नयाँ रचनाहरू
मुक्तिनाथ शर्मा 'शोषित' — कविता · निबन्ध · मुक्तक
रचना-सूची हेर्नुहोस्
संग्रह + आलय → संग्रहालय
यहाँ पुस्तक संग्रहालय र पुस्तकको माझमा एउटा सेतु छ जो नदीका दुई किनाराहरूलाई जोड्दछ। जोड्नु भनेको शक्ति हो। संग्रह अर्थात् बटुल्नु, थुपार्नु, भेला पार्नु, जतन गर्नु, एकै ठाउँ पार्नु र बचाइ राख्नु। किताब, कृति, पुस्तक, काव्य, महाकाव्य, पत्रिका इत्यादिलाई जसरी सम्बोधन गरे पनि, मान्छेले आ-आफ्ना अध्ययनमार्फत् उपार्जन गरेका वा तयार पारेका — मानव समाजको आर्थिक, बौद्धिक, सामाजिक उन्नतिका लागि, र कृषि सुधार, बागवानी जस्ता अति प्रयोजनका विषयमा लेखि राखेका ठेली (किताब) — जसले भविष्यमा पनि शुद्ध विचारमूलक उपलब्धि मानिने विषयहरूलाई दिनहुँ बदलिँदो पिढी दर पिढीलाई अझ प्रखर गरी नयाँ दिशा निर्देशन र वैज्ञानिक अनुसन्धान तर्फ अधि बढाउन निकट भविष्यका देशका कर्णधार भनिने विद्यार्थी-विशेषलाई कुनै अड्चन नहुन दिन वर्तमानमा नै एउटा शुद्ध चिन्तनमार्फत् यस गरिमामय विषयलाई यसरी पुस्तक संग्रह गरिनु यो मामूली र सरल विषय होइन।
प्रथम त स्वयं सिद्ध शुद्ध विचारको भावनात्मक परिकल्पनाको अभिवृद्धि भई परिकल्पनालाई कार्यान्वयन गरी राष्ट्रको गरिमालाई उच्च मूल्याङ्कन गर्ने पवित्र सोचलाई ढिलो नगरीकन, एउटा आदर्शताको जिम्मेवारी आफैमा राखेर यो पुनित कार्यसञ्चालन गर्नु निकै कठिन थियो। तर "तँ चिन्ता, म पुऱ्याउँछु" भने जस्तै गरी यति महत्वपूर्ण विषय हालमा लिएर, त्यो पनि वर्तमान सभ्यताको एक अपरिहार्य, अत्यन्त आवश्यक विषय — पुस्तक संग्रहालय तयार गरेर कार्यान्वयन गरिनु नै अति महत्वपूर्ण विषय हो।
अतएव यस संग्रहालयभित्र साहित्यका विविध विषयदेखि लिएर धार्मिक, सांस्कृतिक, लोक साहित्य, कला नेपाली, अङ्ग्रेजी तथा अन्य भारतीय भाषाहरूमा लिखित काव्य र सिद्धान्त, वेद र उपनिषद् अनि पुराण जस्ता विषय, जो मानिसको दैनिक जीवनमा चाहिने उपयोगी पुस्तकहरूको जोगाड पाइन्छ।
बदलिँदो युगको चाहना स्वरूप विज्ञान र मनोविज्ञानका ठेलीहरू, र कृषि-बागवानीका इत्यादि पुस्तकहरूको भेला-संग्रह गरिनुले सिक्किम राज्यको गौरव बनेको छ। साथै साहित्य लेखनमा ऊर्जा थपिएको छ भने पाठकहरूमा पुस्तक पठन-पाठनमा जाँगर पलाएको छ।
अन्न थन्क्याउने भण्डार भने जस्तो, वा भकारी भने जस्तो — पुस्तकको रूपमा कवि, लेखक, इतिहासकारद्वारा लेखिएका मौलिक विषयलाई यस संग्रहालयले जगेर्ना गर्ने, जतन गर्ने जिम्मेवारी लिएको छ।
अतएव सिक्किम राज्यको नाम्ची आज एक धरोहर बनेको छ भन्नमा कुनै दुईमत छैन। यो गर्व लाग्दो एक ऐतिहासिक विषय हो। यसको श्रेय उसैलाई जान्छ, जसले यस्तो पवित्र विषयलाई कार्यमा परिणत गरेका छन्।
वर्तमान समय भनेको नेपाली साहित्य, संस्कार, संस्कृति, आचार-व्यवहारप्रति रुचि घट्दै गइरहेको बेला हो। बढ्दो अत्याधुनिक कल्चर-कुकल्चरहरूको मानव बस्तीहरूमा आक्षेप भइरहेको बेला, अनि साइबर कल्चरले मानव हृदय अनि मस्तिष्कमा समेत घात गरिरहेको समय — जब मान्छेको विचार नै पलायन-वादी हुन्छ अनि झन् शुद्ध वैचारिकता खच्किन्छ। यस्तो परिस्थितिमा यो कार्यले केही हदसम्म हाम्रा भविष्यका कर्णधार भनिने विद्यार्थीहरूलाई त यो सुनमा सुगन्ध नै साबित छ।
नेपाली भाषीहरूको त यो संग्रहालय सरस्वतीको मन्दिर सरह छ। आज हामीले आफ्नो जातीय भाषा, साहित्य, संस्कार र परम्परालाई तिरस्कार गरेर अति सस्तो पश्चिमी संस्कारलाई पछ्याइरहेको बेला, यी पुस्तकहरूले राहत दिएको छ।
हाम्रो अहोभाग्य मानिने उक्त संग्रहालय सिक्किम, दार्जीलिङ तथा दार्जीलिङका नेपाली-बहुल क्षेत्रका लेखक, कवि, नाटककार, समालोचक, इतिहासकारहरूको ज्ञान भण्डार बनेको छ भने छिमेकी मुलुक नेपाल, आसाम, मणिपुर तथा भारतका भिन्न-भिन्न स्थानमा बसोबास गर्ने नेपालीहरूलाई समेत लाभान्वित छ।
नेपाल, झापा, धुलाबारी स्थित त्रिफला अन्तर्राष्ट्रिय पुस्तकालयसँग हातेमालो गरी, हामी Divine Theological Open University (DTOU) नेपाली पुस्तक संग्रहालयमार्फत् थप नेपाल राष्ट्रका विद्वानद्वारा लिखित विभिन्न ओजनिला पुस्तकहरू उपलब्ध गर्न सक्छौं।
धेरै कति कति मूल्यवान पुस्तकहरू मुसाले काट्यो, बेथानका भए — हराए, जलेर खरानी भए। लामो युग बित्यो। समय परिवर्तन भयो। कति यो आधुनिक विज्ञानमय मानव शैलीलाई नभई नहुने औषधीय विषयमा लेखिएका खोजपूर्ण, अनुसन्धानमूलक पुस्तकहरू नाश भए — किनभने हामीसँग यस्तो जोगाड थिएन, साधन थिएन। ठूला ठूला विश्वविद्यालयहरू थिए तर सब-कोहीले सम्पर्क राख्न गाह्रो थियो। यसर्थ नै अहिले पश्चाताप बेहोर्नु पऱ्यो। विदेशी ढाँचामा तयार पारिएका किताब पढ्न बाध्य भयौं। नचाहिँदो मुगलकालीन इतिहास पढ्न पऱ्यो — आवश्यक थिएन।
हाम्रा लागि हाम्रै परिवेशका रमाइला इतिहासहरू थिए, वीर गाथा थिए। भूगोल र कृषि, विज्ञान, संगीत अनि कला, रसायन शास्त्र हाम्रै थिए, र छन् पनि। तर हामीलाई विदेशी रस भिज्यो। तर अब बिस्तारै यी हाम्रा उपलब्धि स्वरूप संग्रहालय र पुस्तकालयतिर जाने बानी गरौँ।
आफ्ना निकट भविष्यका सन्तानहरूलाई नेपाली भाषा साहित्यतिर लक्षित गरौं। पुस्तक उखु जस्तै मीठो र स्वादिलो छ तर चुस्न सकौं। हामी मूर्खवीर छौं अब ज्ञानवीर बनौं।
अन्त्यमा, सिक्किम नाम्ची स्थित पुस्तक संग्रहालयको अझ टिकाउ र दीर्घायुको कामना सहित लेखान्त गर्दछु।
