मनुष्य को श्रद्धांजलि कहाँ दी? क्या यही ज़िन्दगी है?
मैं शिक्षित, सभ्य, लेकिन अभिमानी। वे गरीब, असहाय, लेकिन स्वाभिमानी। मैं अपने हर काम का प्रदर्शन करता हूँ। मान का भूखा हूँ और अपमान नहीं सह सकता। समाज को मैंने कुछ नहीं दिया।
इस संसार के महामंच पर एक बार उद्घोषक ने पर्दा उठाया, दूसरे दृश्य का पर्दा गिरने से पहले अपना अभिनय प्रस्तुत कर लेना होगा — जिन्दगी वही नाटक है।
आखिरकार इंसान ही बड़ा है — क्योंकि इंसान ईश्वर बन सकता है। अगर हर इंसान ईश्वर बन जाए तो धरती स्वर्ग बन जाएगी। हाँ, शायद यही ज़िन्दगी है। न कोई दूसरे की जिन्दगी समझता है, न खुद अपनी। क्या यह धोखा है? क्या यही ज़िन्दगी है?
निबन्ध १५
पति पत्नी
सांसारिक बन्धन विवाहा, त्यसपछि विवाहले दिएको संज्ञा पति-पत्नी। दुइ लिङ्गबीचको आकर्षण, मन परापर अनि अन्तरको मिलन नै समझदारीपूर्ण स्वेच्छाको अर्थ नै विवाह। यसपछि सँगै जिउने सँगै मर्ने कसम देउराली भाकेर। एक मुटु दुइ धडकन वा दुइ मुटु एक धडकन। यी दुवै पति-पत्नीका परिचायक हुन्।
असल पति-पत्नीमा हुने गुण जाहेर गर्नुपर्दा एउटा गाडीको दुइवटा पहिया पनि भनिन्छ। पत्नीलाई पति र पतिलाई पत्नी दुवै जीवनका अतृप्त रमाइला क्षण हुन्। यहाँ आपस्तको खाँचाको आवश्यकता महसुस हुँदछ। चिरकालसम्म जीवनरूप यात्रा सजाउनु छ।
पति-पत्नीको मोह हो सन्तान। यिनीहरूको पालन पोषण गर्नु पति-पत्नीको नैतिक जिम्मेवारी हो। दुवै सहयात्री, सहपाटी भएर समस्यामूलक जीवननदीमा नाविक रूप कार्यप्रणालीलाई सरलतासँग लानु हो। पत्नीलाई अर्धाङ्गिनी (आधा अङ्ग) पनि भनिन्छ। पति-पत्नी आधाअङ्ग हुन् भने दुइ नदीको सङ्गम पनि हो।
पति-पत्नीको अर्थ हो घरको निर्माण हुनु, शुरू या थालनी। भनाइ छ विवाहपश्चात् फलाना/फलानीको घर भएछ। अर्थात् त्यहाँ एउटा अटंल विश्वास छ कि अब दुइजना मिलेर गरिखाने छन्। वास बस्ने घर एउटा थलो हो। टुङ्गो छ, म त्यो छानोमुनि बस्छु। एउटा आरामगृह। तर त्यो कच्ची होस् या पक्की। किरायामा बसेनि के भो ? प्रेमरहित महलमा सम्पन्नता पनि विपन्नता हो। बरू झुप्रैमा बसुँ तर प्रेम भए जीवन सफल हुन्छ। जीवन भोगाइको मिठास हुन्छ। अपितु पति-पत्नीको चरित्र असल नभए दाम्पत्यजीवनको त्यो घर तोडिन कतिबेर लाग्छ र? भनाइ छ कसैको-
Wealth is lost nothing is lost
Health is lost, something is lost
but Character is lost, everything is lost.
यसोस्ले चरित्रको निर्माण जीवनको पर्खाल हो, जसले सामाजिक कुदृष्टिबाट बचाउँछ। एकार्काको विचार पारदर्शी र भावना पवित्र भए उमेर बितेको थाहा हुन सायद। तरूणी-तन्देरीदेखि मध्य यौवन एवं वृद्धअवस्था जीवनको अन्तिम मोडसम्मसँगै जिउन पाउनु भाग्य हो। जीर्ण अवस्थाको छुटानाम र अस्तीको प्रणयसूत्रभित्रको दूरत्व एउटा क्षितिज हो जो देखेर भेट्न सकिन्न। यो अवस्था अति करूणामय र टीठलाग्दो हुन्छ। यो संसार हो यसलाई केही दशी / निशानी छोडी राख्नुपर्छ। खानु-लाउनु मात्र जिन्दगी होइन। स्वार्थदेखि केही हटेर निस्वार्थ भावना जीवनको अनमोल क्षणबाट उबारेको मूल्यवान समय पति-पत्नीद्वारा समाजप्रति खर्चित गरे मृत्युपछि पनि बाँच्न सकिन्छ। आफ्नु लागि मात्र सोच्नु भनेको आफूपछि अस्तित्व गुमाउनु हो। यसैले मलाई देवकोटाको कविताको त्यो कुरा याद आयो।
त्यो यस्तो छ-
'जिन्दगीको मौसम रहँदै खनखन दिलको खेत बाँझो नहोस् पानी पर्दै चेतनजल शुद्ध सफेद'
उमेरमा केही गर्न नसके, बुडेसकालमा एकाध मान्छेहरू यसरी कुरा काट्लान-
'उमेर हुञ्जेल हल्यो, बुढो भएपछि डल्यो।।’
यसर्थ उमेरमानै दुवैजनाको तनमन मिलाएर केही गर्नु भनेको नै आगामी समयको सञ्चय कोष खडा गर्नु हो। आवश्यकताअनुसार त्यसलाई चलाउन सकिन्छ।
जीवनमा कसैले जित्न नसक्ने विषय हो मृत्यु। यो सत्य छ। जो जन्मन्छ, त्यो भर्छ। दुइजनामा जब एक चुडाउँछ। तब त्यो विछोड भोग्नेहरूले कसरी सहेका होलान्। मर्दका हजार गोठ भए पत्नीका पनि सय गोठ होलान् हिजोआज। यी भनाइहरू गोठाले प्रभृतिका हुन्। यदि यसै गर्नथाले सभ्य समाजको कल्पनासम्म हुँदैन। यो त बिनारसको आहान मात्र हो। कति यस्ता विषयहरू हुन्छन् जसलाई समाजले मान्यता दिन्छ तर आफ्नो गल्तीले आफैलाई पिरोल्छ। एउटा बल्ब जल्नलाई पनि दुइ छुट्टै फेसहरू चाहिन्छन्। सत्यवानको मृत्युबाट सावित्रीले बचाएकी थिइन्। कारण यहाँ प्रेम थियो।
पति-पत्नी जसले आफन्तको परिचय (साइनो) साटेका हुन्छन्। त्यो परायाले पूरा गर्न सक्दैन। यहाँ सुखभोग र आन्तरिक वेदनाहरू जो कालान्तरसम्म रहन्छन्, त्यो आपस्तमा आधाआधा बाँडिएको हुन्छ।
प्रणयको प्रेमसूत्र अझ कसिलो हुन्छ। जीवन प्रेममय बनोस् अनि यो तरल प्रेमपन मदिरा बनोस्। जति तृष्णा उति प्रेमको मदिरा मीठो तर भट्टीको नाशवान रक्सी होइन ताकि प्रेमको उपहास गरोस्। त्यो मदिरा जीवनको आदर्शमय अलिङ्गनमा आत्मीयताको शितल छाँयामा बाँच्न सकोस् र शान्त रहोस्। एउटी केटी र एउटा केटाको प्रणय नै समाज प्रवेशको मान्यता हो। राष्ट्र र कानून दुवैले बैद्य ठहराएको 'प्रणय प्रकृतिको नविनीकरण हो। प्रत्येक वसन्तमा नयाँ फूल फुल्छ र प्रत्येक वैशाखमा मुना पलाउँछ। नाशवान संसारको नाशवान, तर सचेत प्राणी हो मान्छे। सृजनाकार ईश्वर पनि आफ्ना सृजनाको पवित्र प्रसिद्ध जीवन मान्छेलाई देखेर आफू पनि मान्छेकै अवतारमा जन्मिएका रे। यसोसले मान्छे कस्तो हुनुपर्छ त्यो मान्छेकै निर्णयमा हुनुपर्छ।
संस्कृतमा एउटा यस्तो भनाइ छ–'पूर्वजन्म सूयोनारी, पूर्वजन्म सूयोधन। अर्थात् पूर्वजन्मको कमाइकै आधारमा वा यसलाई यसरी बुझौँ, अघिल्लो जन्ममा जे जति दान धर्म आदि गरिएको थियो सो मुताबिक धन अनि अघिल्लो जन्ममा जो पत्नी थिइन् ऊ नै यस जन्मकी श्रीमती। स्त्रीहरूलाई घरकी लक्ष्मी भनिने चलन यथावत् छ। घर, सम्पत्ति आदिको देखरेख र संरक्षण गरिने मृदुभाषी, पत्नी अति शुशिल/शिलस्वभाव असल भएकी, नारीशुलभ गुण लक्षणयुक्त नै लक्ष्मी हुन भने पति समस्याहरूको समाधान या प्रोटेक्शन गर्ने वरिष्ठ सदस्य हुन्। नारी नै सर्वमान्य भएर होला हामी धर्तीमाता, गौमाता, दुर्गामाता, सरस्वतीमाता, लक्ष्मीमाता, प्रकृतिमाता नदीनाला, देवीथान अनि कामेर जोखाना भन्ने, आसेउसे गर्नेदेखि जन्म दिनेसम्म माता मान्छौँ। तरै पनि कतिले पुरूष प्रदान देश वा पितृसतात्मक भन्छन्। आफै पनि हामीमाझ समझदारीता कायम हुनसकेको छैन । घरमा बोलिने भाषामा पनि आमाबाउ भनिन्छ। यसैले आन्तरिक कलह ल्याउने खालका शब्द व्यवहारमा ल्याएर के फाइदा होला। यहाँ नारीसतात्मक र पितृसतात्मक भनिनुपर्ने केही छैन। पति-पत्नीको सम्बन्धनै असल छ। पति सती/जोइपोइ/लोग्नेस्वास्नी / बुडाबुडी जे भने पनि एउटा परिचय हो।
'आफू भलो जगत् भलो', 'जोइपोइ मिले सबै ठीक।' 'जोइपोइ एक मेरो नाक देख' वा 'लोग्ने स्वास्नीको झगडा, परालको आगो' भन्ने उक्तिहरू नभएका होइनन् ।
आज पनि हाम्रा नारीहरू शिक्षित छैनन्। भए पनि नैतिक शिक्षा छैन आडम्बरी शिक्षाले पुरूष स्त्री दुवैलाई संस्कार र संस्कृतिदेखि विमुख गर्दैछ। जे होस् आमा शब्द धेरै महत्वपूर्ण शब्द हो। काखकोखदेखि सन्ततीको हेरचार अनि भविष्यमा कस्तो परिपाटीले जिउनुपर्छ त्यो सबै आमाद्वारा नै सम्भव हुन्छ। परिवारको सिङ्गै अभिभारा गृहिणीलाई पर्छ। त्यसैले स्त्रीहरूको निम्ति शिक्षा नितान्त आवश्यक छ। एउटी नारी शिक्षित हुँदा समस्त परिवारलाई फाइदा पुग्छ भने एउटा पुरूष शिक्षित हुँदा स्वयम्लाई मात्र फाइदा पुग्छ। नारी शिक्षा छन् - 'ऋणकर्ता पिता शत्रु माता शिक्षा पराडमुखी पत्नीकै कर्कशा शत्रु, पुत्र शत्रमु अपण्डित।' अर्थात् परिवारको लागि ऋणैऋण थुपारी दिने पिता शिक्षा नभएकी आमा, झगडालु स्वास्नी, मूर्ख छोरो यिनीहरूलाई आफ्नै दोषले परिवारमा शत्रुको जस्तो संज्ञा दिन्छ। प्रसङ्ग फेरूँ-पति-पत्नीको सम्बन्ध जन्मैदेखि हुँदैन। यौवनमा स्वेच्छाद्वारा जोडी बाँधिने बन्धनपछिको साइनो हो पति-पत्नी। यो सम्बन्धलाई मृत्यु शब्दले छुट्याइदिएपछि आफूले पाइने विविध परिचयमध्ये पत्नी मरे विधुर र पति मरे विधवा भनिन्छ। यसरी मृत्यु वियोगले सम्बन्ध विच्छेद गरे पनि सम्बन्ध पुनः कायम गर्न पत्नीले समयअनुकूल रहे औ इच्छा भए पुनर्विवाह गर्ने गर्छन्। एकपल्ट दाम्पत्यजीवन यसरी तोडिएपछि त्यहाँ सुख-दुःखको भोगाइ र विछोडको बेदनात्मक पीडा छातीमा अल्झेको हुन्छ। त्यो घाउ पुनर्विवाहको महलमले थकाउन सक्दैन तर व्यावहारिक रथ दौडाउनपर्ने बाध्यताको आवश्यकता मात्र पूरा हुन्छ।
अन्तरको पीडा जलन हो। घूँवारहित अग्नि जलेर मनको ओश वाफिएपछि कहिलेकाहीँ सम्झनामा आँखा रित्याएको हुन्छ। यहाँ वियोग + वियोग = योग भए तापनि जीवन भोगाइका दुखाइहरू यादमा परिणत भएर कल्पनामा आलो भइदिन्छ। सुख भनेको सम्पति धेरै हुनु र राम्रो घरमा मीठो मसिनु खाँदै बस्नु मात्र होइन। राम्रो घरमा नराम्रो व्यवहार भए त्यो केवल दिवासपनासरह हो। तर पति-पत्नीको वियोगभन्दा अघिको प्रेममय प्रणय नै सुख हो। सम्पति सकिए पनि प्रेमले साथ दिएको हुन्छ। यसैले दरवारको सुख छोडेर सीता पनि रामसँग बनवास गइन्।
English Translation
Worldly bondage is marriage; after that, the status it gives is husband and wife. The attraction between two genders, mutual liking and the union of hearts — that is the meaning of wise, willing consent that is marriage. After this, the oath sworn at the deity's shrine to live together and die together. One heart two heartbeats — or two hearts one heartbeat. Both are the identifiers of husband and wife.