A library serves as a bridge between the book repository and books themselves — just as a bridge connects two banks of a river. To bridge is to connect, and to connect is power. "Sangrah" (collection) means to gather, to accumulate, to assemble, to preserve, to bring together in one place and keep safe. Whatever we may call them — books, literary works, poetry, epics, journals — the volumes that people have produced through their own study or created themselves, writings on subjects of vital importance to the economic, intellectual, and social advancement of human society — on agriculture, horticulture, and much else — books that will continue to be recognised as intellectually pure achievements, helping each passing generation forge ahead with sharper clarity toward new directions and scientific research, so that the students who will be the future pillars of this nation face no obstacle: to gather books in this dignified manner, with a spirit of pure purpose, right now in the present — this is no trivial or simple matter.
First, cultivating the emotional vision of a self-proven pure idea, then translating that vision into action — to do so without delay, holding within oneself the responsibility of an ideal and setting this sacred work in motion for the sake of the nation's dignity — was no easy task. Yet, just as one might say "do not worry, I will see it through," to take up so important a matter right now — and what is more, a matter that is indispensable and urgently needed in this age of civilisation — to build a book library and put it into practice: that, truly, is a matter of the highest importance.
Therefore, within this library one finds a rich store of books useful in daily life: spanning diverse literary subjects as well as religious and cultural texts, folk literature, art — poetry and philosophy written in Nepali, English, and other Indian languages — along with works such as the Vedas, Upanishads, and Puranas.
Assembling volumes on science, psychology, agriculture, horticulture, and more — in keeping with the needs of a changing age — has become a source of pride for the state of Sikkim. At the same time, it has infused fresh energy into literary writing and kindled in readers a renewed zeal for books.
Like a granary that stores grain, or a storehouse that keeps provisions — this library has taken upon itself the responsibility of preserving and safeguarding the original works written by poets, authors, and historians in the form of books.
There is no doubt that Namchi, in Sikkim state, has today become a heritage of knowledge. This is a matter of pride — a historic achievement. The credit belongs to those who turned so sacred a purpose into reality.
These are times when interest in Nepali literature, tradition, culture, and conduct is steadily waning. A time when hyper-modern cultures and counter-cultures are encroaching upon human settlements, and when cyber culture is striking at the very heart and mind of humanity — when people's thoughts themselves turn fugitive and pure intellectual integrity begins to erode. In such circumstances, this endeavour is, for the students who will be the pillars of our future, nothing short of fragrance added to gold.
For Nepali speakers, this library is akin to a temple of Saraswati herself. At a time when we are spurning our own ethnic language, literature, traditions, and heritage in favour of a cheap Western imitation, these books offer solace and relief.
It is our great fortune that this library has become a treasury of knowledge for writers, poets, playwrights, critics, and historians from Sikkim, Darjeeling, and the Nepali-majority areas of Darjeeling, and that it also benefits Nepalis living in the neighbouring country of Nepal, Assam, Manipur, and various parts of India.
By joining hands with the Trifala International Library, located in Dhulabari, Jhapa, Nepal, we are able — through the DTOU Nepali Book Library — to make available a further range of weighty books written by scholars of the nation of Nepal.
So many precious books were gnawed away by rats, fell into neglect — were lost, burnt to ashes. Long ages passed. Times changed. So many research-based, exploratory books on medicinal subjects — indispensable to modern scientific human life — were destroyed, because we had no means of preserving them, no resources. Great universities existed, but reaching them was difficult for everyone. That is why we must bear regret today. We were compelled to read books fashioned in foreign moulds. We were made to study an unwanted Mughal-era history — one we had no need for.
We had our own enchanting histories, our own tales of valour. Geography and agriculture, science, music and art, chemistry — these were ours, and still are. But we were drenched in a foreign intoxication. Now, however, let us gradually form the habit of turning toward these libraries and repositories — our own achievements.
Let us guide the children of our near future toward Nepali language and literature. A book is as sweet and flavoursome as sugarcane — let us learn to draw from it. We have been heroes of ignorance; now let us become heroes of knowledge.
In closing, I conclude this piece with the wish for the book library in Namchi, Sikkim to endure and thrive for many long years to come.