Describing the qualities found in a good husband and wife, they are also called two wheels of one vehicle. For the wife, the husband — and for the husband, the wife — both are unfulfilled joyful moments of life. Here the need for each other's support is felt. The journey of life must be adorned for a long time. Children are the attachment of husband and wife. To raise and nurture them is the moral responsibility of both. Both must navigate the river of problematic life as fellow sailors. The wife is also called "ardhangini" (half body) — and if husband and wife are half-body, they are also the confluence of two rivers.
The meaning of husband and wife is the construction of a home — the beginning. It is said that after marriage, so-and-so now has a home. That is, there is unshakeable trust that the two will live and earn together. Whether the home is mud-built or brick-built. What does it matter if you rent? Without love, even wealth in a palace is poverty. Better to live in a shack with love, for then life is successful. But if the characters of husband and wife are not good, how long will it take for that marital home to break? There is a saying: "Wealth is lost, nothing is lost. Health is lost, something is lost. But character is lost, everything is lost." Therefore, building character is the wall of life that protects from society's evil eye.
If both have transparent thoughts and pure feelings toward each other, perhaps they won't notice time passing. It is good fortune to live together from youth through old age. The separation of old age and the distance within the bond of love from yesterday is a horizon that can be seen but not reached. This condition is very pitiable and sad. This world requires leaving some mark or trace. Eating and wearing is not all of life. Spending some valuable time selflessly toward society — through this, one can live even after death. That is why I recalled the lines from Devkota's poem: "May the season of life keep ringing the heart's field — may it not go fallow — may the rain keep falling, pure white conscious water."
In life, there is one subject no one can win — death. This is the truth. Even a bulb needs two separate phases to light. Savitri saved Satyavan from death. Because here there was love. Husband and wife — those who have exchanged their identity as relatives — a stranger cannot fulfill that role. Here the pleasures and inner pains that last for ages are shared equally between each other.
The bond of romance becomes even tighter. May life become full of love, and may this liquid love become wine. The more the thirst, the sweeter the wine of love — but not the destructive liquor of a distillery that would mock love. A girl and a boy's romance is the accepted entry into society. Every spring new flowers bloom and every Baishakh new buds sprout. The world is perishable, but a human is a conscious creature. How a person should be — that should be for humans to decide themselves.
In Sanskrit there is a saying: "Purvajanma sukyo nari, purvajanma sukyo dhan" — that is, based on the earnings of a previous life, wealth is determined — and whoever was the wife in the previous life is the wife in this life too. It is still the custom to call women the Lakshmi of the home. A soft-spoken wife with good character is Lakshmi; the husband is the senior member who resolves problems and provides protection. Women are universally respected — we call everything from earth-mother to rivers and goddesses "mother." Today our women are still not sufficiently educated. Moral education is lacking. The word "mother" is very important. From the lap to raising children — all of this is possible through the mother. When one woman is educated, the whole family benefits.
The relationship of husband and wife does not begin from birth. It is a bond tied voluntarily in youth. This relationship, when death separates it, brings the identities of widower or widow. Even if death separates the relationship, if willing, one may remarry. Once the marital life is broken, the pain of joy-sorrow's experience and the agony of separation is lodged in the chest. That wound cannot be fully soothed by remarriage, but only the necessity of practical life is fulfilled.
The inner pain is burning. Fire without smoke — when the dew of the mind evaporates, sometimes the eyes are emptied in memory. Separation + separation = a kind of union, yet the pains of life's experience become memory and refresh in imagination. Happiness is not just having much wealth and eating well. Bad behavior in a good house is like a waking dream. But the romantic love before husband and wife's separation is happiness. Even if wealth runs out, love has supported. That is why Sita left the comfort of the palace and went to the forest with Rama.
हिन्दी अनुवाद
सांसारिक बंधन है विवाह; उसके बाद विवाह ने जो संज्ञा दी वह है पति-पत्नी। दो लिंगों के बीच का आकर्षण, मन का झुकाव और आंतरिक मिलन — यही समझदारीपूर्ण स्वेच्छा का अर्थ विवाह है। एक दिल दो धड़कनें — या दो दिल एक धड़कन। ये दोनों पति-पत्नी के परिचायक हैं।
अच्छे पति-पत्नी में होने वाले गुण बताने हों तो एक गाड़ी के दो पहिए भी कहा जाता है। संतान पति-पत्नी का मोह है। दोनों सहयात्री बनकर समस्याओं से भरी जीवन-नदी को सरलता से पार करना है। पत्नी को अर्धांगिनी भी कहते हैं।
पति-पत्नी का अर्थ है घर का निर्माण, शुरुआत। बिना प्रेम के महल में संपन्नता भी विपन्नता है। बल्कि झोपड़े में रहें लेकिन प्रेम हो तो जीवन सफल है। "Wealth is lost, nothing is lost. Health is lost, something is lost. But character is lost, everything is lost." इसलिए चरित्र का निर्माण जीवन की दीवार है।
जीवन में एक विषय है जिसे कोई जीत नहीं सकता — वह है मृत्यु। एक बल्ब जलने के लिए भी दो अलग फेज़ चाहिए। सावित्री ने सत्यवान को मृत्यु से बचाया था, क्योंकि यहाँ प्रेम था। प्रणय का प्रेमसूत्र और भी कसा होता है। एक लड़की और एक लड़के का प्रणय ही समाज में प्रवेश की स्वीकृति है।
आज भी हमारी महिलाएँ पर्याप्त शिक्षित नहीं हैं। "माँ" शब्द बहुत महत्वपूर्ण है। गोद से लेकर संतान की देखभाल और भविष्य में कैसे जीना है — यह सब माँ के द्वारा ही संभव होता है। एक महिला के शिक्षित होने से पूरे परिवार को लाभ होता है।
अंतर की पीड़ा जलन है। वियोग + वियोग = एक प्रकार का योग भले हो, जीवन के दुख यादों में बदलकर कल्पना में ताज़े हो जाते हैं। सुख धन में नहीं, प्रेम में है। इसीलिए दरबार का सुख छोड़कर सीता भी राम के साथ वनवास चली गईं।
निबन्ध १६
चिता (क)
पञ्चभौतिक शरीरलाई दाह गरिने काँचो दाउराको नदी किनारको अनौंठो स्वभावको तर भावुक अश्रुमिश्रित असजिलो दाउराको राश चिता। माया छुटेको दिन, जलाई सकेर बिर्सिदिएर फनक्क फर्कीआएको त्यो निष्ठुर क्षणको सृजना गरी सबैलाई दुःख दिने अनि अर्काको रोदन देखेर खित्का छोडेर हाँसिदिने तँ पाजी। उसको नरकङ्काल वा शरीरको बनावट र अन्य गुण अवगुणको अनुसन्धान गर्न पाइँदै नपाइने तँ व्याध नामको अग्नि जलेको चिता।
तँ थरीथरीका मान्छेहरूका मासु आगाको रापिलो दनदन दन्किरहेको रापमा सेकाउँदै खान्छस् र धाकसँग हुरहुरी जल्छस्। शाकाहारी, मांसहारी, लुलो, लङ्गडो, बुडो, धर्मी, पापी, कलिलो, आधाबैशे, राम्री नराम्री, वैद्य - धामी, परोहित, पण्डित, राजा, रङ्क, नोकर, ज्ञानी, मूर्ख आदिआदि तैले सबै खाइस्। तरै पनि तँलाई अघाएको ह्वासह्वास्ती नरमांस गनाउने डकार मान्छे आएको छैन। अझै लपलपाउँदैछस् पैसाले नअघाएको मान्छे जस्तो। मेरा सम्पूर्ण पूर्वजहरू पालैपालो खाइस्। बिरालाले मूसा ढुके जस्तो ऐले नै मलाई नढूक। किनकि यो संसारलाई मैले केही दशी छोडिराख्नु छ। संसारले मलाई यतिका दिन साथ र शरण दियो। गुणको बद्ला मैले पनि दिनुपर्छ। अहिले जा बरू सुनिराख उमेर पुगेका काम नलाग्नेहरू जस्ता बेकामेहरू जेसुकै गर तर जताभावी, जोसुकैलाई नचला। अँ सून मेरो हितैषी मित्र, आफन्तहरू, साथीसँगी तैले खाइस्। सत् रज तम गुणीहरूमध्ये सतगुणीहरू खाइस् र रज र तम चाहिं उबारिस्। सत्य, त्रेता, द्वापर कलिको पालैपिच्छे (पछि) खाइस्, खाँदैछस्, अझै खान्छु भन्दैछस् तर मान्छे मात्र होइन कटुस, चिलाउने, गोगुन, चिउरी, सिरिस, सखुवा यस्ता असङ्ख्य वनसम्पदा खाइस्। भनौं भने एउटा ठूलो निकुञ्जनै सखाप पारिस्। कति घिउ, तोरी साल धूप, अगरबत्ती अनि कपुर खाइस्। त्यति मात्र कहाँ हो र हजारौं गाडीको टायर जलाइस्, मट्टितेल टीनका टीन कति उडाइस् र पर्यावरणलाई पनि दूषित तुल्याइस्। लाखौं शिशुका आमा खाइस्, करोडौं सन्तान दरसन्तानका बाबु खाँदै रमाइस्। कतिकतिका लोग्ने खाएर विधवी बनाइस् भने धेरैका संरक्षक खाइस् र टुहुरो बनाइस्।
ठेलीठेली लेखिए। प्रहरी चौकी धेरै खटाइए। सजायको निम्ति काराबास बनिए। हातकडी ठिङगुरा- अपराधीकै लागि बनिए तर तँलाई न कसैले कानून गयो न त हिरासतमानै राखी कार्वाही अगि बढायो। स्तोत्रमन्त्र रोगीको मासु सकिएर चाउरिएको छाला पनि चम्म चपाइस्। न धर्मको डर न त कर्मको। घाउ पिपसरिको सडेको, गलेको, कुहिएको सबै आनन्द मानिकन खूब खाइस् औ न वाक्क मानिस् न घिनले थुकथुकी लागेर थुक्क थुकिस्। 'ॐ मणि पद्म ओमा हुँग्', मन्त्र सुन्दै त्यसको सारतत्व केही नबुझी लाश खरानी बनाइस् अनि ग्यालिङको सुरिलो कोकिलकण्डको राग सुन्दै डाँडैभरि लुडदरको पाप पखाल्ने समीरको शितलस्पर्शमा आफन्तहरू धरधरी रुवाइस्। ठूलाठूला झरी बादल निर्झर सावनको वर्षादमा कुन रात कुन दिन त्यो साँझको बेला या त ब्रह्म मुर्हत बिहानीको कसैको कुनै बिन्ती नसुनी निष्ठुरी भई ज्वालैज्वालामा खरानी बनाइस् । नदीको तटैभरि तराइमा तेरा आफन्तहरू बोलाएर कहिले अनि खोला-खहरेको दोभानैभरि मुस्लामुस्ला धूवाँ उठाई अनगन्ती शरीर जलाइस्।
आजसम्म जतीजले पनि तिनको अवशेष खरानीको पहाड बनिनुपर्ने। हड्डीका टुक्राटुक्रीहरूको चट्टान बनिनुपर्ने अचम्भ यो छ। तैंले कसरी भष्म गराइस्। कोही ओसार्थे दाउरा, थप्दथे तेल घिउ तर तँ... हाँस्दै ठट्टा गर्दै रुवावासीको अनुनय विनय नसुनी मतवाला भइएको हो। एकोहोरो शड्ङ्खको अश्रु मिश्रित करूणस्वरमा आफ् गतिलो भई खूब मजाले चपाइस्। कति मीठो तरूण-तरूणीको पोटिलो मासुको रस आँसुको नूनिलो घुट्कीसित खोलाको ढुङ्गामा बसीबसी खाइस्। सानातिना कुमार-कुमारीको नवनीसरी कलिलो शरीर त्यो एकैक्षणमा नै भष्म गरिस् । कठै! ती बुढीआमै सयवर्ष बाँच्छु भन्थिन् भने हजुरबाले यस्तै नब्बे पञ्चानब्बे बसन्तसम्म उमठमै चले। ठीकै छ लैजा। शरीर पनि कुप्रो थियो, बाँच्ने रहर सकिएर काल पर्खिरहन्थे। तर बालक साना, रहर कति बाँच्ने थियो तिनको, तेरो बानी यस्तै छ सोरसार पार्ने नानीको।
डाक्दैछस् गाउँघर घुमीधुमी तँ कसैको बिछोड गराउन लुब्धो भएर लुतुलुतु कुखुरा चोर्न स्यालजस्तो। कानसुत्ले लाग्दै हिँड्दैछस् करेसो र पिढी हुँदै। तेरो नाङ्गो मञ्चको नाट्य अभिनय गर्न गराउन हमेशा खाली नहोस् भन्ठान्छस् बगरको एकान्त। खोलाको सुसाइमा तीव्र नाँदको क्रन्दन मिश्रित पलको क्षण पूरा गर्न।
जब मुखमा राल आउँछ विरक्ति नलिई कसैमाथिको खौराएर कपाल,.. एकसरो सेतो कपडामा आत्मा पूजारी भएर माघको चिसोचिसो स्पर्श गर्न नसकिने पानी धारामा कट्कट् दाँत किट्दै, कामेर मृतकको कृया गराउँदैछस्, टुहुरोको संज्ञा दिलाउँदैछस्। लोग्नेको मृत्युपछि सँगै जिउने सँगै मर्ने अर्धाङ्गीनि पत्नीका लोग्ने खाइस्। तुच्छ प्रहारले अशिक्षित समाजको संज्ञा हृदयभित्र विष्फोट गराउँदैछन् तँ लाज पचेको मकचरो चिता। तेरो नाम बगर हो बगर। निशाचरहरू खेल्ने ठाउँ, स्याल, कुकुर, गिद्ध रमाउने र बेतालहरूको अखाडा। चिहानघारी, शमशानघाट, मुर्दाहट्टी जस्तो अपवित्र उपनामहरूले चिनिन्छस् तँ। साँच्चै नै हो रहेछ तेरो नाम चिता। जस्तो चिताउँछस् त्यस्तै गर्छस् र तँ चिता...।
English Translation
The pyre — a strange yet sorrowful stack of raw timber on the riverbank where the five-elemental body is cremated, intermingled with tears. On the day affection was severed, after burning and forgetting and turning away in that merciless instant — you who create sorrow for all and then laugh watching others weep, you scoundrel. You, the fire called hunter, the burning pyre, who can never be investigated or held to account.