यहाँ पुस्तक संग्रहालय और पुस्तक के बीच एक सेतु है जो नदी के दो किनारों को जोड़ता है। जोड़ना ही शक्ति है। संग्रह अर्थात् बटोरना, संचित करना, एकत्र करना, सँजोना, एक स्थान पर रखना और सुरक्षित रखना। किताब, कृति, पुस्तक, काव्य, महाकाव्य, पत्रिका — इन्हें जो भी नाम दिया जाए — मनुष्य ने अपने-अपने अध्ययन के माध्यम से अर्जित या तैयार किए हुए, मानव समाज की आर्थिक, बौद्धिक, सामाजिक उन्नति के लिए तथा कृषि-सुधार, बागवानी जैसे अत्यंत उपयोगी विषयों पर लिखे हुए ग्रंथ — जो भविष्य में भी शुद्ध विचारमूलक उपलब्धि मानी जाएंगी — उन्हें प्रतिदिन बदलती पीढ़ी-दर-पीढ़ी को अधिक प्रखर बनाते हुए नई दिशा और वैज्ञानिक अनुसन्धान की ओर आगे बढ़ाने के लिए, निकट भविष्य के देश के कर्णधार कहलाने वाले विद्यार्थियों को कोई बाधा न आए — इसके लिए वर्तमान में ही एक शुद्ध चिंतन के माध्यम से इस गरिमामय विषय को इस प्रकार पुस्तक-संग्रह करना कोई मामूली और सरल कार्य नहीं है।
पहले तो स्वयं सिद्ध शुद्ध विचार की भावनात्मक परिकल्पना को विकसित कर, उस परिकल्पना को कार्यान्वित करते हुए, राष्ट्र की गरिमा को उच्च मूल्यांकन देने वाली पवित्र सोच को देरी किए बिना, स्वयं एक आदर्श की जिम्मेदारी लेकर इस पुनीत कार्य का संचालन करना निहायत कठिन था। किंतु "तू चिंता मत कर, मैं पहुँचा दूँगा" — जैसे कहते हैं — उसी भाव से इतने महत्वपूर्ण विषय को आज हाथ में लेकर, और वह भी वर्तमान सभ्यता का एक अपरिहार्य, अत्यंत आवश्यक विषय — पुस्तक संग्रहालय तैयार कर उसे कार्यान्वित करना ही अत्यंत महत्वपूर्ण बात है।
अतः इस संग्रहालय में साहित्य के विविध विषयों से लेकर धार्मिक, सांस्कृतिक, लोक साहित्य, कला — नेपाली, अंग्रेज़ी तथा अन्य भारतीय भाषाओं में लिखित काव्य और सिद्धांत, वेद और उपनिषद् तथा पुराण जैसे विषयों की, मनुष्य के दैनिक जीवन में काम आने वाली उपयोगी पुस्तकों का भंडार मिलता है।
बदलते युग की माँग के अनुरूप विज्ञान और मनोविज्ञान की पुस्तकों तथा कृषि-बागवानी आदि की पुस्तकों का यह संग्रह सिक्किम राज्य की शान बन गया है। साथ ही साहित्य-लेखन में ऊर्जा का संचार हुआ है और पाठकों में पुस्तक-पठन की ललक जागी है।
जैसे अनाज संचित करने का भंडार, या जैसे धान रखने का कोठार — कवि, लेखक और इतिहासकारों द्वारा पुस्तकों के रूप में लिखे गए मौलिक विषयों को जगाए रखने और सँजोए रखने की जिम्मेदारी इस संग्रहालय ने ली है।
अतः सिक्किम राज्य का नामची आज एक ज्ञान-धरोहर बन गया है, इसमें कोई दो मत नहीं। यह एक गर्व का ऐतिहासिक विषय है। इसका श्रेय उन्हें जाता है जिन्होंने इस पवित्र विषय को कार्यरूप दिया।
वर्तमान समय वह काल है जब नेपाली साहित्य, संस्कार, संस्कृति और आचार-व्यवहार के प्रति रुचि घटती जा रही है। बढ़ती अत्याधुनिक कल्चर-कुकल्चरों का मानव बस्तियों पर आक्रमण हो रहा है, और साइबर कल्चर मानव हृदय तथा मस्तिष्क को भी आहत कर रही है — जब मनुष्य के विचार ही पलायनवादी हो जाते हैं और शुद्ध वैचारिकता और भी सिकुड़ती जाती है। ऐसे समय में यह कार्य हमारे भविष्य के कर्णधार विद्यार्थियों के लिए सोने में सुगंध सरीखा है।
नेपाली भाषाभाषियों के लिए यह संग्रहालय सरस्वती के मंदिर के समान है। आज जब हम अपनी जातीय भाषा, साहित्य, संस्कार और परंपरा को तिरस्कृत कर अत्यंत सस्ती पश्चिमी संस्कृति को अपनाते जा रहे हैं, तब ये पुस्तकें राहत और सांत्वना देती हैं।
हमारे अहोभाग्य का विषय यह है कि यह संग्रहालय सिक्किम, दार्जीलिंग तथा दार्जीलिंग के नेपाली-बहुल क्षेत्रों के लेखक, कवि, नाटककार, समीक्षक और इतिहासकारों का ज्ञान-भंडार बन गया है और पड़ोसी देश नेपाल, असम, मणिपुर तथा भारत के विभिन्न स्थानों में बसे नेपालियों को भी लाभान्वित कर रहा है।
नेपाल के झापा, धुलाबारी स्थित त्रिफला अंतर्राष्ट्रीय पुस्तकालय के साथ हाथ मिलाकर, हम Divine Theological Open University (DTOU) नेपाली पुस्तक संग्रहालय के माध्यम से नेपाल राष्ट्र के विद्वानों द्वारा लिखित विभिन्न ओजस्वी पुस्तकें उपलब्ध करा सकते हैं।
न जाने कितनी मूल्यवान पुस्तकें चूहों ने कुतर डालीं, बेकार हो गईं — खो गईं, जलकर राख हो गईं। लंबा युग बीत गया। समय बदला। कितनी ही आधुनिक वैज्ञानिक मानव-जीवन के लिए अनिवार्य — औषधीय विषयों पर लिखी खोजपूर्ण और अनुसन्धानमूलक पुस्तकें नष्ट हो गईं — क्योंकि हमारे पास इन्हें सुरक्षित रखने का न कोई साधन था, न संसाधन। बड़े-बड़े विश्वविद्यालय थे, पर सबके लिए उनसे जुड़ना कठिन था। इसीलिए आज पछतावा उठाना पड़ रहा है। विदेशी साँचे में ढली किताबें पढ़ने को विवश हुए। अनावश्यक मुगलकालीन इतिहास पढ़ना पड़ा — जिसकी ज़रूरत ही नहीं थी।
हमारे लिए हमारे अपने परिवेश के रोचक इतिहास थे, वीर गाथाएं थीं। भूगोल और कृषि, विज्ञान, संगीत और कला, रसायन शास्त्र — ये सब हमारे अपने थे, और हैं भी। पर हमें विदेशी नशे में भिगो दिया गया। लेकिन अब धीरे-धीरे इन संग्रहालयों और पुस्तकालयों की ओर जाने की आदत बनाएं — जो हमारी अपनी उपलब्धियाँ हैं।
अपनी आने वाली पीढ़ियों को नेपाली भाषा और साहित्य की ओर उन्मुख करें। पुस्तक गन्ने की तरह मीठी और स्वादिष्ट है — बस उसे चूस सकें तो। हम अज्ञानता के वीर रहे हैं, अब ज्ञान के वीर बनें।
अंत में, सिक्किम के नामची स्थित पुस्तक संग्रहालय की और अधिक स्थायित्व व दीर्घायु की कामना के साथ लेखनी विराम करता हूँ।
आफैलाई गाडेको छु
गौंथलीको गुँड़
दुईवटा भाले र पोथी गौंथली रहेछन्।
समय पनि फागुन चैतको महिना परेको रहेछ। यसैमा ती भाले पोथी गौंथलीहरूले एक दिन रनेको घरको सिकुवामा आएर यसो हेरेछन् र सल्लाह गरेछन्।
पोथी गौंथलीले भाले गौंथलीलाई भनिछ; ए... हजुर सुन्नुन है... भाले गौंथलीले पनि तुरुन्तै पोथी गौंथलीलाई भनेछ— हजुर के कुरा भन्न लागेकी, भनिहाल न, म सुनिराखेको छु त। फेरि पोथीले भनिछ, हेर्नुन बर्खा लाग्न आँट्यो, यसो एउटा गुँड़ बनाएर अण्डा पारेर बच्चा कोरल्नु पर्ने अनि एउटा उचित ठाउँ हेरौं न है। यसरी पोथीले आग्रह गरेपछि भाले— तुरुन्तै लु हेरौं न त। तिमीले ठीक उचित समयमा यो कुरा गरेउ, म त तिम्रो बुद्धिमानी देखेर छक्क परें। अब ढिलो नगरीकन यही रनेको घरको सिकुवाको छानो मुनि गुँड़ बनाऊँ। तर रनेले गौंथलीले फोहोर पार्छ भनेर हाम्रो गुँड़ त भत्काउँदैन होला नि— पोथीले भनिछ।
भालेले भनेछ, यस घरमा पनि हामी दुई जस्तै लोग्ने स्वास्नी मात्रै रहेछन्; त्यसो हुनाले न भत्काउनु पर्ने। बरु सम्हालेर राखी पो दिन्छन् जस्तो लाग्छ मलाई त। यिनीहरूको पनि छोरा छोरी रहेनछन्। कतै हामीलाई बास दिए भने त्यही धर्मले यी दुईको पनि सन्तान जन्मनेछन्।
यसरी ती दुई गौंथलीले त्यसै दिनदेखि— रनेको घर सानो भए पनि चिटिक्क खरले छाएको र रातो माटो र कमेरोले भित्ता लिपेको अनि भुइँमा गाईको गोबरले चिटिक्क पारेर लिपेको, आँगनको चारैतिर सयपत्री, मखमली फूलहरू रोपेको अनि आँगनको भित्तामा तुलसाको मोठ, उसै चार कुना मिलेको। सधैं रनेकी श्रीमती चम्पाले पूजा गरेको धूप धुवाइ रहेको र एउटा तामाको दियो पनि बलिरहेको अति सुन्दर घर आहा...
अनि त्यसै दिनदेखि ती दुवै भाले पोथी गौंथलीले अलिक पर सिमसारको हिलो माटो बोक्न थालेछन्। विचराहरूको त्यो स-सानो चुच्चोमा कति पो माटो अटाउँथ्यो र! तै पनि अलि अलि गर्दै ओसारेको माटोले पन्ध्रौँ दिनमा निकै ठूलो गुँड़ बनाएछन्।
त्यस दिन रने र चम्पा भने खेतमा बाली लगाउन गएका रहेछन् र बेलुकाको त्यो पहेंलो घाममा पसिनाले निथ्रुक्कै भिजेर रने र चम्पा घर आइपुग्दा त ती दुई गौंथलीले उनीहरूको घरको छानो मुनि यति राम्रो गुँड़ बनाएकोमा रने र चम्पा हर्षले गदगद भएछन्।
बीस बाइस दिनपछि गौंथलीका छ वटा बच्चा भएछन्। ती छ वटै बच्चाहरूलाई ती माउ गौंथलीहरूले पालैपालो चुच्चोमा चारो ल्याउँदा रहेछन्। घरी अन्नका दाना, घरी फट्याङ्ग्रा, पुतली, गँड़ेउला।
यसरी दिनहुँ चारो ख्वाउँदा ख्वाउँदा बच्चाहरू बढेर ठूल्ठूला भएछन्।
रने र चम्पा पनि काम गर्दा गर्दा थाकेर हैरान भएका बेला तिनै गौंथलीका बच्चाहरू उडेको हेरेर आनन्द मान्दा रहेछन्। यसरी ती गौंथलीहरूको ठूलो बथान भएछ र घरको चारैतिर गुँड़ बनाएर बसेछन्। अनि त रनेको घरमा निकै सह बसेछ। फलफूल अन्नबाली लहलह भएछ। थांग्रमा मकै, भकारीमा धान, कोदो, फापर फलेछ। केही पछि त नानी हो रने र चम्पाको पनि छोरा छोरी भएछन्। रनेले छोरीको नाउँ पनि गौंथली नै राखेछ अनि छोराको नाउँ आकाश राखेछ।
छोरी दिनदिनै ठूलो भइछ। आँगनमा खेलिरहेको छोरीलाई चम्पाले गौंथली भनेर बोलाउँदा हजुर आमा म आउँदै छु भनेर खुरुरु कुदेर उसकी आमा चम्पाको काखमा बसेर गाईको बुबु सँग माम मज्जाले खाँदी रहिछ। यसरी आकाश र गौंथली दिदीभाइ मिलेर स्कुल जाँदा रहेछन्। घरमा पनि मन लाएर पढ़्दा रहेछन्। र सधैं पाठशालाको अर्धवार्षिक र वार्षिक परीक्षामा प्रथम दर्जामा उत्तीर्ण हुँदा रहेछन्।
रने र चम्पाले यसरी उनीहरूले मन लाएर पढ़ेको देखेर दशैंमा राम्रा राम्रा लुगाहरू किनिदिएछन्।
रनेकी छोरी गौंथली पढ़्दै गएर डाक्टर भइछ र आकाश पाइलट भएछ।
के तिमीहरूलाई पनि डाक्टर र पाइलट हुने मन छ? त्यसो भए मन लाएर पढ़ है त।
Once there were two sparrows — a male and a female.