You roast and eat the flesh of all kinds of people in your fierce, roaring heat — vegetarians, meat-eaters, the lame, the crippled, the old, the righteous, the sinful, the young, the beautiful, the ugly, the healer, the priest, the scholar, the king, the pauper, the wise, the fool — you have eaten them all. Yet not one belch of satisfaction, reeking of human flesh, has come from you. You still flicker, unsatiated. You ate all my ancestors one by one. Like a cat pouncing on a mouse — don't pounce on me just yet. Because I still have something to leave behind for this world. The world gave me shelter for so many days. I must repay that good.
For now, go — and listen: burn those who are past usefulness, but don't devour anyone indiscriminately. You ate the mothers of millions of infants, gleefully consumed the fathers of crores of descendants. You widowed so many by eating their husbands, and orphaned so many by eating their guardians.
Laws were written in stacks. Police posts deployed, prisons built for punishment, handcuffs and chains made — all for criminals. But no one brought law upon you, nor held you in custody. From sacred chants to the last, you chewed up even the shriveled skin of the dying. Neither fear of dharma nor karma. Festering wounds, rotting, decayed — you ate it all with relish, without disgust. Hearing "Om Mani Padme Hum," without grasping its essence, you turned corpses to ash, and listening to the melodious gyaling flute, you made loved ones weep in torrents. Mercilessly, in blaze after blaze, you turned them all to ash along the riverbanks.
By now the ashes should have made mountains, the shards of bone formed cliffs — yet amazingly, you destroyed them all. How did you incinerate everything? Some brought firewood, added ghee — but you, laughing and joking, ignoring all pleas of the weeping, became intoxicated. How sweet the juicy flesh of the young, swallowed with salty gulps of tears, eating while sitting on riverbank stones. The butter-soft young bodies of small children — incinerated in an instant. Old grandmothers who said they'd live a hundred years, grandfathers who walked on into their nineties — all right, take them. But the little ones — how much more they wanted to live — that is your nature, you who devour the innocent.
You roam the villages, lusting to cause partings, slinking like a jackal. You creep through fences and porches. You think the solitude of the riverbank should never be empty. When saliva comes to your mouth — without revulsion, shaving the head of someone in grief — in simple white cloth, teeth chattering in the bitter cold of Magh, you perform the funeral rites and bestow the name of orphan. You ate the husbands of wives who had vowed to live and die together. You shameless pyre — your name is riverbed. The place where night creatures play, jackals, dogs, and vultures rejoice. You are known by inauspicious names: cemetery, cremation ground, mortuary. It is indeed true — your name is Chita. As you worry (chitaunu) others, so you act — and you are Chita.
हिन्दी अनुवाद
पंचभौतिक शरीर को जलाई जाने वाली कच्ची लकड़ी का असहज बोझ, भावपूर्ण आँसुओं से सनी — चिता। जिस दिन ममता छूटी, जलाकर भूल मुड़ आने वाले उस निष्ठुर क्षण की सृष्टि कर सबको दुख देने वाला और दूसरों का रोना देख खिलखिला देने वाला — तू पाजी। न किसी ने तुझे कानून बताया, न हिरासत में लिया। जलती हुई चिता, तू व्याध नामक अग्नि।
तू हर तरह के लोगों का मांस अपनी धधकती ज्वाला में भूनकर खाता है — शाकाहारी, माँसाहारी, लूले-लंगड़े, बूढ़े, धर्मी, पापी, कच्चे, जवान, सुंदर, कुरूप, वैद्य, पुरोहित, राजा, रंक — सबको खाया। फिर भी नर-मांस की डकार नहीं आई। पैसों से न अघाने वाले की तरह अभी भी लपलपाता है। मेरे सभी पूर्वजों को एक-एक कर खाया। बिल्ली की तरह मुझ पर अभी मत झपट — मुझे अभी दुनिया के लिए कुछ निशान छोड़ने हैं।
लाखों शिशुओं की माँ खाई, करोड़ों संतानों के बाप खाकर मज़े लिए। कितनों के पति खाकर विधवा बनाया, कितनों के संरक्षक खाकर अनाथ बनाया। स्तोत्र-मंत्र सुनते हुए लाश को राख बनाया, ग्यालिङ की सुरीली तान सुनते हुए अपनों को धार-धार रुलाया। निष्ठुरतापूर्वक ज्वाला में सबको राख बनाया।
तेरा नाम बगर है — बगर। जहाँ रात के जीव खेलते हैं, सियार, कुत्ते, गिद्ध मज़े लेते हैं। श्मशान घाट, मुर्दाहट्टी जैसे अपवित्र नामों से जाना जाता है तू। सच में यही है तेरा नाम — चिता। जैसा चिताता है वैसा ही करता है — तू चिता...।
निबन्ध १७
चिता (ख)
श्रद्धा श्रद्धाञ्जली भावपूर्ण आँसुको वर्षादपछिको बिदाई, एकथाक दाउराको असजिलो बिछ्यौना 'चिता'। शमशान घाटमा चिलाउने, कटुस, उत्तिस, फलेदो, खुमारी, भकिम्लो, चेकराशी आदि विविध काठहरूको पाँचदेखि साततले चिता, एउटा पञ्चभौतिक शरीर दाह गर्न। लाश जलन क्रियामा जुटाइनुपर्ने थप सामग्रीहरू, शालधूप, अगरबत्ती, घिउ, तोरी, मट्टितेल र टायर पनि। सबै मलामीहरू र हितैषीजनको भावुक क्षण त्यो दिन। शत्रु नै भए पनि आफूले सोच्नुपर्ने कि मेरो पनि यस्तै अवस्था हुनेछ, कमसेकम मलामी जानु नै पर्यो। दुःखको महसुस गरी आत्मीयता दर्शाउँदै विचरा... कठैबरी...चुकचुक... जस्ता विस्मय दर्शाउने खालका थुप्रै शब्द एवं मलामीको नैतिक समर्थन 'मट्टी'। हतार छ... टाढैबाट वेपर्वाह वेवास्ता अर्काको टाउकोमाथि खन्याएर बिदा। श्रद्धाञ्जलीस्वरूप काठका तीन टुक्रा समीधाको रूपमा र छत्तीस अञ्जुली पानी मृतकको आत्मशान्तिको लागि। चितामाथि आहुति दिई ईश्वरप्रति प्रार्थना मलामीको कर्तव्य ।
भनिन्छ-जलाइनेहरूलाई काठका तीन टुक्रा, मट्टीस्वरूप र खाडलमा दफन गरिनेहरूलाई एकमुठी माटो दिइन्छ। आजभोलि कतै हामीले हाम्रो रीतिरिवाज, संस्कृ ति र हाम्रा पुख्र्यौली चिन्हारी बिर्सिएर आगन्तुक नकारात्मक, नमिल्दा फेशन, रसविहीन बोलचालका भाषा आदिमा फँसेर जबर्जस्ती अत्याधुनिकताभित्र घुसेर यथार्थ बिर्सिएका त छैनौं?
आजको एक्काइसौं शताब्दीको वैज्ञानिक विचार भएका हामी मान्छे संजीवहरूमा सबैभन्दा सुन्दर भएर होला कहिलेकाहीँ निराकार रूपबाट परिवर्तित भई मान्छेको रूपमा जन्म लिएका छन्। जसको उदाहरण प्रस्तुत गरिरहन नपर्ला। हामीचाहिँ यथार्थ छोडेर मानव विकासक्रममा अन्धाधुन्ध दौडिरहेछौं।
हामीले हाम्रा रीतिथिति, धर्म संस्कारहरूको सम्बर्द्धन र सुरक्षा गर्दै बौद्धिकताको आधारमा अघि बढ्दा हुँदैन र? एकापट्टि आफैले आफूलाई सभ्य सम्झन्छौं भने अर्कोपट्टि प्रदूषित वातावरणमा बाँचिरहेका छौं त्यो पनि अल्पायु र रोगी भएर। ऐशश आराममा दिन बिताउने इच्छा भएका हामीहरूले यो विश्वनै उजाड बनाउन त थालेका छैनौं? हामी शिक्षित भयौँ कि अशिक्षित सोच्नुपर्ने समय आएको देखिन्छ।
चेलीबेटीहरूको बेचबिखन, बालकहरूको अपहरण र आतङ्कवादले जताततै विस्फोट। एकजना सन्तले आशिष दिन्छन्- "आयुष्मान भव, दीर्घजीवी भव", तर कुन दूर्घटनामा कतिबेला मृत्यु हुने हो त्यो आशिष हाम्रै कारणले हामीलाई सम्भव भएन। अरू प्राणीहरूमा कलियुग आएको छैन तर मान्छेलाई मात्र किन कलि लाग्दैछ। कतै हाम्रै भूलभ्रान्तिले गर्दा पछिकाहरूले हामीलाई पनि महेोदरो र हरप्पामा जस्तो कोट्याएर निकाल्नु त पर्दैन होला। वनसम्पदाको कुरा गरौं भने यसको विनाशको कारण मान्छे नै हो। वनको संरक्षण गर्न हामी मान्छेहरूको साझा जिम्मेवारी पर्दछ। सरकारको मात्र मुख नहेरेर विभागीय कर्मचारी, शहर तथा ग्रामीण हामी सबैथरिका नागरिकहरूका विचार र मन्थन गरी एकजना मान्छे बाँच्नलाई जम्मा एघारवटा वृक्षहरूको आवश्यकता पर्छ भने करोडौँ मान्छे बाँच्नलाई कति वृक्षहरू चाहिन्छ सोचिहेरौं। वनजङ्गल हाम्रो प्राण हो भन्ने जान्दाजान्दै पनि हामीले त्यसको अवहेलना गरी तिरस्कार गरिरहेछौं। यसरी हेल्चेक्र्याइँको फलस्वरूप विश्वको तापक्रममा वृद्धि Global warming लाई निम्त्याएका छौं। भारतवर्ष जस्तो पूण्यभूमिमा ऋषिमुनिले तपोवनमा तपस्या गरी भूत, वर्तमान र भविष्य जान्दथे र उनीहरूद्वारा लिखित चार वेद्, उपनिषद्, औषधिशास्त्र र विज्ञानको सृजना भएको सत्य साबित छ। बरू आज हामीले के नै गयो र?