It was the season of Falgun and Chaitra — the very heart of spring. One day, the two sparrows came to look at the eave of Rane's house and talked it over between themselves.
The female spoke to the male: "Hey... dear, listen to me..." The male replied at once: "What were you about to say? Go on, tell me — I'm listening." Then the female said: "Look, the rains are nearly here. We ought to find a good spot, build a nest, lay eggs, and raise our chicks. Let us find a proper place." At her urging, the male said: "All right, let's look then. You raised this at just the right time — I am quite impressed by your good sense. Without delay, let us build our nest right here, under the eave of Rane's house. But will Rane demolish our nest, thinking sparrows make a mess?" the female wondered.
The male replied: "In this house too, there is only a husband and wife — just like us. So there should be no need for them to demolish it. I think they would rather take care of it. They have no children of their own. And if they shelter us, the merit of that good deed will surely bring children to them as well."
So from that very day, the two sparrows set their hearts on Rane's house — small it was, but neatly thatched with straw, its walls plastered smooth with red clay and lime, its floor polished spotless with cow dung, marigolds and velvety flowers planted all around the courtyard, a cluster of tulsi on the courtyard wall, every corner in perfect order. Always, Rane's wife Champa would be at her prayers, fragrant incense curling in the air, and a copper lamp burning bright — ah, what a beautifully serene home.
And from that very day, the two sparrows began carrying mud from a marsh not far away. How much mud could possibly fit into those tiny little beaks! Yet, little by little, beak by beak, by the fifteenth day they had built quite a large and fine nest.
On that day, Rane and Champa had gone to the fields to tend their crops. In the golden light of evening, drenched in sweat, as they arrived home — what joy they felt to see such a beautiful nest the sparrows had built beneath their eave! Rane and Champa's hearts were full.
Twenty or twenty-two days later, six chicks hatched. The parent sparrows took turns, beak after beak, bringing food to all six — sometimes grains of rice, sometimes grasshoppers, butterflies, or earthworms.
Day after day, fed with such devoted care, the chicks grew bigger and bigger.
And when Rane and Champa were tired and weary from their work, they found joy in watching those little sparrow chicks take their first flights. In time, the sparrows grew into a great flock and built nests all around the house. Then happiness settled into Rane's home like a welcome guest who decided to stay. Fruit and grain crops grew lush and bountiful. The terrace held corn, the granary held rice, millet, and buckwheat. And not long after — Rane and Champa were blessed with children of their own! Rane named his daughter "Gauthali," after the sparrow, and his son he named "Aakash" — the sky.
The daughter grew bigger with each passing day. When Champa called from the courtyard — "Gauthali!" — the little girl would answer: "Yes, Mama, I'm coming!" and come running in a flash, nestling into her mother's lap and happily eating rice with warm milk. So Aakash and Gauthali, the brother and sister pair, went to school together and studied with full heart at home too. They always passed their school's half-yearly and annual examinations with first rank.
Seeing them study with such love and devotion, Rane and Champa bought them beautiful new clothes for Dashain.
Rane's daughter Gauthali grew up to become a doctor, and Aakash became a pilot.
Do you also wish to become a doctor or a pilot? Then study with all your heart.
एक बार एक नर और एक मादा गौरैया थी।
समय भी फागुन-चैत का महीना था। उन्हीं दिनों वे दोनों गौरैया एक दिन रने के घर की छाजन के पास आईं, इधर-उधर देखा और आपस में सलाह की।
मादा गौरैया ने नर से कहा: "अरे... जी, सुनिए न..." नर ने तुरंत जवाब दिया: "क्या बात कहनी थी, कह दीजिए — मैं सुन रहा हूँ।" फिर मादा ने कहा: "देखिए, बरसात आने को है। एक घोंसला बनाएं, अंडे दें, बच्चे निकालें — कोई सही जगह ढूंढें।" मादा के आग्रह पर नर बोला: "चलिए, देखते हैं। आपने बिल्कुल सही समय पर यह बात कही — आपकी समझदारी देखकर मैं दंग हूँ। देर न करते हुए यहीं रने के घर की छाजन के नीचे घोंसला बनाते हैं। पर रने यह न सोचें कि गौरैया गंदा करती है — कहीं हमारा घोंसला तोड़ न दें" — मादा ने कहा।
नर ने कहा: "इस घर में भी हम दोनों की तरह बस पति-पत्नी ही हैं — इसलिए तोड़ने की ज़रूरत नहीं पड़ेगी। बल्कि संभाल कर रखेंगे — ऐसा लगता है मुझे। इनके भी बच्चे नहीं हैं। अगर इन्होंने हमें आश्रय दिया, तो उसी पुण्य से इन दोनों के भी बच्चे हो जाएंगे।"
तब से उन दोनों गौरैयाओं ने रने का घर चुन लिया — वह घर छोटा था, पर साफ-सुथरा, खर से छाया हुआ, लाल मिट्टी और चूने से दीवारें लीपी हुईं, ज़मीन गाय के गोबर से चमकाई हुई, आँगन के चारों तरफ सेवंती और मखमली फूल लगे, आँगन की दीवार पर तुलसी का पौधा, हर कोना सुव्यवस्थित। हमेशा रने की पत्नी चंपा पूजा करती थी — धूप की सुगंध उठती रहती थी, ताँबे का दीया जलता रहता था — वाह, कितना सुंदर और शांत घर था!
और उसी दिन से वे दोनों गौरैया पास के दलदल से मिट्टी ढोने लगीं। उन छोटी-छोटी चोंचों में कितनी मिट्टी समाती! फिर भी थोड़ी-थोड़ी करके, रोज़-रोज़ ढोते-ढोते पंद्रहवें दिन काफ़ी बड़ा घोंसला बन गया।
उस दिन रने और चंपा खेत में फसल लगाने गए थे। शाम की पीली धूप में पसीने से भीगे-भीगे जब दोनों घर पहुँचे, तो छाजन के नीचे इतना सुंदर घोंसला देखकर उनका मन आनंद से भर गया।
बीस-बाईस दिन बाद गौरैया के छह बच्चे हुए। माँ-बाप गौरैया बारी-बारी से चोंच में खाना लाते — कभी अनाज के दाने, कभी टिड्डे, तितलियाँ, केंचुए।
रोज़-रोज़ खाना खिलाते-खिलाते बच्चे बढ़कर बड़े हो गए।
रने और चंपा भी काम करते-करते जब थक जाते, तो उन्हीं गौरैया के बच्चों को उड़ते देखकर मन को चैन मिलता। इस तरह गौरैयाओं का एक बड़ा झुंड हो गया और घर के चारों तरफ घोंसले बन गए। तब रने के घर में खूब रौनक आ गई। फल-फूल और अनाज की फसल लहलहा उठी। टाँड में मक्का, कोठार में धान, कोदो, फापर लहराए। और कुछ ही समय बाद — रने और चंपा को भी बच्चे हुए! रने ने बेटी का नाम "गौरैया" ही रखा और बेटे का नाम "आकाश" रखा।
बेटी दिन-दिन बड़ी होती गई। जब चंपा आँगन में "गौरैया!" बुलाती, तो बेटी जवाब देती: "हाँ माँ, आ रही हूँ!" और दौड़कर माँ की गोद में आ बैठती और गाय के दूध के साथ भात मज़े से खाती। इस तरह आकाश और गौरैया भाई-बहन मिलकर स्कूल जाते और घर में भी मन लगाकर पढ़ते। स्कूल की अर्धवार्षिक और वार्षिक परीक्षाओं में हमेशा प्रथम स्थान पाते।
रने और चंपा ने उन्हें मन लगाकर पढ़ते देख दशैं (दसहरा) में अच्छे-अच्छे कपड़े खरीद दिए।
रने की बेटी गौरैया पढ़-पढ़कर डॉक्टर बन गई और आकाश पायलट।
क्या तुम्हें भी डॉक्टर या पायलट बनने का मन है? तो मन लगाकर पढ़ो!
खबर त राम्रो थियो तर... धोका भयो !
नाउँ धनबीर थियो उसको। सानैदेखि पढ्नमा सिपालु, मेहनती–जाँगरिलो। प्राथमिक विद्यालयमा पहिलो, दोस्रो र तेस्रो श्रेणीमा हुँदा धनबीर जहिले पनि उसका साथीहरूलाई उछिनेर सबै विषयमा राम्रो र उत्कृष्ट अङ्क ल्याएर (FIRST) प्रथम हुन्थ्यो। त्यस पाठशालाका शिक्षक/शिक्षिका पनि धनबीरसँग साह्रै खुशी हुन्थे। त्यस पाठशालाको ऊ एक हुनहार विद्यार्थी थियो। साथीहरूसँग साह्रै मिलेर बस्ने बानी थियो। पाठशालाको खेलकुदको समयमा पनि ऊ कसैसँग झगडा नगरिकन मिलेर खेल्दथ्यो। त्यसरी नै चौथो श्रेणीमा पनि प्रथम भएर पुग्यो। सबैले उसलाई बधाइ दिए। प्रधान अध्यापकले त औधी माया गरेर धेरै थरी ज्ञानका पुस्तकहरू दिए, अनि नगद रकम र अन्य पुरस्कार दिए। गाउँघरका अरू अभिभावकहरूले पनि उसको धेरै प्रशंसा गरे।
त्यो डिसेम्बरको महिना थियो। त्यसपछि पाठशालाको शीतकालीन विदा भयो। त्यसरी नै जनवरी महिना सकिएर फेब्रुअरी महिनाको एघार तारिख पुनः पाठशाला र अरू उच्च विद्यालय खुले। धनबीरका पिताले छोराको सुन्दर भविष्य निर्माण गर्न अलिक टाढा शहरको एउटा हाई स्कुल (उच्च पाठशाला)मा पाँचौँ श्रेणीमा भर्ना गरिदिए। पहिला–पहिला त छोरालाई त्यति टाढा स्कुल जान गाह्रो पर्छ भनेर बिहान चाँडै उठेर हतार–हतार घरको काम गरिसकेर छोरालाई लिएर बाबु पनि हाई स्कुल छोरालाई पुर्याउन जान्थे। यसरी त्यो वर्ष पनि छोराले पाँचौँ श्रेणीमा सप्पैलाई उछिनेर प्रथम भएको कुरा त्यस विद्यालयका प्रधान अध्यापक र श्रेणी शिक्षक (class teacher) दुवैले फोनमार्फत धनबीरका बाबु खड्गसिंहलाई जनाए। त्यो असल खबर सुनेर आमा मनमती पनि आनन्दविभोर भइन्। त्यसरी खुशीले गद्गद् हुँदै त्यो परिवार रमायो। छिमेकीहरूले पनि धनबीरलाई बधाइ र शुभकामना दिए।
यसरी छैठौँ श्रेणीमा पनि धनबीरले प्रथम भएर सफलता हासिल गर्यो। तर जब सातौँ श्रेणीमा धनबीर पुग्यो, ऊ त त्यही शहरको एउटा रनबीर भन्ने फटाहा केटासँग लाग्यो। पहिले त रनबीर राम्रो होला भन्ने लाग्यो उसलाई। ऊ जस्तै पढन्ते होला भन्ने सम्झेर उसको संगत गर्यो। तर पछि त त्यो रनबीर त बदमास रहेछ। अर्को स्कुलबाट बदमासी गरेर उसलाई स्कुलले (रेस्टिकेट) — स्कुल निकाला गरेको रहेछ। त्यो केटा त खैनी, सिगरेट, बिडी, गुट्खा र कहिलेकाहीँ त रम, ब्रान्डी पनि खाँदै रहेछ। त्यति मात्रै कहाँ हो र; दोकानतिर चोरी गर्दै रहेछ। बाबा–आमाको account को पैसा निकालेर तास, जुवा खेल्दै रहेछ। कहीँ–कहीँ स्कुलमा अनुपस्थित बसेर पिक्चर हलमा पनि सुटुक्क जाँदै रहेछ। अर्काको बारीको बाख्रा समेत चोर्दै रहेछ।
एक दिन दलसिङ लामाको गाई चोरेछ र दलसिङले पुलिसलाई भनेछ, अनि एक रात थुनामा राखेर भोलिपल्ट भाग्नु परेर उसको बाउले स्कुल बदली गरेर कतै सुध्रिन्छ कि भनेर यो स्कुलमा पसेको रहेछ।
त्यसपछि त्यो बिचरा सोझो र इमान्दार धनबीरलाई पनि लोभ्याएर जबर्जस्ती सिगरेट पिउन सिकाएछ। उसले जे–जे नराम्रो काम गर्यो, त्यो सबै गर्न लाएछ र धनबीरको पनि उसको जस्तै नराम्रो कुलत लाग्न थालेछ।
त्यसो गर्दै त्यो सातौँ श्रेणीमा बल्ल–बल्ल उत्तीर्ण (अन्डर कन्सिडरेसन) भएछ। हेर्नु भयो? ए बा—! त्यो वर्षको वार्षिक रिजल्ट देखेर त उसकी आमा डाँको छोडेर रोइदिन्। बाबुले बेलुकाको खाना नखाई सुतेछन्। लाजले घरबाट निस्केर एक हप्ता घर आएनन् रहेछ। तै पनि आठौँ श्रेणीमा राम्रो अङ्क ल्याउनू है भनेर पुनः विद्यालयमा भर्ना (एडमिशन) गरिदिएछन्। तर लागेको बानी कल्ले छोड्छ र भने जस्तो, धनबीर पूरै असफल भएछ।
त्यति मात्रै कहाँ हो र! एक दिन त धनबीर दिउँसोसम्म सुतिरहेछ र उसकी आमाले किन साह्रै उठेन भनेर उठाउन जाँदा त सिरानीभरि रगत रहेछ। त्यो देखेर आमाले अतालिँदै आफ्नो श्रीमानलाई भन्छिन् र हतार डाक्टरकोमा लगेर जाँच गराउँदा त क्यान्सर भएको रहेछ।
यसै कारण भनेको हो — एउटा असल विद्यार्थी पनि कुसंगत र कुलतमा लाग्यो भने ज्यानै जोखिममा पर्छ र भविष्य अन्धकार हुन्छ।