पृथ्वीको गर्भमा ईश्वरीय शक्तिद्वारा रचिएका मूल्यवान खनिज पदार्थ र प्रकृ तिमा भएका मूल्यवान पौधा र वृक्षहरूको उपभोग गरी सभ्य मान्छेको संज्ञा दिइरहेका छौं। वैदिककालमा लेखिएको पुराण र वेद्हरूमा वृक्षहरूलाई यसरी मानिलिइन्थ्यो-
'इन्धनायं सदानीतं अग्नि होम तदुच्यये
छाया विश्राम पथिकै पक्षिणाम निलयेनचः ।।
पत्रमूल त्वगादिभिर्य औषधायांतु देहिनाम।
उपकुर्वन्ति वृक्षस्य पञ्च यज्ञ र उच्यते ।।'
(बराह पुराण- १६२-४१४)
अर्थात्-जलाउँदा ईन्धनको काम गर्ने, अग्नि बालेर होम गरिने, बटुवाहरूलाई शीतल छाया प्रदान गर्ने, पक्षीहरूलाई ओत लाग्न या वास बस्न अनि त्यसको पात, बोट, जरा बोक्राहरूद्वारा मानिसका लागि औषधि हुने। यी पाँच प्रमुख कार्य वृक्षद्वारा गरिने हुँदा पनि वनसम्पदाको रक्षार्थ मानव समाज मूकदर्शक रहनु विनाश निम्त्याउनु मात्र हो।
यो भारत नेपाल पूण्यभूमि, जहाँ सीता र सावित्रीजस्ता थुप्रै आदर्श आमाहरूको यो जन्मथलो। ऋषि, महर्षिहरूका तपोभूमि औ 'गङ्गा, जस्ती पवित्र नदीको सिञ्चन, श्री कृष्णको वाणीस्वरूप श्रीमद्भागवत गीता, गौतम बुद्धको बोधिवृक्ष पिपल। यी नै वृक्षलता, देवी देउराली वरपिपल र विविधि पौधाहरूको देवतुल्य ठानेर पूजा गरिने चलन पनि आज आडम्बर मात्र भयो। ईश्वर र प्रकृतिको पक्षबाट भावना हटेपछि मानिस हरेक नौलानौला रोगहरूको शिकार भयो। वैदिककालमा वृक्षलताहरूलाई सम्मान गरी पूजा गरिने मन्त्र यस प्रकार छ-
'मूलंब्रम्हात्वचाविष्णु
शखंशंकर एवं च।
पत्रं पत्रं देवतानाम ता
वृश्व राज नमस्तुते।।'
(हितोपदेश)
अर्थात् ! वृक्षको ब्रह्मरूप हो त्वचा वा बोक्रा विष्णु रूप, एवं हाँगाहरू शङ्कर या शिवरूप साथै प्रत्येक पातहरूमा ईश्वरको नाम छ। यसर्थ यस्ता वृक्षराजलाई नमस्कार छ। यसरी यदाकदा भनौँ देखावटीको रूपमा देवीथान, पानीको मुहान र नागहरूको पूजा गरिन्छ, तर आस्था र विश्वास राखेर पूजा एवं यिनीहरूको संरक्षण गरिदा हाम्रो निम्ति लाभदायक छ। पौधाहरूको जोगाड गरिनु औषधिको जोगाड गरिनु पनि हो। यसैले भारतीय मूलको वैदिक सभ्यता साँच्चै रोचक छ।
वन्यप्राणीहरूको रक्षाले हामीलाई नै मान्यता दिएको छ। सर्पको मणि, व्याघ्रचर्म, कस्तुरीबिन्दा, भालुको पित्त, गैंडाको नाभि र खाग आदि हाम्रा सम्पत्तिहरू हुन्। तर आज एकाको फाइदाको पछि यिनीहरूको सङ्ख्या नगन्यदेखि लोप हुन गइरहेछ। धनी कुबेरसम्म भयो तर गरीबले भरै के खाने भनेर पुर्पुरामा हात लगाएर सोच्नुपर्दैछ। मानिसको चेतना नै नैतिक पतन भए आडम्बरी शिक्षा के काम लाग्ला? आज विश्व तातिँदैछ भन्ने कुराको नैतिक जिम्मेवारी मान्छेले नै लिनुपर्छ।
आज प्रचुर मात्रामा कलकारखानाबाट निस्कने धूवाँ, जङ्गलको विनाश, बम-बारूदको विषाक्त धूवाँ एवं स्वच्छ परिवेश बिथोल्ने खालको विविध पदार्थहरूको जलन र जङ्गलको विनाशबाट उत्पन्न प्रकृतिको शुद्धता हनन् भएर पानीको मुहानहरू सुक्नु नै ब्ल्याक्होलमा जाने कारणहरू हुनसक्छ। पृथ्वी ब्ल्याक्होलमा जानुपर्दैन तर मान्छे स्वयं विनाश हुनु नै ब्ल्याक्होल हो भन्नुमा के दुइमत होला र?
हाम्रो अगि आइरहेको ठूलो वा महासङ्कट Global warming र यसले निम्त्याएको कारणहरू, हठात् जलवायु परिवर्तनको प्रभाव। दिन प्रतिदिन गर्मी (उष्णता) को वृद्धि। "लु ! ज्यादा मात्रामा लाग्नु।" शिखरहरूमा हिमपातको कमी। अचानक मौसम परिवर्तन। घना वृष्टिपात हुनु र खोलानालाले बाडीको रूप लिनु।
खडेरीको अधिक प्रकोप र वर्षा कम हुनुको कारणले फसलमा ह्रास आउनु। जलस्रोत पानी उम्रने क्रिया घट्नु। कतिपय झारजङ्गल र जीवहरूको लोप हुनु। भल पैह्रोद्वारा जनधनको ठूलो क्षति एवं वन जङ्गलमा आगलागी इत्यादि हुनुको साथै ज्वरो, खोकी, हैजा, घाउ खटेराहरूको बढोत्तरी। उपर्युक्त विषयहरूबाट जोगिन केही हदसम्म हामी सबैलाई प्रकृतिप्रतिको माया हुनु आवश्यक लाग्दछ। सबै मिलेर जीव संहार हुनबाट बाँच्न बौद्धिकतालाई नै एकतामा ल्याए पुग्छ। यस विषयमा सबै सङ्घ-संस्थान र विद्यालयतिर शिक्षा दिइनु उपयुक्त होला एवं पर्यावरणको सुरक्षा नै हाम्रो सुरक्षा हो। नत्र विश्व नै हामी सबैको साझा 'चिता' बन्नेछ।
English Translation
A farewell washed with reverent, heartfelt tears — "the pyre," an uncomfortable bed of heaped firewood. At the cremation ground, a pyre five to seven layers high of various woods — chilaune, kutus, uttis, phalledo — to cremate one five-elemental body. Additional materials: sal incense, agarbatti, ghee, mustard, kerosene, and even tires. All mourners and well-wishers share an emotional moment that day. Words of condolence — "poor thing, alas, tsk tsk" — and "matti," the mourner's moral support. As tribute, three pieces of wood as samidha, and thirty-six handfuls of water for the peace of the departed. Offering ahuti on the pyre and praying to God is the duty of the mourner.
Are we perhaps today forgetting our customs, culture, and ancestral identity, entangled in foreign fashions and tasteless language, forcing ourselves into ultra-modernity and forgetting reality? We humans of twenty-first-century scientific thinking — shouldn't we advance while preserving our traditions and on the basis of intellect? On one hand we consider ourselves civilized, while on the other we live in a polluted environment — short-lived and sick. It seems the time has come to think whether we are truly educated or not.
Trafficking of daughters, kidnapping of children, terrorism causing explosions everywhere. A saint blesses: "May you live long" — but due to our own actions, those blessings have become impossible for us. Other creatures have not entered the Kali Yuga — so why is Kali affecting only humans? Regarding forest resources — humans themselves are the cause of their destruction. Protecting forests is our collective responsibility. One person needs eleven trees to survive — how many trees are needed for crores of people? We know forests are our life, yet we neglect them. As a result, we have invited global warming.
In holy Bharat, sages in tapovanas knew the past, present, and future through penance — the four Vedas, Upanishads, medicine, and science were created by them. What have we done in comparison? The Varaha Purana states: trees serve as fuel, as offerings in fire-rituals, as cool shade for travelers, as shelter for birds, and as medicine through their leaves, trunk, roots, and bark — five major functions. Yet human society remains a mute spectator while forest resources are destroyed. The Hitopadesh states: the tree's root is Brahma, the bark is Vishnu, the branches are Shiva, and in every leaf is the name of God — salutations to this tree-king. Growing medicinal plants is growing medicine itself.
Protecting wildlife has given us recognition. Snake stones, tiger skin, musk, bear bile, rhino horn — these are our natural treasures. But today, for the profit of a few, their numbers dwindle toward extinction. Humans themselves must take moral responsibility for the world's heating. Today, factory smoke, forest destruction, toxic fumes from bombs, burning of pollutants — all damage nature's purity, drying up water sources. The great crisis before us is global warming: daily increase in heat, decrease in snowfall on peaks, sudden weather changes, heavy rainfall causing floods, droughts reducing crops, extinction of plants and creatures. To some extent, we all need love for nature. The protection of the environment is the protection of ourselves. Otherwise, the world itself will become the common pyre for all of us.
हिन्दी अनुवाद
श्रद्धाञ्जलि — भावपूर्ण आँसुओं के बाद की विदाई, लकड़ी के असहज बिस्तर की 'चिता'। श्मशान में पाँच से सात परतों की चिता, एक पंचभौतिक शरीर को जलाने के लिए। सभी शोकार्थियों का वह भावुक क्षण। जय हो 'मट्टी' — शोकार्थी का नैतिक समर्थन।
क्या हम आज अपनी रीति-रिवाज, संस्कृति और पुरखों की पहचान भूलकर आधुनिकता में जबरन घुसते जा रहे हैं? क्या हम अपनी परंपरा और धर्म-संस्कारों की रक्षा करते हुए बौद्धिकता के आधार पर आगे नहीं बढ़ सकते? एक तरफ खुद को सभ्य मानते हैं, दूसरी तरफ प्रदूषित वातावरण में रह रहे हैं। क्या हम इस विश्व को उजाड़ करने लगे हैं?
वनसंपदा के विनाश का कारण मनुष्य ही है। एक मनुष्य को जीने के लिए ग्यारह वृक्षों की आवश्यकता है — करोड़ों के लिए कितने? हम जानते हुए भी वनों की उपेक्षा कर रहे हैं और ग्लोबल वार्मिंग को आमंत्रित किया है।
वराह पुराण में वृक्षों को पाँच यज्ञों का करने वाला माना गया है — ईंधन, होम, छाया, पक्षियों को आश्रय, और औषधि। हितोपदेश में — वृक्षराज की जड़ ब्रह्मा, छाल विष्णु, शाखाएँ शंकर, हर पत्ते में ईश्वर का नाम — ऐसे वृक्षराज को नमस्कार। पर्यावरण की सुरक्षा ही हमारी सुरक्षा है। नहीं तो यह विश्व ही हम सबकी साझी 'चिता' बन जाएगा।
निबन्ध १८
कुकुर हरायो
कुकुर एउटा गृहपालित पशु मात्रै होइन तथापि परिवारको एक सदस्यक रूपमा लिन सकिन्छ। उसले दिएको चौकीदारिता र स्वामीभक्ति अर्थात् मालिकप्रतिको सदव्यवहार, आज्ञाकारीतापन एवं ज्यादै सन्तुष्टि देखाउनु कुकुरको धर्म हो। पशु भएर पनि विश्वासिलो औ परिआए निडर। भनौँ भने कुनै ठाउँमा मान्छेभन्दा आदर्श भाव भएको अनि तीव्र घ्राणशक्तिवाला। यस्तो श्रेष्ठ पशुलाई किन कुकुर शब्द प्रयोग गरिएको हो त्यो म जान्दिनँ। तर रीस उठ्दा मान्छेले मान्छेलाई पनि कुकुर भनेर गाली गर्छन्। जे होस् यहाँ कुकुरसम्बन्धी परिचय लेख्न जरूरत लागेन। कुरा के भने मान्छेको चरित्रमा पनि घटनाक्रमको आधारमा आँच आउने र शाब्दिक दोष लाग्ने भएको हुँदा यसको बगाइ त्यता गएको एउटा काल्पनिक भावको हुँडीखेल नै हो।
प्रथम बसन्तदेखि यो बसन्तसम्म हाम्रो कुकुर उम्किएको कुरा मैले चालै पाइनँ। कसैले मलाई भनेनन्। किन भनेनन् त्यो उनीहरू नै जानून। यतिका दिन यसरी कुकुर उम्किएर जाँदा मैले पनि चाल नपाउनु मेरो हुस्सुपना हो भन्ने कुरा सहजै स्वीकार गर्छु। आफू सानै र विवेकहीन रहेछु, किनकि आफ्नो कुकुर र अर्काको कुकुरको स्वर छुट्याउन सक्दिन थिएँ। बानी कस्तो भनौं बासीभात पटक्कै नखाने तर साजी भनेपछि हुरुक्कै हुने। मासु छाकै पिच्छे चाहिने। निकै ठूलो खोराक थियो अरे त्यो भोटे कुकुरको। भेंडीगोठबाट ल्याएको बच्चा (छाउरो) कहिले घर नछोडेको। ठूलो स्वरले भुक्ने, स्याल पटक्कै नखेने बरू मान्छेलाई भने निकै गुर्रगुर्र गरेर आँगनमा पाइलै राख्न नदिने। जान्ने बुझ्नेहरू हातमा केही लिएरै आउँथे अरे। सौगात हातमा देखेपछि पुच्छर हल्लाउँथ्यो भन्थे, भने रित्तै अउनेलाई सालै चुडाएर टोक्लाजस्तो। कालोकालो निक्कै बलियो, कान लामो र पुच्छर झ्याम्म भएको तिखो आँखा। भद्दा देखिए पनि फूर्तिलो शरीर। खानमा हुरुक्कै हुने अनि खान पाएपछि लम्पसार परेर सुत्ने। गाउँले कुकुरहरूसँग चालचलन नै नमिल्ले, एकोहोरो खालको। भुकेपछि भुक्यो औ चूप लागेपछि त्यहीँ छेउबाट कुखुरा लाँदा पनि नभुक्ने। त्यसको नाम अँग्रेजीमा राखिएको थियो भन्थे। सबैले टाइगर भनेर बोलाउँदा र खानेकुरा देखाउँदा मात्र उठ्ने बानी भाको अरे।
गाउँको खैरी, पाडरी, सेती, काली कुकुरनीहरूसँग बस्न रूचाउने अनि पाडरे, सेते, काले कुकुरहरू देख्यो कि त टोक्ला जस्तो गर्ने तर तिनीहरूले ल्याएको हड्डी चाहिँ पालैपालो मिलेर चिथोर्ने। बडा अनौंठो मिजाज भएको कुकुर। कहिलेकाहीँ छेवैबाट जाँदा पनि केही नगर्ने। अनि यसरी ढुक्क परेर अर्कोचोटि जानलाग्दा उफ्रेर छेत्रबाट चौसरी कहिलेकहिले डाँडैडाँडा भुक्दै हिँड्दा गाउँका अरू बुलडगहरू पनि चुपचाप बस्थे अरे। फेरि भुस्याहा कुकुर र बुलडग भुक्दा ऊ चुपचाप बस्थ्यो भन्थे।
रातभर भुकेर निद्रा बिथोल्दा गाउँकाहरूले विलौना गरे पनि आखिर उसको बानी त्यही हो। कोक्राको नानीदेखि सेतै फुलेकाहरू कसैलाई पनि सञ्च थिएन भन्थे। यो त म सानैहुँदाको कुरा तर म जान्ने भइकन पनि यस्तै बेजोड कुकुरहरूको डरले एक्लै दोक्लै हिँड्दैन थिए मान्छेहरू। हिंस्रक स्वभावको भएपछि मान्छेहरू भन्थे - 'तिम्रो कुकुर बौलाएछ, मारी हाल नत्र टोकिदेला नी। एक दाँतको हजार जरिमाना तिर्नुपर्छ। हुन त होला तर कसरी पकडिएर मार्नु?