यसर्थ जो विद्यार्थी छोरा–छोरी माता–पिताको र शिक्षक/शिक्षिकाको अनि आफूभन्दा ठूलाको जति उपदेश मान्दछ, उही ठूलो मान्छे हुन्छ। जस्तै — करमचन्द गान्धी आमाको अर्ति उपदेश मानेर भारत राष्ट्रको राष्ट्रपिता बने। ईश्वरचन्द्र विद्यासागर गरीब घरानाबाट ज्ञानी र यशस्वी बने। त्यसरी नै अलबर्ट आइन्स्टाइन विश्वविख्यात वैज्ञानिक बने। अब्दुल कलाम भारतका राष्ट्रपति बने। यहाँ धेरै उदाहरणहरू छन् नानीहरू हो। तिमीहरू पनि मन लाएर पढ, पछि ठूला मान्छे बन्ने छौ।
His name was Dhanbir. From a young age he was clever at his studies — hard-working and full of drive. Through the first, second and third grades of primary school, Dhanbir always outshone his classmates, scoring good and excellent marks in every subject to stand FIRST. The teachers of that school, too, were very pleased with him. He was a promising pupil, and he had a habit of getting along beautifully with his friends. Even during the school's games period he played cooperatively, without quarrelling with anyone. In the same way he reached the fourth grade, again standing first. Everyone congratulated him. The head teacher, with great affection, gave him many kinds of books of knowledge, along with a cash prize and other rewards. The other guardians of the village praised him greatly as well.
It was the month of December. After that, the school's winter vacation began. Then, once January had ended, the school and the other higher schools reopened on the eleventh of February. To build a fine future for his son, Dhanbir's father enrolled him in the fifth grade at a high school (a higher secondary school) in a town some distance away. At first, thinking it would be hard for the boy to travel so far to school, the father too would rise early, hurriedly finish the housework, and take his son to drop him at the high school. That year as well, the boy stood first in the fifth grade, outshining everyone — a fact both the head teacher and the class teacher of the school conveyed by phone to Dhanbir's father, Khadga Singh. Hearing that good news, the mother, Manmati, was overcome with joy. Overflowing with happiness, the whole family rejoiced. The neighbours, too, gave Dhanbir their congratulations and good wishes.
In this way, in the sixth grade too, Dhanbir stood first and won success. But when he reached the seventh grade, he fell in with a good-for-nothing boy of that same town named Ranbir. At first he supposed Ranbir might be a decent sort — a studious boy like himself — and so he kept his company. Later, however, it turned out that Ranbir was a delinquent. Another school, it emerged, had expelled him — "rusticated" him — for his misconduct. That boy chewed tobacco, smoked cigarettes and bidis, took gutkha, and now and then even drank rum and brandy. And that was not all: he would steal from shops. He would draw money from his parents' account and gamble at cards. Every so often he would stay away from school and slip off to the cinema hall. He would even steal goats from other people's yards.
One day he stole Dalsing Lama's cow, and Dalsing reported him to the police; after a night in custody he had to flee the next day — and his father, hoping the boy might reform somewhere if he changed schools, had got him admitted into this very school.
After that, this wretched Ranbir lured the simple, honest Dhanbir too, and forced him into learning to smoke. Every wrong thing that Ranbir himself did, he made Dhanbir do as well, and Dhanbir began to sink into the same bad habits as his.
Carrying on like this, he barely scraped through the seventh grade — "under consideration." And just look — oh dear! Seeing that year's annual result, his mother broke down and wept aloud. His father went to bed without touching his evening meal. Out of shame he left the house and, it seems, did not come home for a whole week. Even so, telling the boy to bring good marks in the eighth grade, they enrolled (admitted) him in the school once more. But an ingrained habit — who ever gives it up? — and, as was feared, Dhanbir failed utterly.
And that was still not all! One day Dhanbir lay sleeping until midday, and when his mother went to wake him, wondering why he had not got up, she found the pillow soaked in blood. Seeing this, the mother, in a panic, told her husband; and when they rushed him to the doctor and had him examined, it turned out to be cancer.
This is precisely why it is said: if even a good student falls into bad company and bad habits, his very life is put at risk and his future turns to darkness.
Therefore, the student — son or daughter — who heeds the counsel of mother and father, of teachers, and of elders, that very one grows into a great person. For instance: Karamchand Gandhi, heeding his mother's counsel, became the Father of the Indian Nation. Ishwar Chandra Vidyasagar, born into a poor household, became learned and illustrious. In the same way, Albert Einstein became a world-renowned scientist, and Abdul Kalam became the President of India. There are many such examples, dear children. You too, if you study with your heart in it, will grow up to be great people.