बन्दुक हान्ने हुकुम छैन। त्यो पनि बिनालाइसेन्स राख्नु भएन। हाने पनि पूरा विवरण बुझाउनुपर्ने। सोझो सिधाले नियम उलङ्घन गर्नु भएन। हुकुम मागुञ्जेलमा कुकुर भाग्ला। मारिहाल्न पनि सकिन्न रहेछ। किनकि त्यो साहै स्वामीभक्त थियो। छाउरादेखि हुर्काएको भएर होला आजसम्म एक लौरो हानेको छैन। ढुङ्गाले नलाग्ला, लागे पनि कति पो काबु होला र? लौराले हानु भने आइलाग्ला। औ जेसुकै होस् यदि बहुलाएकै रहेछ भने पनि एउटा होशियारी अप्नाउनु पर्ला भनेर "कुकुरदेखि सावधान" लेखेर आँगनको प्रवेशद्वारानेर राख्न लाए। यसो गर्दा पनि बाहिरबाट घरमा आएका पाहुनाहरू काका, मामा, मीतबाउ, सम्धीहरू थुप्रै डराउन थाले छन्। अस्ति नानीको भातखुवाइमा निम्तारूहरू कोही आएनन् तर अपसोस कुकुर भने घरमा थिएन। मैले चाहिँ 'कुकुरले टोकेर रेबीज नलागोस्, उनीहरू सतर्क बुसून्' भनेर लेखिदिएको मात्र। आफू जरीमानामा नपरियोस् भनेर। के गर्नु र कुरा अर्कै भएछ। काग तिहारकै दिन एउटा दैनिकमा खबर छापिएछ "फलनाकामा कुकुर बहुलाएको हुनाले महानुभावलाई त्यहाँ जान निषेध गरिन्छ" भनेर। आफू विशेष काम लिएर कलकत्ता जानपरेकाले अखबार पढ्न पाइएन।
पर्सिपल्ट लक्ष्मीपूजाको दिन आइपुगेर घर सजाएँ, ममबत्ती बालें, पटेका पडकाएँ। साँझ पर्यो। अब यसो भैलेनीहरू आउँछन्, गफसफ गरिन्छ, टाइमपास पनि हुने भनेको त... एकहूल भैलेनीहरू त्यतैबाट फर्किएछन्। देउसे कोही पनि आएनन्। तिवार महा खल्लो भयो। भाइटीकाको भोलिपल्टदेखि कुकुर खोज्ने अभियान शुरू भयो। डाँडापाखा, पखेरो, भीर, खोल्सा-खाल्सी, नदी, बगर, अर्काको घर, करेसो र शहरका गल्लीगल्ली। प्रहरी चौकीतिर खबर गरियो अनि स्थानीय दूरभाष केन्द्र र आकाशवाणीबाट समाचार प्रसारित गरियो। पाउनु हुने महानुभावलाई नगद रूपियाँ एक हजार एकसहित आफ्नो मोबाइलको नम्बर सम्पर्क टुङ्गो छोडियो।
आज यतिका दिन बितेर जाँदा पनि कतैबाट जानकारी हात लागेन। समयले पर्खिने काम गरेन। बाउको पालोदेखि आफ्नो पालोसम्म त्यसले सतारह्यो। न अरू छाउराछाउरीहरू ल्याएर पाल्नै सकियो। न त हराएको कुकुर नै भेटियो। हुन त भेटेकै भए पनि के पो गर्नु र? एउट माखो नमार्ने कुकुर। यता गाउँमा पाडरी, सेती, काली कुकुरहरूले थुप्रै छाउरा ब्याएछन् तर सबै छाउराहरू दूध नपुगेर लुते, बोकामे भूस्याहा भए। त्यही पनि मान्छे देख्यो कि त सुटुक्क भाग्ने। मान्छे गएपछि दैलोभित्रबाट बेस्सरी भुकेर के नै गर्ला जस्तो गर्ने। “धोबीको कुकुर न घरको न घाटको भने जस्तो।" न पाल्नु कुकुर पालेपछि हाँसुले र पाँडुले जस्तो भा पो।
अँ त्यो दिन अचानक घरको वरिपरि चाल गर्यो। गाई, बाख्राहरू तर्सिए। राती कुखुराहरू अतालिए। आफू पनि ढुकढुक भएछु र हातमा टर्चलाइट लिएर बाहिर आएँ। चालचोल थिएन। के होला भनेर सिरक ओडेर सुत्यौ। नभन्दै भोलिपल्ट दिउँसो दश बजेतिर अखबार पढ्ने सौभाग्य मिल्यो। हेरेको त बडो रङ्गीन चित्रसहित लेखिएको रहेछ 'हराएको कुकुरको शव उद्धार गरियो' त्यसपछि 'कुकुरदेखि सावधान' लेखिएको बोर्ड पनि हटाएँ। यसरी दिक्क भए पनि कुकुर पाल्ने बानी हट्न सकेन। मोबाइलमा पैसा कम थियो। फ्री कल सकिएछ। तैपनि एउटालाई मिशकल गरें, तर तत्कालै कल ब्याक गरेर "हेल्लो भन्यो।” मैले भनें- "हेल्लो, कतै तपाईंहरूका गाउँमा राम्रोखाले कुकुरको छाउरा पाइन्छ?" उत्तरमा भन्यो- "हल्लो डाँगो कि छाउरी?" यताबाट भने "भरसक डाँगो।"
जम्मा दुइसय दशमा एउटा छाउरो पाइयो। उसले भन्दै थियो- "घण्टा सोम यति दाम त फोक्टा हो नी", तर उसले चाहिँ चोरेर ल्याएको रहेछ। भन्दै थियो - "ओ लगिहाल ल, देख्यो भने मार्छ।"
जे होस् मलाई चाहिएको कुरा होइन कुकुर हो।
बड्दै गयो ठूलो भयो। खाएर चुपचाप सुलु उसको कुकुरको धर्म हो। तर सुत्दा उसको आँखा चिम्म छ कि छैन थाहा नहुने। अनुहारमा अघिल्तिरका भुत्लाहरूले आँखा छोपेपछि हेर्दैछ कि निदाएको छ पत्तै नहुने। निदाएको छ भनेर छेवैबाट जाँदा झम्टिने अनि झम्टिन्छ होला भनेर सुटुक्क जाँदा मस्त निदाएको हुने।
हठात् .... पिउनले एउटा खैरो लिफा थमायो। च्वात्त च्यातेर सरर्र पढें। अघिलो कुकुरको पोस्टर रिपोर्ट आएछ। “कुकुर रेबिज लागेर मरेछ।”
English Translation
A dog is not merely a domestic animal — it can be considered a member of the family. Its watchfulness and loyalty, obedience and great contentment toward its owner — this is the dharma of a dog. Though an animal, it is trustworthy and brave when needed. In some ways it has a more ideal character than humans, with a sharp sense of smell. Why such a fine animal is called “dog” (kukur) I don't know — but when angry, people abuse each other with the same word. Whatever the case — this is a fanciful account drifting that direction.
From the first spring to this spring, I hadn't even noticed that our dog had run away. No one told me. That I didn't notice for so many days is my own heedlessness. I couldn't even distinguish my own dog's bark from another's. His habit? He'd absolutely refuse stale rice but leap up at fresh food. Needed meat at every meal. He had a very big appetite, that Tibetan-type dog — brought as a pup from a sheep pen, he'd never left home. He barked loudly, never tolerated jackals, but growled fiercely at people, not letting them set foot in the yard. Those in the know came with something in hand — when he saw a gift he wagged his tail; if you came empty-handed, he'd act like he'd bite you out of a year's grudge. Very black and strong, long ears, a bushy tail, sharp eyes. Though rough-looking, an agile body. His name had been given in English — “Tiger.” He'd only get up when called by that name and shown food.
He'd like to be around the village's female dogs but would try to bite the males — yet take turns gnawing on bones they brought. A dog of very strange temperament. Sometimes he'd do nothing even when you passed right next to him; then, feeling secure going by again, he'd suddenly snap. Other times, expecting him to snap and going quietly, he'd turn out to be fast asleep.
Barking all night and disturbing sleep — the villagers complained, but that was his nature. From newborns to white-haired elders, apparently no one was comfortable with him. Even when I was grown, people wouldn't walk alone out of fear of such dogs. People said: “Your dog has gone mad — kill it, otherwise it might bite. A thousand-rupee fine per tooth.” Perhaps so, but how to catch and kill it? No order to shoot; keeping a gun without a licence wasn't allowed. Can't just kill it either — because it was so loyal. Since raised from a pup, I had never once hit it with a stick. So I wrote “Beware of Dog” and had it put near the entrance gate. But by doing this, many guests coming to visit — uncles, ritual-fathers, in-laws — began to be afraid. At a child's rice-feeding ceremony, no invited guests came — but regretfully, the dog wasn't even home. I had written it only so they'd be careful about rabies. But things turned out differently. On the very day of Kag Tihar, a newspaper carried the notice: “People are warned not to go to such-and-such area — a dog has gone mad there.” I had to go to Calcutta on important business and couldn't read the paper.
On Lakshmi Puja I arrived home, decorated the house, lit candles, burst firecrackers. Now the deusi groups would come, we'd chat — but a whole group of women turned back from that direction. No deuse came either. Tihar was very dull. The day after Bhai Tika, the search began. Hills and slopes, cliffs, streams, rivers, riverbeds, lanes of the town. The police station was informed, news broadcast on local radio. A reward of one thousand and one rupees was offered with a mobile contact number. Even after so many days, no information came from anywhere.
Then one day there was commotion around the house at night. The next morning I had the good fortune to read the paper — with a colourful picture: “Body of lost dog recovered.” After that I removed the “Beware of Dog” sign too. Even so, vexed as I was, the habit of keeping a dog couldn't be given up. A puppy was found for just two hundred and ten rupees — stolen, as it turned out. “Quick, take it — if they see you they'll kill you.” Whatever the case — I didn't need a thing, I needed a dog. It grew bigger. Eating and silently sleeping is a dog's dharma. When the fur on the front of his face covers his eyes, you can't tell whether he's watching or sleeping. Thinking he's asleep and going near, he snaps — thinking he'll snap and going quietly, he's fast asleep.
Suddenly the postman handed over a beige envelope. I tore it open and read quickly. The post-mortem report of the previous dog had arrived: “The dog died of rabies.”
हिन्दी अनुवाद
कुत्ता केवल एक पालतू पशु नहीं — उसे परिवार का सदस्य भी माना जा सकता है। उसकी पहरेदारी और स्वामीभक्ति, आज्ञाकारिता और संतोष — यही कुत्ते का धर्म है। पशु होते हुए भी विश्वासी और निडर। कहीं-कहीं इंसान से भी अधिक आदर्श। इस श्रेष्ठ पशु को “कुत्ता” क्यों कहते हैं — मुझे नहीं पता।
पहली बसंत से इस बसंत तक हमारा कुत्ता भाग गया — मुझे पता भी नहीं चला। किसी ने बताया भी नहीं। अपने और दूसरे की आवाज में फर्क न कर पाना — यह मेरी ही नासमझी है। बासी भात बिल्कुल नहीं खाता था, ताजे पर उत्साहित। मांस हर बार चाहिए। बहुत बडी भूख थी उस भोटिया कुत्ते की। भेड के बाडे से लाया गया पिल्ला, कभी घर नहीं छोडा। जोर से भौंकता, सियार बर्दाश्त नहीं करता, लोगों पर गुर्राता। नाम “Tiger” — अंग्रेजी में। उसी नाम से बुलाने और खाना दिखाने पर ही उठता था।
लोग कहते थे — “कुत्ता बौरा गया है, मार दो, नहीं तो काट लेगा। एक दाँत का हजार रुपये जुर्माना।” न गोली चलाने का हुक्म था, न बिना लाइसेंस रखना जायज। इसलिए “कुत्ते से सावधान” का बोर्ड लगवाया। इससे मेहमान डरने लगे — चाचा, नाना, समधी सब। बच्चे के अन्नप्राशन में कोई नहीं आया। पर कुत्ता उस समय घर में था ही नहीं। काग तिहार के दिन अखबार में खबर छपी — “फलाने इलाके में कुत्ता बौराया, वहाँ न जाएँ।” मैं कलकत्ता गया था, अखबार नहीं पढ पाया।
लक्ष्मीपूजा पर घर आया, सजाया, पटाखे जलाए। देउसी-भैलो का कोई नहीं आया — तिहार बेरंग रहा। भाईटीका के बाद कुत्ता ढूँढने का अभियान शुरू — पहाड, नदी, बगर, पुलिस थाना, रेडियो पर समाचार। एक हजार एक रुपये इनाम। पर कहीं से जानकारी नहीं मिली।
दो सौ दस रुपये में एक नया पिल्ला मिला — चुराया हुआ। “जल्दी ले जाओ, देख लिया तो मार देंगे।” जो भी हो — मुझे चीज नहीं, कुत्ता चाहिए था। बडा हो गया। खाकर चुपचाप सोना — यही धर्म है उसका। अचानक पोस्टमैन ने एक लिफाफा थमाया। फाडकर पढा — पिछले कुत्ते की पोस्टमॉर्टम रिपोर्ट: “कुत्ता रेबीज से मरा।”
निबन्ध १९
सपना
वास्तवमा सपनाहरू सुतेर निद्रित अवस्थामा भोग्य विषय वस्तुमाथि अनि आत्माद्वारा देखिएका चित्रहरूको प्रदर्शनी नै हो भन्न सकिन्छ। राती सुतेर देखेको पनि प्रहरप्रहरका छुट्टै फल पाइन्छ रे तर दिवासपना या दिउँसो देखेको सपनाको कुनै अर्थ हुँदैन भनिन्छ। जे होस् आफू सपनाविद् भएर त्यसको अन्वेशन गरिरहेको छुइनँ।
यो सपना त्यो हो, जो घटित घटनाको काल्पनिक पात्रपात्रा माथिको यथार्थ चित्रण हो। मान्छेको समाज पितुर्के हुन्छ। यो पितुर्केपन हटाउनलाई मन विस्तृत / फराकिलो हुनुपर्छ। फराकिलो मनमा समाज, राष्ट्र दुवै अटाउन सक्छ तर सङ्कुचित मनको साँगुरो मानसिकतामा एकले अर्कोलाई शोषण गर्छ र जीवन धान्नै नसक्ने सोझा तर इमानदार मान्छेको श्रेणी बनिन्छ। पार्थक्य गरेर श्रेणी विभाजन भएकाहरू गरीब हुन्छन् एवं तिनको मौकिलकता स्वत हनन हुन्छ।
यहाँ सपना एउटी गर्भे टुहुरी छोरी हो। त्यसको जन्म यसरी हुन्छ 'छोरीको जन्म हारेको कर्म' मानव समाजले गरेको अघिल्लो पृष्ठको वर्गीकरणमा जन्मदै शोषण गरेको पाइन्छ।
धेरै वर्षपछि सन्तान हुन्छ कि भनी जेठीलाई माइत पुऱ्याइराखेर कान्छी ल्याएको थियो। न भन्दै कान्छीले लोग्नेलाई एकदिन सुटुक्कै भनिछ- 'कोनी है आज सपनामा त भात छरिएको अनि काक्राको बियाँ पो देखेकी थिए नी।’
छोराको बाबु हुने रहर बोकेको एउटा पुरानो ट्याक्टरको चालक ओहोरदोहोर दैनिक तीनचार घण्टा सोलिङमाथि ट्याक्टर थेचारिएर एकातिर, अर्कातिर धूवाँ निस्किने चिम्नीको झर्को लाग्यो भेटेटे आवाज।
वर्षेनी चाडबाडमा केही प्रतिशत बोनस, आइतबार हकछुट्टी अनि रिटायर बसेपछि प्रयाजुएटी। बस यतिनै जिन्दगीका जम्मै अभिलाशाहरू/आवश्यकताहरू/टायर खिए जस्तै खिइसके स्ट्रिङ चलाउने हातहरू। चिम्नीको धूवाँ जस्तै उडदैछ समय, तेल निखिएसरी निखिंदैछ शरीरको कार्यक्षमता। अब ईन्धनरूपी शरीरको ट्यूब पम्चर नभइदिए अझ केही वर्ष थापिने थियो बोनस। मनको लड्डु घीउसँग खाँदै थियो त्यो चालक। साहेब नयाँ आएछ कडा छ अरे, पोहोर परारको बडासाहेबभन्दा पनि कडा। कामदारी, मन्शी बाबुहरूले कुरा गर्दै थिए। अब त ओभरटाइम पनि गर्नु अरे। कम्पनीलाई नोक्सान लागेको छ अरे। विघाको भिन्नै, डेलीको भिन्नै तौलाउँछ। छिः चामल पनि कति खस्रो हौ। त्यही माथि आँटा रातो न रातो। रोटी पटपट फुट्छ। कसरी यस्तो खाएर काम गर्नु हैं। यसपाली त बरसादी र गमबुटको पनि पैसा काट्छ अरे। चार/पाँचवटी महिलाहरू कुरा गर्दै छेवैबाट गए। हुन पनि तिनीहरूको आपस्तमा गर्ने अन्य सम्वाद नभएकैले मनमा लागेका कुरा गर्ने गर्छन् एउटा बाटो कटनि तर सत्य तीतै पनि त हुनसक्छ। ट्याक्टरको पूर्जालाई त्रीपालले राम्ररी छोपिराखेर मन्शीबाबुलाई आज्ञा माग्दै घर आएर डोको र हँसिया लिएर जंगल पस्छ। खैनीको धूलो राम्ररी टक्टक्याएर फाँको मारेपछि गोगुनको रूखलाई छोएर ढोग गर्दै चडछ।
स्वास्नीले यी जम्मै अभिभारा लिन सक्दिन बरा दोजिया छे। पौष्टिक आहारको कमी छ, ऊ ज्यादै कमजोर देखिन्छे। फाकफुक पनि लगाको। हेर्नेले नराम्राले बिगारेको भन्थे। डाक्टर पनि देखाएको, दवाई खाँदेछे। कतै छोराको बाउ हुन पाउँछु कि यसपाली भन्ने चाहन्छ लोग्ने। यदि छोरो भएछ भने नम्बर किनेर काममा लगाउँछु र म चाहिँ छुट्टी बस्नुपर्यो। बरू एक माउ गाई र दुइचारवरा खसी पाले भने नानीको महीनावारी स्कूल फी पुगिहाल्छ। यसपाली चपराशीको छोराले गाउँमा नै अंग्रेजी स्कूल खोल्ने कुरा हुँदैछ नेपाली स्कूलमा हालौं भने... मनमा लच्छेप्रै कुरा खेल्दै थियो। खुट्टामा दुइ/तीनवटा जुका ढाडिएछन्। खैनीको रस थुकिदियो। घाँसको भारी बिसाएर टोपीले पसिना पुछ्यो। स्वास्नीले मायालु भावको प्रदर्शनीस्वरूप तातो दूध पस्किएर मलिन अनुहार चिहाउँदै थोरै मुस्काइन्। दूधको घुड्की लिंदै कल्पना आकाशमा मनको चङ्गा उडाउँदै सुकुलमाथि एकक्षण ढल्की दिन्छ दोसाँधको जिन्दगी।
घर पास भएछ। यो सँग जम्मा हाम्रो धुरामा तीनवटा बनिने अरे। अब मात्र अलिक पक्का घरमा बस्न पाइने भो। उसले मनमा दिउँसो कामदारीले भनेका कुरा कुनै एउटा सानो बालकले परीक्षाको बेला पाठ रटेजस्तो रदै थियो- 'बत्ती पनि पास भएछ, अब झिलिमिलि हुने भो' थकाइहरू सम्झनामा समेटेर अनन्तमा विचरण गर्दै थियो ट्याक्टरको दिकदारी। कसले हो भन्दै गयो कसाबाट 'भोलिदेखि कमान बन्द अरे साहबलाई कुटिदियो अरे।' ऊ क्रमशः भन्दै गयो "सालाहरू कस्तो बदमास, अब बर्बाद भएन र" शब्द गुञ्जिरह्यो। भर्खरै भविष्यको कल्पना र योजना मनको पन्नाभरि लेखिसक्दै थियो तर ठूलै बाड आइदियो। लथालिङ्ग बनाइदियो मनले सजाएको खेतबारी।
खाना तयार भएको निधो चुल्हाबाट प्रसारित हुन्छ। आर्जनअनुसारको भोजन, जो दानादानासँग पसिनाको मूल्य तोकिएको हुन्छ तर त्यहाँ एउटा आनन्द छ त्यो हो खाएपछि विश्राम गर्न पाइन्छ। अनि अर्को एउटा हर्ष छ, किनकि पेटमा एउटा सन्तान हुर्किदैछ। पति / तत्नी थपाथक गर्दै रूचे जति खाएर जुठो भाँडो धोएपछि गाउँकाहरूसँग केही समय व्यतितका फिका गफ र वर्तमानका निस्ता विषयको तर्क वितर्क। रात निकै लामो छ। पानसमा तेल सकिएछ, रातको दश बज्यो लौ अब सुतौं। बस्नुहोस्को आदान प्रदानपछि निद्राको बाहुपासमा दुवै। रातको सन्नाटा छाउँछ। कुकुर भुकेको बाहेक चुपचाप छन् प्रत्येक घरका रातहरू अनि झिनो आशामा घुरघुराउँदैछ सपना।
विश्वकै सुप्रसिद्ध चिया फल्ने उर्वरभूमिको उर्वर मनसायले फॉडफुड गरिवरि करिबन १८५६ देखि दार्जीलिङको आलुबारी, ब्लुमफिल्ड आदि ठाउँतिर चियाखेती सपार्ने पूर्वजहरूको सन्तान दरसन्तान चियाबारीले खियाउँदै लगे पनि आफ्नो घरघडेरी नभए पनि कमसेकम कम्पनीले काम गर्न र बस्न दिएको छ। यदि छोरो जन्मिएछ भने अलिक पढाएर मन्शीसम्म चाहिँ बनाउँछु तर छोरी पाइछ भने हुर्काएपछि अर्कैले लगे पनि साक्षर पारिदिन्छु। मैले जोगाएको/बचाएको केही सम्पति खाएर मरेपछि किरिया गर्ने एउटा अधिकार चाहिन्छ नै। कोल्टे फेर्दै, सिरानी घरि अग्लो त घरि होचो पार्दै निद्राले साथ नदिएको रातका प्रहरहरू सुस्त बढ्दै थिए। सुत्नै पर्छ आजको रात भावीसन्तानको काल्पनिक जिम्मेवारी अनि सुत्नै पर्छ एक निद्रा ट्याक्टर चलाउनु भोलि।
लुटी ल्यायो भुटी खायोः कमान बन्दको बिरमाइलोपन र काम खोज्न कतै जानैपर्ने पेटको बाध्यता। विकलाङ्गको बैशाखी जस्तो भाग्यलाई समेटेर शहर पस्छन् दम्पति। हिजो स्वचालित ट्याक्टरको चालक आज मानवचालित ठेलागाडीको चालक। ठेलागाडीको वजन थाप्लाले बल्ल थामेर साहुको किरायादार कटेरामा सुस्केरा भरिदिन्छ मौनता। पुरपुरामा हातको टेवा लगाएर मनमा उठेका भावहरू आफ्नी एकमात्र परममित्र या हितैषी उसकै पत्नीसित शब्दमा व्याख्या गर्दैछ यस्तरी- "परिश्रम गर्नेहरू भने झनझन गरीब तर ठगेर खानेहरू चाहिँ अमीर। हे दैव !! अब सोझा र इमानदाहरूको जमाना सकिएछ। कमान बन्द हुनाले आज 'धेरै खान जोगी भयो, जोगी भएको भोलिपल्ट भोकै भयो, भने झै भयो', 'जुन जोगी आए पनि कानै चिरेको', शहरमा पनि काम मात्र लाउँदा रहेछन्, ज्यालामा धेरै ठगेर हैरानै पारे। हामी इमानदर भएर नढाटी सत्य बताउँछौं र उनीहरू हेप्छन्। हाम्रो नमस्ते पनि थाप्दैनन् तर मै हुँ भन्नेहरूको दुइ औंलीको हेल्लो थाप्छन् र खाफिला गफ गर्छन् "चोरलाई चौकी सिधालाई बेत" भने झैं। भोट आयो कि साम्यवाद र समाजवादका दर्शन छाँटछन् मात्र तर उपयोग हुँदैन।
यिनीहरूकै शोषणको शिकार भएर यतिका वर्ष खटाएर पुऱ्याएर खाने आदत बसी गो। अब कमान खुलियो भने पनि हामी जस्तालाई काम देला र?