उसका नाम धनबीर था। बचपन से ही पढ़ाई में होशियार, मेहनती और परिश्रमी। प्राथमिक विद्यालय में पहली, दूसरी और तीसरी कक्षा में रहते हुए धनबीर हमेशा अपने साथियों को पीछे छोड़कर सभी विषयों में अच्छे और उत्कृष्ट अंक लाकर (FIRST) प्रथम आता था। उस पाठशाला के शिक्षक/शिक्षिका भी धनबीर से बहुत खुश रहते थे। उस पाठशाला का वह एक होनहार विद्यार्थी था। साथियों के साथ खूब मिल-जुलकर रहने की आदत थी। पाठशाला के खेलकूद के समय भी वह किसी से झगड़ा किए बिना, मिल-जुलकर खेलता था। इसी तरह चौथी कक्षा में भी प्रथम होकर पहुँचा। सबने उसे बधाई दी। प्रधान अध्यापक ने तो अत्यधिक स्नेह से ज्ञान की कई प्रकार की पुस्तकें दीं, और नकद राशि तथा अन्य पुरस्कार दिए। गाँव-घर के अन्य अभिभावकों ने भी उसकी बहुत प्रशंसा की।
वह दिसंबर का महीना था। उसके बाद पाठशाला की शीतकालीन छुट्टी हो गई। फिर जनवरी का महीना समाप्त होकर फरवरी महीने की ग्यारह तारीख को पुनः पाठशाला और अन्य उच्च विद्यालय खुले। धनबीर के पिता ने बेटे का सुंदर भविष्य बनाने के लिए कुछ दूर शहर के एक हाई स्कूल (उच्च पाठशाला) में पाँचवीं कक्षा में भर्ती करा दिया। पहले-पहल बेटे को इतनी दूर स्कूल जाना कठिन होगा — यह सोचकर सुबह जल्दी उठकर, हड़बड़ी में घर का काम निपटाकर, बेटे को लेकर पिता भी उसे हाई स्कूल छोड़ने जाते थे। इस तरह उस वर्ष भी बेटे ने पाँचवीं कक्षा में सबको पीछे छोड़कर प्रथम स्थान पाया — यह बात उस विद्यालय के प्रधान अध्यापक और श्रेणी शिक्षक (class teacher) दोनों ने फ़ोन के ज़रिए धनबीर के पिता खड्गसिंह को बताई। वह अच्छी खबर सुनकर माँ मनमती भी आनंदविभोर हो उठीं। इस तरह खुशी से गद्गद होते हुए वह परिवार आनंदित हुआ। पड़ोसियों ने भी धनबीर को बधाई और शुभकामनाएँ दीं।
इस तरह छठी कक्षा में भी धनबीर ने प्रथम होकर सफलता हासिल की। परंतु जब धनबीर सातवीं कक्षा में पहुँचा, तो वह उसी शहर के रनबीर नाम के एक निकम्मे लड़के के साथ लग गया। पहले तो उसे लगा कि रनबीर अच्छा होगा। उसी की तरह पढ़ाकू होगा — यह समझकर उसने उसकी संगत की। परंतु बाद में पता चला कि वह रनबीर तो बदमाश निकला। किसी दूसरे स्कूल ने बदमाशी करने पर उसे (रेस्टिकेट) — स्कूल से निकाल दिया था। वह लड़का तो खैनी, सिगरेट, बीड़ी, गुटखा और कभी-कभी तो रम, ब्रांडी भी लेता था। इतना ही नहीं; दुकानों से चोरी करता था। माँ-बाप के account के पैसे निकालकर ताश, जुआ खेलता था। कहीं-कहीं स्कूल से अनुपस्थित रहकर सिनेमा हॉल में भी चुपके से चला जाता था। दूसरों की बाड़ी की बकरी तक चुरा लेता था।
एक दिन उसने दलसिंग लामा की गाय चुरा ली और दलसिंग ने पुलिस को बता दिया; एक रात हिरासत में रखे जाने के बाद अगले दिन भागना पड़ा — और उसके पिता ने, स्कूल बदलकर कहीं शायद सुधर जाए, यही सोचकर उसे इस स्कूल में दाखिल करा दिया था।
उसके बाद उस बेचारे सीधे और ईमानदार धनबीर को भी बहला-फुसलाकर, जबरदस्ती सिगरेट पीना सिखा दिया। उसने जो-जो बुरे काम किए, वे सब धनबीर से भी करवाए, और धनबीर को भी उसी की तरह बुरी लत लगने लगी।
ऐसा करते-करते वह सातवीं कक्षा में बड़ी मुश्किल से उत्तीर्ण (अंडर कंसिडरेशन) हुआ। देखिए तो — अरे बाप रे! उस वर्ष का वार्षिक परिणाम देखकर उसकी माँ फूट-फूटकर रो पड़ीं। पिता रात का खाना खाए बिना ही सो गए। शर्म के मारे घर से निकलकर एक हफ़्ते तक घर नहीं आए। फिर भी, 'आठवीं कक्षा में अच्छे अंक लाना' — यह कहकर उसे पुनः विद्यालय में भर्ती (एडमिशन) करा दिया। परंतु पड़ी हुई आदत भला कौन छोड़ता है — और जैसा अंदेशा था, धनबीर पूरी तरह असफल हो गया।
इतना ही नहीं! एक दिन तो धनबीर दोपहर तक सोता रहा, और उसकी माँ 'क्यों नहीं उठा' — यह सोचकर उसे उठाने गईं तो तकिया खून से भरा हुआ था। यह देखकर माँ घबराते हुए अपने पति को बताती हैं, और जल्दी से डॉक्टर के पास ले जाकर जाँच कराने पर पता चला कि कैंसर हो गया है।
इसीलिए तो कहा जाता है — यदि एक अच्छा विद्यार्थी भी कुसंगति और बुरी लत में पड़ जाए, तो जान तक जोखिम में पड़ जाती है और भविष्य अंधकारमय हो जाता है।
इसलिए जो विद्यार्थी — बेटा हो या बेटी — माता-पिता की, शिक्षक/शिक्षिका की, और अपने से बड़ों की जितनी सीख मानता है, वही बड़ा आदमी बनता है। जैसे — करमचंद गांधी माँ की सीख मानकर भारत राष्ट्र के राष्ट्रपिता बने। ईश्वरचंद्र विद्यासागर गरीब घराने से ज्ञानी और यशस्वी बने। उसी तरह अल्बर्ट आइंस्टाइन विश्वविख्यात वैज्ञानिक बने। अब्दुल कलाम भारत के राष्ट्रपति बने। ऐसे यहाँ बहुत उदाहरण हैं, बच्चो। तुम भी मन लगाकर पढ़ोगे तो आगे बड़े आदमी बनोगे।