तीतो सत्यता बेहोरेको अनि खुनमा भए जति पानी पसिनामा बगाएर परिश्रम गरी साधारण खानेकुरा जुटाएर खान पनि महलमा बस्नेहरूको रूखोगाली सहनुपर्ने, ..। एउटा कम्बल र एउटा धुसा चारप्रहर रातको सपना संसार ओडेर भोलिको बिहानले भेट्ने सुतिदिन्छन् दुइ मुटु। कुखुरी काँ भालेको प्रहरप्रहरले सूर्योदयको सङ्केत त दिए तापनि निद्रा पर्न सकेन। सोच्दासोच्दै उज्यालो हुन्छ अनि बासी तोषरोटीसँग नून हालेको कालो विश्वप्रसिद्ध चियाको टर्रो घुडकी घुट्घुट् पारेर सन्तुलित आहारको तृष्णा मेटाउँछन्। ऊ श्रीमतीतिर पुलुक्क हेरेर ठेलागाडीलाई ईश्वरस्वरूप ढोग गर्दै बजार पस्छ।
निकट भविष्यको जीवन धान्ने रूपरेखा कल्पनामा तयार भइसकेको छ उसको। यसैले सधैं भन्दा अझ गह्रौं भारी खोजेर निकै धनार्जन गर्नुपर्ने बाध्यताले आज ठेलागाडीको वजन बढेको छ।
निधारमा वजनले थिचेको चपेटमा चिट्चिट् पसिना टाउकामा नाम्लाको निष्ठुर वेदना, खुट्टामा लाहुरेहरूले माया गरिदिएको कानपुरे बुट अनि आङ न्यानो राख्न लुकुनी। यस शहरको हत्पत् समाधान नआउने समस्या पानी। झोडाको पानी बोकाइले आज कमाइ निकै भएछ जम्मा चारसय अस्सी। 'लोग्ने स्वास्नीप्रतिको चोखो प्रीति त गरिबी घरानामा नै हुन्छ' भने झैँ यी दुवैको चरित्रले व्यक्त गर्छ। एक केजी खसीको मासु र दुइ केजी वासमति चामल लिएर घर भित्रिन्छ। अहो ! आज उनीहरूको प्रथमचोटि र प्रणयशुत्रको इतिहास आलो भएको छ अनि आजकै रात एउटी फूल फुलेकी छ काखभरि। म पनि झसङ्ग ब्यूँझिएछु। आहा! कस्तो मीठो सपना।
English Translation
In reality, dreams can be said to be an exhibition of pictures seen by the soul in sleeping state, about subjects experienced or desired. I am not a dream expert researching this.
This dream is a realistic portrayal of imaginary characters in events that have occurred. Human society is narrow-minded. To remove this narrow-mindedness the heart must be vast and expansive. A vast heart can accommodate both society and nation — but in a constricted mind one exploits another, and a class is formed of honest but simple people who can barely sustain their lives.
Here the dream is a pregnant orphan daughter. Her birth comes this way: "The birth of a daughter is a defeat of karma" — from the categorization the previous generation made, exploitation begins at birth.
After many years hoping for a child, the elder wife had been sent to her maternal home and the younger wife brought. One day the younger wife quietly told her husband: "Somehow, last night in a dream I saw rice scattered and cucumber seeds."
A tractor driver of old, carrying the desire to become the father of a son — the tractor jolting back and forth on the road for three or four hours a day, smoke billowing from the chimney, the puttering sound. His total aspirations in life: a yearly bonus, Sunday holidays, and retirement gratuity. Time flies like chimney smoke; the body's efficiency drains like oil. "The new sahib has come — stricter even than before. Overtime now too. The company is making losses." His wife, lacking nutritious food, looks very weak. Medicine being given. He wished: "Maybe this time I'll get to be a father. If it's a son, I'll put him to work. If we keep a cow and a few goats, the school fees would be covered." Just then someone passing said: "From tomorrow the estate is closed — someone beat up the sahib." He had just been writing future plans on the pages of his mind — and a great flood arrived, washing away everything.
The sign that food is ready comes from the hearth. A meal corresponding to earnings — each grain tagged with the price of sweat — but there is joy: after eating one gets to rest. And another happiness: a child is growing in the womb. Husband and wife, tired out, ate as much as they liked and after washing the dishes spent time with neighbors in light gossip. The night is long. The lamp oil has run out — it's ten o'clock. Both fall into the embrace of sleep. Quiet spreads. Except for the barking of a dog, the nights are silent, and in thin hope, the dream hums softly.
The descendants of ancestors who cleared the fertile land of Darjeeling for tea cultivation from around 1856 — worn down by the tea gardens for generations — may not own land, but at least the company has given them work and a place to live. "If a son is born, I'll educate him to supervisor level. If a daughter, after raising her, even if another takes her, I'll make her literate." Unable to sleep, turning over, adjusting the pillow. Must sleep tonight — and must drive the tractor tomorrow.
With the estate closed and the stomach compelling them to find work elsewhere, the couple enters the city. Yesterday the driver of an automatic tractor, today the driver of a hand-pulled cart. The pushcart's weight barely held by the shoulder, in a rented room, silence fills with sighs. He explains to his wife: "Those who work hard get poorer, those who cheat become rich. We tell the truth and they look down on us. They don't even take our namaste but accept the two-fingered hello of those who claim importance." Today's earnings from carrying water: four hundred and eighty rupees. One kilo of goat meat and two kilos of basmati rice bought, they enter the home. Tonight their love-bond's history is refreshed — and tonight a flower has bloomed in the lap. I too woke with a start. Ah! What a sweet dream.
हिन्दी अनुवाद
वास्तव में सपने नींद की अवस्था में आत्मा द्वारा देखे जाने वाले चित्रों की प्रदर्शनी हैं। स्वप्नविद् नहीं हूँ मैं।
यह सपना उन घटनाओं की काल्पनिक पात्रों पर यथार्थ चित्रण है जो घटित हुई हैं। मानव समाज संकुचित है। इस संकुचितपन को हटाने के लिए मन विस्तृत होना चाहिए।
यहाँ सपना एक गर्भवती अनाथ बेटी है। उसका जन्म ऐसे होता है: "बेटी का जन्म — हारे हुए कर्म का फल" — पिछली पीढ़ी के वर्गीकरण में जन्म लेते ही शोषण शुरू।
बड़ी पत्नी को मायके भेजकर छोटी लाई गई थी। छोटी ने एक दिन चुपचाप पति से कहा — "कल सपने में चावल बिखरे और खीरे के बीज देखे थे।"
बेटे का बाप बनने की चाह रखने वाला पुराना ट्रैक्टर चालक। साल में बोनस, रविवार की छुट्टी, रिटायरमेंट ग्रेच्युटी — बस यही जीवन की सारी आकांक्षाएँ। पत्नी कमज़ोर है, दवाई खा रही है। "इस बार बेटे का बाप बनूँगा शायद।" तभी खबर आई — "कल से कमान बंद है।" अभी-अभी मन में भविष्य की योजनाएँ लिख रहा था — और बाढ़ आ गई।
चूल्हे से खाने का संकेत। कमाई के हिसाब का भोजन — पर खाने के बाद आराम की खुशी। और एक खुशी — पेट में बच्चा पल रहा है। कमान बंद होने पर दंपति शहर आए। कल ट्रैक्टर चालक था, आज ठेलागाड़ी चालक। पत्नी से कहता है — "मेहनत करने वाले गरीब, ठगने वाले अमीर। हम सच बोलते हैं — वे दबाते हैं।"
आज ठेले पर पानी ढोकर चार सौ अस्सी की कमाई। एक किलो खसी का माँस और दो किलो बासमती चावल लेकर घर लौटे। आज उनके प्रेम का इतिहास ताज़ा हुआ — रात को गोद में एक फूल खिला। मैं भी झटककर जाग गया। आह! कितना मीठा सपना।
निबन्ध २०
एउटा शीर्षक प्रकृति
Everything in nature contains all the power of nature. Every-thing is made of one hidden stuff. (अज्ञात)
प्रकृति ? हो त त्यही प्रकृति। जो सुन्दर थियो तर कुरूप बनिदैछ हो त्यही प्रकृति। कति र कस्तो प्रकृति अनि किन प्रकृति ? सकारात्मक कि नकारात्मक प्रकृति? कृत्रिम कि यथार्थ? प्रत्येक प्रकृतिका छातीभित्र रोमान्टिक र भौतिकवादी मान्छे फेरि मान्छेका वशमा प्रकृति? हेरिरहेका आँखाका नानीभित्र प्रकारप्रकारका जीवित नक्साहरू एवं अविस्मरणीय कला, जो थियो र छँदैछ। आँखाद्वारा खिंचेर मनको बाकसभित्र अटेसमटेस सजाउन सकिने। कवि झुमेको कविता फुलेको वन तपोवन। सङ्गीतका जम्मै सरगम, सुर, ताल, लय अटाएको विशाल साम्राज्य। बोकेर गह्रौं भएको कल्पना हुँदै नहुने। विशाल चैतन्यको साम्राज्यमा उर्वरक निमेष निमेषका हेराइहरू हेरेर तृष्णा कहिल्यै पूर्ण नहुने स्वादिष्ट भोजन प्रकृति। धेरै खाइरहँदा पनि अपच र बिसञ्च नहुने। बसिरहँदा/घच्घच्याउँदा/पिरोल्दा पनि न्यानो दिने आमाको मायारूप काख। हो त्यही काखको न्यानो डसनामा मेरो झुप्रे घर। भूइ कुइरो हटेपछि मेरा नेत्रद्वय दगुरेको टुंडीखेलहरू कति विस्तृत छन्। तृष्णा छ तर चिसो पानी पनि छ, आत्मिक भावविभोर आत्माहरू अध्यात्मका अन्वेषक पनि भइसकेका छन्। प्रत्येक आँखाका नानीभित्र तस्वीर खिचिएर नाङ्लो जत्रै सूर्य जलेको उष्णता प्रतिबिम्बमा मक्ख परेर जीवन जिउने पलपल यो परिवेश्को शीर्षक प्रकृति।
मलाई बोलाएर रोएका आँसु पुछिदिँदै अल्मल्याउँछिन् यी आमा। चरि फुलिदिन्छन् फूल भएर घरि बोलिदिन्छिन् गीत भएर अनि उडिदिन्छिन्। चैत-वैशाखमा सिमलको भूवा भएर। अथक नृत्य छ चरी भएर डालीमा। तर ताल चुकेको छैन। छैन विश्राम रातहरूमा देखिँदैन निद परेलीमा। न खुशीमा हाँस्छिन् तरूणीडौं खित्का छोडेर न त रूँदछिन् अफसोसमा हिक्का उनेर। प्रत्येक कोकीलकण्ठहरूमा उदयमान छन् तिनका झ्याउरेलयका मीठा गीतहरू। बाँसको शिर झुकेको लाजले हावाको नुपुर र पाउजुको झन्कार पोथ्राहरूमा। उसै राम्रो बिहानको शीत टल्किएको नाकको फुलि। कति विध्न राम्री अनि सारै शान्त छौ आमा तिमी।
खोइ के ले सजाउ म ? के छ र दिउँ म? मेरो हातको चिनो यदि तिमीबाट छुट्टिएर गए भने। मैले यतिका दिन पिरोले मात्र भाव/मर्म बुझिनँ। नसेलाएको चुल्हो जस्तै छ आमा तिम्रो काख। मगमगाएर सुगन्धले आनन्दित छु। यति धेरै मलाई खुशी राखेर मैले गुणको बद्ला के पो चुकाउन सकूँला र। लेखेर शब्दहरूमा कति पो अटाउन सकूँला म। तिमी झरनासँगै खस्दछे र खहरेसँगै छालहरूमा तरङ्ग भएर बहिदिन्छे। आत्तिदैछ मेरो कलमको शाब्दिक बाछिटाहरू। वर्णन गर्न शब्दले नपुगेर हुत्तिदैछन्। मतवाला भएर भावनाहरू मलाई कुरी कुरी लाग्छ। शरम पचाएर कुपुकुपु खाँदैछन् मेरा इच्छाहरू, तिमी जे पस्किन्छेउ त्यही।
तिमी जादु हौ कि जननी? मोहनी मन्त्रहरूले मलाई परास्त पारेर डोऱ्याई लाँदैछौ कतै। म विवेक नचिन्ने बलियो हाती। माहुते भएर मोहनी डोरीले मेरोगला घिस्याएर मेरा तह नमिलेका कृयाकलापहरूलाई कुनै एकान्तको शान्त घरभित्र लगी सम्झाउँछौ। नाँच्न सिकाएकी छौ छम्छम् घुँडगुरू बाँधेर पाउहरूमा तर ताल चुक्दैछ नचाइमा। दर्शकका सयौँ आँखाहरू म उभिएको मञ्च अघि यो महान् रङ्गशालामा हेरिदिन्छन् बेस्सरी। पुरस्कारको होड जित्न एउटा बेहोसी हँसाई। कानेखुशी हुँदैछ मेरो निम्ति ती पुरस्कार। हिँड्दैछु बेठेगान पाइलाहरू भड्खारातिर ओरालिँदैछन् - कहिले अनि माझी भएर ढुंगा खियाउँदै किनारा खोज्न जाँदैछु मात्र तिम्रै इसारामा-गाडारातको नावीकसरह आकाशको ध्रुव हेरेर।
यदि समुद्रमा ज्वारभाटा आएन भने अनि तुफानले हुत्याएन भने मङ्गल बचन बोलेर साइत जुराएरै हिँड्रेको हुँ म। ग्राहले धक्का नदियोस् साथै दाबिलो भाँचिएन भने गन्तव्य पार गर्ने छ। चिरायुको आशीर्वाद दिनोस्। पानीमाथि हिँड्ने मेरो ओभानो आशा र लक्ष्यभरि पुगेको हेर्न जलकमल भएर वरिपरि फुल्न पठाइदेऊ स्वर्गका परीहरूलाई जो दृष्टिगत तिम्रा बेजोड सृजनाका नाट्यशालामा सोह श्रृङ्गारले नाच्ने गर्छन्। मनभित्र देखे जति सबै अटाउन प्रायः तिम्रो र मेरो विचर मिल्दोजुल्दो छ, तर म क्षणिक तिमी पूरक, म विस्मय तिमी प्रस्तुति, म ढाँचा तिमी यथार्थ। खाली आत्माले खोजी ल्याएको शान्त्वनामा मेरो अन्त्य। यो दृष्टिगत सपनाको करोडौँ तारा नक्षत्रको त्यो आकाश जहाँ मुर्दा हुनअघि नै मरमाइरहेको छु। तिम्रो काखको साझा चिता प्रत्येक मेरा साइनोवालाहरूको शयनकक्ष हो। मैले मलाई नै खरानी बनाएर फेरि फुल्न माग्दैछु कोपिलाबाट। देशको सपुत भएर फेरि युद्ध लड्ने छु, परास्त पार्नेछु शत्रुहरूलाई। यसपल्ट हारे पनि पुनर्जन्ममा जित्ने छु, परास्त पार्नेछु। काख रित्तिएपछि आमाहरू शोक गर्छन् तर तिमी किन सुर्ताउदिनौ किन निस्ताउँदिनौ ? लछारपछार भइसक्यौ प्रकृति तिमी। यसरी सहँदासहँदै प्रलय हुँदिनौ कतै ? मण्डपमा फन्को मारिरहेकी दुलहीसरह फन्को मारेरै आखिर सुन्दर छौ। आफ्नै श्रृङ्गार ओखाइपोखाइ छ तैपनि शाब्दिक माला एउटा भेट मात्र। "Perfect beauty is its own sole end" (अज्ञात)।
शब्दहरूले पुगेनन् मलाई बरू म कलमको जम्मै स्याही पन्नाभरि छरिदिन्छु अनि भनिदिन्छु आधुनिक चित्र। छक्क परून् आलोचक समालोचकहरू। स्याहीका थोपाथोपाबाट झिकेर लेखून तिम्रो अतुलनीय महिमा अनि पश्चत्ताप गरेर स्याहरून् अब जन्मिनेहरू ताकि गणित नमिलेका सूत्रौँ अल्मलिएकाहरू। नभए झिल्काहरू समेटिएर जलिरहेको आगो हौ तिमी। वाष्पित कणकणबाट थोपा भई फेरि वर्षाद एवं आयु अलङ्कार र औषधि हौ। आँखालाई चालिसे नलागेसम्म टिठ्याउने छन् मेरा फुर्सद। जहाँसम्म तिमीलाई हेर्न सक्छु अनि तपाईलाई मभित्र छ्याप्प राखेर अनन्तको निद्रा सुतिदिन्छु।
सपना हेरेको हुन्छ बादलको सतहबाट अनि भनि दिन्छु यस्तरी सरोबर र तलावका किनाराबाट जलेवा भई उड्दै थियौ। कुनै सूर्यास्तको रातो घाममा पसिनै पसिना थियौ, रिसाएकी थियौ। खडग लिएर दुर्गा जस्तै, क्रोधको हुडकार र शङ्खनाद गर्दै थियौ। गर्जिएर हाम्रो सातो उडाएकी थियौ। त्राही त्राही थिए मान्छेका बस्तीहरू। पहराहरूमा क्षेप्यास्त्र, ब्रह्मास्त्र फ्याँकेर बिद्युत झिल्काहरूको प्रकाशमा चट्याङको कर्णविद्रोही शब्द सुनेर जम्मै इन्द्रियहरू स्तब्ध थिए। मैले सोचे तिमी बौलाही छौ क्यार तिम्रा शिथिल शरीरभरि पैह्रोहरू थिए। पैरोभित्र चित्कारित मान्छेहरू छट्पटाउँदै थिए। स्वयम्सेवीहरू वृद्ध-बाल-बनिताहरूको उद्धार गर्दै थिए। सानै खहरे झोडा पनि टिस्टाौँ थिए। आइला आइला शोक र खुशीको मिश्रित आइला। रानीको चिरफार गरिएको विभत्स कहानी। अहो हे आमा फेरि प्रत्येक बिहान त्यही हाँसो लिएर क्षितिजबाट पुलुक्क चिहाएपछि टुप्लुक्क बल्याँसीमा आइपुग्छौ। बारूद गनाएका फोहोर, मैलो मिश्रित वायु धोएर स्वच्छ कोशेली बिहानको स्पूर्ति मलाई समीर हम्किन्छौ। तिमी कहिल्यै कुरूप नभइदिए पुग्थ्यो अनि अन्त्यमा एक वाक्य लेख्दैछु। आमा प्रकृति नै जीवनको अनमोल प्रसाद हो र जसले पनि उपभोग गर्न सक्छ।
English Translation
"Everything in nature contains all the power of nature. Everything is made of one hidden stuff." (Unknown)
Nature? Yes, that very nature. The one that was beautiful but is becoming ugly. How much and what kind of nature, and why nature? Positive or negative? Artificial or real? Within every nature's breast — romantic and materialist humans — and again, nature at the mercy of humans? In the pupils of watching eyes, living maps of various kinds and unforgettable art — what was and still is. The forest-grove where the poet sways blooming. The vast empire containing all the scales, notes, rhythm, and melody of music. Gazing into the vast dominion of consciousness, thirsty glimpses that never fully satisfy — the delicious meal that is nature. Even eaten continuously, no indigestion. The warm lap of a mother's love — even when sat upon, jostled, or troubled, it gives warmth. Yes, in the warm nest of that very lap is my humble home.
Calling me, wiping my tears, bewildering me — this mother. Sometimes blooming into flowers, sometimes speaking as song, then flying away. In Chaitra-Baishakh, as the silk-cotton fluff. Tireless dance as birds on branches — yet the beat hasn't missed. No rest — nights don't see eyelids close. Neither laughing freely with joy, nor weeping with sobbing in sorrow. In every cuckoo-throat rise the sweet mountain-style tunes. The bamboo bows its head in shyness — the wind's anklet and the jingle of foot-ornaments in the thickets. How magnificently beautiful and how very calm you are, O mother.
What shall I adorn you with? What do I have to give? I disturbed you for so many days without understanding the feeling or meaning. Like an unlit hearth is your lap, mother. I am delighted with your fragrance. You have kept me so very happy — what repayment of your goodness can I ever make? How much can I fit into written words? You fall with waterfalls and flow as waves in rushing streams. My pen's verbal sparks are scattering, gasping, unable to find enough words. Intoxicated, the feelings keep nagging at me. My desires devour shamelessly, relishing whatever you serve.
Are you magic or mother? Enchanting spells overcoming and leading me somewhere. I am a powerful elephant not knowing my own mind. As a mahout with a charming rope, you drag my neck and take my disorderly behaviors into some solitary peaceful house and explain. You have taught me to dance with anklet bells tied to my feet — but the beat keeps slipping. Hundreds of eyes of spectators watch from in front of the stage in this great theater. I walk with unsteady steps, descending toward a precipice — sometimes going as a boatman, seeking a shore while grinding stones — only at your signal, like a navigator in the night looking at the North Star.
If a tide doesn't come to the sea and the storm doesn't toss me, I set out having spoken auspicious words at an auspicious moment. I am turning myself to ash and asking to bloom again from a bud. I will be a true son of the country and fight again. Even if I lose this time, I will win in the next life. When their laps are empty, mothers grieve — but why do you not worry, why do you not feel the pain? You have become tattered and scattered, O Nature. Will you not become a great flood, bearing all this? Like a bride circling in the wedding pavilion — circling and circling — you are beautiful after all. Your own adornment is being undone and remade, yet a garland of words is just one offering. "Perfect beauty is its own sole end." (Unknown)
The words were not enough for me — so I will scatter all my pen's ink across the page and call it modern art. Let the critics be astonished. Let them pick from ink-drops and write your incomparable glory, and let those yet to be born take care. You are fire gathered of sparks, still burning. From each evaporated particle, becoming a droplet and raining again — you are age, ornament, and medicine. As far as I can see you, I will press you inside me and sleep the eternal sleep.
I dream from the surface of clouds: from the shores of ponds you were flying as steam. In a sunset's red glow you were all sweat, angry, like Durga with a sword — roaring in wrath. You thundered and made our souls flee. The human settlements panicked. Landslides wracked your body; inside them, screaming humans writhed. Volunteers rescued the old, the children, the women. Even small streams were raging. And O mother — again every morning with that same smile, peeking from the horizon, arriving plump on the treetop. Washing the gunpowder-smelling dirty air, blowing the fresh breeze of morning vigor at me. May you never become ugly — and finally, one sentence: Mother Nature is the priceless prasad of life, and anyone can partake of it.
हिन्दी अनुवाद
"प्रकृति में सब कुछ प्रकृति की सारी शक्ति समाए हुए है। सब कुछ एक छुपी हुई चीज़ से बना है।" (अज्ञात)
प्रकृति? हाँ, वही प्रकृति। जो सुंदर थी पर कुरूप होती जा रही है। कितनी और कैसी प्रकृति? सकारात्मक या नकारात्मक? कृत्रिम या यथार्थ? हर प्रकृति के सीने में रोमांटिक और भौतिकवादी इंसान — और फिर इंसान के वश में प्रकृति? आँखों की पुतलियों में जीवित नक्शे और अविस्मरणीय कला। संगीत के सारे सरगम, सुर, ताल, लय वाला विशाल साम्राज्य। विशाल चेतना में तृष्णा जो कभी पूरी न हो — वह स्वादिष्ट भोजन है प्रकृति। खाते रहो — अपच नहीं होता। माँ के प्यार जैसी गोद — पीड़ित करने पर भी उष्मा देती है।
बुलाकर आँसू पोंछती, उलझाती है यह माँ। कभी फूल बनकर खिल जाती, कभी गीत बनकर बोल देती, फिर उड़ जाती। चैत-वैशाख में सेमल की रूई बनकर। बाँस शर्म से झुका — हवा के नुपूर और पाजेब की झंकार। कितनी भव्य और शांत हो तुम, माँ।
क्या से सजाऊँ तुम्हें? क्या दूँ? इतने दिन परेशान किया, पर भाव-मर्म नहीं समझा। बिना सुलगे चूल्हे जैसी है तुम्हारी गोद। सुगंध से आनंदित हूँ। शब्दों में कितना समेट सकूँगा? झरने के साथ गिरती हो, नाले के साथ बह जाती हो। मेरी कलम के शब्द कम पड़ रहे हैं।
जादू हो या जननी? मोहनी मंत्रों से मुझे परास्त कर कहीं ले जा रही हो। मैं अज्ञानी बलशाली हाथी हूँ। महावत बनकर मोहनी डोर से खींचकर समझाती हो। खुद को राख बनाकर फिर खिलने की माँग कर रहा हूँ। हारा तो अगले जन्म में जीतूँगा। माँ जब गोद खाली होती है तो रोती हैं — पर तुम क्यों नहीं? लछार-पछार हो चुकी हो प्रकृति। दुलहन की तरह घूमते-घूमते भी सुंदर हो। "Perfect beauty is its own sole end." (अज्ञात)
शब्द कम पड़ गए — सारी स्याही पन्ने पर बिखेर दूँगा और कहूँगा — आधुनिक चित्र। माँ प्रकृति ही जीवन का अनमोल प्रसाद है — जिसे कोई भी ग्रहण कर सकता है।